Biyoloji 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf biyolojisinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca'nın dördüncü kitabı.
11. sınıf öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer biyoloji laboratuvarında: mikroskop, maket ve veri tablosuyla, bitkiden hücreye kadar çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; akış şemasını ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi kural ve şema hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı (ölçüm, deney verisi, yaklaşık vücut değeri) sorunun içinde verilir. Deney verileri ve grafikler kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Kitaptaki hiçbir deney hayvan üzerinde yapılmaz. Bu kitap sağlık bilgisi verir, tıbbi tavsiye vermez: sağlığınla ilgili bir sorunda hekime danış. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın iki teması (Tepki ve Homeostazi) bu kitapta beş üniteye ayrıldı.
Bitkilerde Tepki
Bitki kaçamaz ama tepki verir: uyaranı algılar, hormonla haber verir, büyüyerek döner.
Pencere önündeki fesleğen neden hep ışığa eğilir? Poşetteki tek çürük elma neden ötekileri de yumuşatır? Bu ünitede canlıların uyarana nasıl tepki verdiğini, bitkilerin beş hormonunu, yönelme ile durum değiştirmeyi ve bilim insanlarının koleoptil deneylerini Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Her canlı tepki verir: uyaran → tepki örüntüsü
Bu bölümde: Farklı canlıların tepkilerindeki ortak sırayı bulacaksın. Örneklerden genelleme yapmayı ve onu sınamayı öğreneceksin.
- uyaran — canlıda değişiklik başlatan etki · bu değildir: her hareket ettiren kuvvet değildir
- tepki — canlının uyarana verdiği cevap · bu değildir: yer değiştirmek zorunda değildir
- örüntü — örneklerde tekrar eden ortak sıra · bu değildir: tek örnekteki bir ayrıntı değildir
- genelleme — örüntüden çıkan geniş kural · bu değildir: tek örnekten yapılan yargı değildir
Masada bir küstüm otu ve bir fasulye fidesi var. Hangisi uyaranlara tepki verir?
Hangisi bir canlının bir uyarana verdiği tepkidir?
Ece genellemesini yeni bir örnekle sınıyor: bir küf mantarının spor taşıyan sapı ışığa doğru uzuyor. Bu örnek genelleme için ne anlama gelir?
Bence bitkiler tepki vermez. Yerinden kıpırdamayan bir şey uyarana nasıl cevap versin?
Ama bu yanlış.
tepki, yer değiştirmek demek değildir. Bitki uyaranı algılar, içinde bir haber yollar ve büyümesini ya da hücrelerinin su durumunu değiştirir. Pencere önündeki fide bir günde ışığa eğilir; küstüm otu dokununca saniyeler içinde yapraklarını kapatır.
Akış şeması: uyaran → algılama → yorumlama (iletme) → tepki
Yapı: algılayan kısım, haber yolu ve cevap veren kısım. İşlev: canlı, çevredeki değişikliğe uyum sağlar. Örnek: pencere önündeki fide ışığa eğilir.
Örüntü: sıra bütün canlılarda aynıdır; hız ve araç farklıdır. Hayvanda sinir ve kas, bitkide hormon ve büyüme, bakteride hücre içi sinyal çalışır.
Genelleme: örneklerden genel kurala gitmeye tümevarım denir. Genelleme farklı gruplardan çok örnekle yapılır ve her yeni örnekle yeniden sınanır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: küstüm otu mu daha hızlı tepki verir, ayçiçeği fidesi mi? Kendine söyle, sonra dene.
Bir canlı ve bir uyaran seç. Zaman kaydırıcısını sağa çekince zincirin kutuları sırayla yanar. Süreler yaklaşıktır.
Verilen temsil tablo: dört canlının uyaranı, tepkisi ve tepki süresi. Ötekini üret: (1) insan örneği için dört kutulu akış şemasını çiz; (2) dört tepkiyi bir zaman ekseninde hızlıdan yavaşa sırala.
Cevabı göster
Akış şeması ve zaman ekseni:
Sıra: insan (1 saniyeden kısa) → bakteri (saniyeler) → planarya (dakikalar) → fide (saatler).
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "tepki" sütunu ↔ şemanın son kutusu; tablodaki "süre" sütunu ↔ eksendeki noktanın yeri. Sinir ve kas kullanan insan en solda, hormon ve büyüme kullanan fide en sağda.
Ece, dört canlının tablosuna bakıp bir genelleme yazıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
| Canlı | Uyaran | Tepki | Süre |
|---|---|---|---|
| bakteri | şeker | şekere doğru yüzer | saniyeler |
| planarya | ışık | karanlığa sürünür | dakikalar |
| fide | yandan ışık | ışığa doğru eğilir | saatler |
| insan | sıcak bardak | elini çeker | 1 sn'den kısa |
- Tabloda dört farklı gruptan canlı var: bakteri, omurgasız bir hayvan (planarya), bir bitki (fide) ve bir memeli (insan).
- Dördünde de önce uyaran algılanıyor, sonra yorumlanıyor, en son tepki geliyor.
- Süre sütunu: dördünde de tepki saniyeler içinde bitiyor.
- Tepkiyi veren araç farklı: insanda sinir ve kas, fidede hormon ve büyüme.
- Genelleme: canlılar uyaranlara aynı sırayla tepki verir; bunu yaparken farklı araçlar kullanır.
Cevap
Bitkisel hormonlar: beş haberci, birçok iş
Bu bölümde: Beş bitkisel hormonun ne işe yaradığını öğreneceksin. Benzerliklerini ve tarımdaki artı ile eksilerini göreceksin.
- bitkisel hormon — az miktarda etkili haberci madde · bu değildir: bitkinin besini değildir
- etilen — meyveyi olgunlaştıran gaz hormon · bu değildir: meyveyi çürüten mikrop değildir
- absisik asit — stresle büyümeyi yavaşlatan hormon · bu değildir: yalnızca kuraklıkta bulunan madde değildir
- kontrol grubu — hormon verilmeyen karşılaştırma grubu · bu değildir: deneyden atılan grup değildir
Poşette 5 elma var, biri çürük. Çürük elma çıkarılmazsa ötekilere ne olur?
Çekirdeksiz üzüm bağında salkımlara bir hormon püskürtülüyor ve taneler iriliyor. Bu hormon hangisi olabilir?
Ece giberellin deneyinde saksıları eşitledi. Hangisi sonucu yine de bozar?
Bence oksin nereye giderse gitsin aynı işi yapar: gövdede de kökte de uzamayı hızlandırır.
Ama bu yanlış.
bir hormonun etkisi, ulaştığı dokuya da bağlıdır. Gövdede uzamayı hızlandıran oksin, kökte uzamayı yavaşlatır. Yatırılan fidede oksin alt yanda birikince gövde yukarı, kök aşağı döner; bunu 1.4'te göreceksin. (Polonya'da 104 üniversite biyoloji öğrencisinin %36'sı oksinin iki organda aynı etkiyi yaptığını düşünüyordu; Sobieszczuk-Nowicka ve ark. 2018.)
Oksin: gövdede hücre uzamasını artırır, kökte yavaşlatır. Işığa ve yer çekimine yönelmeyi sağlar. Tarımda: çelikte kök oluşturma.
Sitokinin: hücre bölünmesini artırır, yaprağın sararmasını geciktirir. Tarımda: hasattan sonra yeşilliği taze tutma.
Giberellin: gövde uzamasını artırır, tohum çimlenmesini başlatır. Tarımda: çekirdeksiz üzümde tane iriliği.
Etilen (gaz): meyveyi olgunlaştırır ve havayla komşu meyvelere yayılır. Tarımda: depoda olgunlaşma zamanını ayarlama.
Absisik asit: kuraklıkta stomaları kapatır, tohumun çimlenmesini durdurur. Büyümeyi yavaşlatır; bitkinin stres hormonudur.
Benzerlikler: oksin ve giberellin uzamayı artırır. Çimlenmede giberellin başlatır, absisik asit durdurur. Yaşlanmada sitokinin geciktirir, etilen hızlandırır.
Hormon deneyi: yalnızca hormon değişir; kontrol grubu hormon almaz, gerisi aynıdır. Grup ortalaması: x̄ = Σx / n
Kelimelerle: ortalama, ölçümlerin toplamının fide sayısına bölümüdür.Harfler: x̄: ortalama boy (cm) · Σx: ölçümlerin toplamı (cm) · n: fide sayısıKapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Aynı boydaki fasulye fidelerinden bir gruba 10 gün giberellin çözeltisi, öteki gruba yalnızca su verildi. Kurgusal veri: giberellinli grubun ortalama boyu 12,2 cm, su grubunun 8,2 cm; fark 12,2 − 8,2 = 4 cm.
Varyant 1: yalnızca hormon değişti: giberellin yerine absisik asit verildi. Hormonlu grubun boyu, su grubuna göre artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca hedef değişti: giberellin fidelere değil, ıslak pamuktaki tohumlara verildi. Çimlenen tohum sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca kontrol grubu kaldırıldı; bütün fidelere giberellin verildi. "Giberellin boyu uzatır" sonucuna güven artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Oksin gövdede uzamayı artırır ama kökte yavaşlatır. "Uzamayı artıran hormon her organda uzatır" kuralı kökte işlemez.
Önce tahmin: giberellin verilen fide kontrolden uzun mu kalır, kısa mı? Absisik asit verilen yaprakta stomalar açılır mı, kapanır mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir hormon seç. Solda kontrol (hormonsuz), sağda deney grubu. Günleri ilerlet ve farkı izle. Sayılar modeldir (kurgusal).
Hormon, bitkinin bir yerinde yazılıp başka yerinde okunan kısa bir mesaj gibidir. Az miktarı yeter ve taşınarak iş görür.
Bir mektup her okuyana aynı şeyi söyler. Hormonun anlamı ise okuyan dokuya göre değişir: oksin gövdeye "uza", köke "yavaşla" der.
Hormonun etkisi yalnızca hormona değil, ulaştığı dokuya da bağlıdır.
Derine in (isteğe bağlı)
Etilen ve yaprak dökümü. Sonbaharda yaprak sapının dibinde bir ayrılma tabakası oluşur. Etilen bu süreci hızlandırır; yaprak ve olgun meyve dalından kopar. Bu konu programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil tablo (kurgusal veri): üç grup fasulye fidesinin 10 gün sonraki boyu (cm), her grupta 5 fide. Ötekini üret: (1) her grubun ortalamasını bul; (2) ortalamaları çubuk grafikle çiz; (3) sonucu tek cümleyle yaz.
| Grup | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| su (kontrol) | 7,8 | 8,4 | 8,1 | 8,6 | 8,1 |
| giberellin | 12,4 | 11,8 | 12,6 | 12 | 12,2 |
| absisik asit | 6,1 | 5,8 | 6,4 | 6 | 5,7 |
Cevabı göster
Ortalamalar: su: 41 / 5 = 8,2 cm; giberellin: 61 / 5 = 12,2 cm; absisik asit: 30 / 5 = 6 cm.
Cümle: bu deneyde giberellin fideleri kontrolden uzun, absisik asit kontrolden kısa bıraktı.
Sayı neye karşılık? Çubuğun boyu grubun ortalamasıdır; iki çubuk arasındaki fark hormonun etkisidir. İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki bir satırın toplamının 5'e bölümü ↔ o çubuğun tepesi.
Ece, etilenin yeşil muzun olgunlaşmasını hızlandırıp hızlandırmadığını sınıyor. Olgun elma etilen salar. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: etilen yeşil muzun sararmasını hızlandırır mı? Değiştireceğim şey: poşette olgun elma olup olmaması.
- Deney grubu: kapalı poşette 3 yeşil muz ve 1 olgun elma, oda sıcaklığında.
- Kontrol grubu: kapalı poşette 3 yeşil muz, elma yok, buzdolabında.
- 3 gün sonra: deney grubundaki muzlar sarı, kontrol grubundakiler yeşil.
- Sonuç: etilen muzun olgunlaşmasını hızlandırır.
Cevap
Yönelme mi, durum değiştirme mi? Tropizma ve nasti
Bu bölümde: Bitki hareketlerini yönelme (tropizma) ve durum değiştirme (nasti) diye ayıracaksın. Her birinin adını koymayı öğreneceksin.
- tropizma — uyaranın yönüne göre yönelme · bu değildir: yalnızca uyarana doğru olan hareket değildir
- nasti — yönden bağımsız durum değişikliği · bu değildir: bir yöne doğru büyüme değildir
- pozitif tropizma — uyarana doğru yönelme · bu değildir: iyi ya da yararlı demek değildir
- negatif tropizma — uyarandan uzağa yönelme · bu değildir: tepkisizlik değildir
Küstüm otunun yaprağına soldan da dokunsan sağdan da dokunsan yapraklar aynı biçimde kapanır. Bu hareket için ne söylersin?
Kökün topraktaki ıslak bölgeye doğru uzaması hangisidir?
Tanılayıcı ağaç, 1. basamak: bir bitki hareketini sınıflamak için önce hangisini sorarsın?
Bence tropizma, bitkinin uyarana doğru gitmesidir. Işıktan uzaklaşan kök tepki vermiyordur.
Ama bu yanlış.
tropizma, yönü uyaranın yönüne bağlı olan yönelmedir; uyarana doğruysa pozitif, uzağaysa negatif. Işığı yandan alan fidede gövde ışığa, kök ışıktan uzağa büyür: ikisi de fototropizma. (Polonya'da 104 üniversite biyoloji öğrencisinin %65'i fototropizmayı yalnızca gövdenin ışığa yönelmesi sandı; Sobieszczuk-Nowicka ve ark. 2018.)
Ölçüt sorusu: uyaranın yönü değişince hareketin yönü de değişiyor mu? Evet ise tropizma (yönelme), hayır ise nasti (durum değiştirme).
İşaret: uyarana doğru pozitif (+), uyarandan uzağa negatif (−).
Tropizma: ışık → fototropizma (gövde +, kök −); kimyasal → kemotropizma (polen tüpü +); su → hidrotropizma (kök +).
Nasti: ışık → fotonasti (akşamsefası çiçeği); sıcaklık → termonasti (lale); sarsıntı → sismonasti (küstüm otu).
Hareketin nitelikleri: yön, hız ve kalıcılık. Tropizma çoğunlukla büyümeyle olur, yavaş ve kalıcıdır. Nasti çoğu zaman daha hızlıdır ve geri döner. Asıl ölçüt yöndür.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Işık soldan gelince pencere önündeki fidenin gövdesi sola, ışığa doğru eğilir: pozitif fototropizma.
Varyant 1: yalnızca organ değişti: aynı ışıkta fidenin kökü izlendi. Işığa doğru eğilme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca ışığın yönü değişti: lamba tam tepeye alındı. Yana eğilme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca uyaran değişti: ışık yerine kökün sol yanına ıslak pamuk kondu. Kökün sola eğilmesi artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Lale, ısıtıcı solda da sağda da olsa aynı biçimde açılır: termonasti. Uyaranın yönü değişince tepkinin yönü değişmez; "tepki uyaranın yönünü izler" kuralı nastide işlemez.
Önce tahmin: ışık kaynağını sağa sola taşıyınca akşamsefası çiçeği de yön değiştirir mi? Kendine söyle, sonra dene.
Bir hareket kartı seç, sonra uyaranın yerini kaydırıcıyla sağa sola taşı. Hareketin yönü uyaranı izliyorsa kart TROPİZMA kutusuna, izlemiyorsa NASTİ kutusuna düşer.
Derine in (isteğe bağlı)
Tigmotropizma ve taksi. Fasulye ve sarmaşık gibi sarılıcı bitkilerin dokundukları desteğe doğru sarılması tigmotropizmadır (dokunmaya bağlı yönelme). Taksi ise bir hücrenin ya da canlının bütün olarak yer değiştirmesidir; örneğin öglena ışığa doğru yüzer. Tropizma ve nastide bitki yerinde kalır. Bu adlar programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Tanılayıcı ağaç, 2. basamak: hareket uyaranın yönüne bağlı çıktı ve organ uyarandan uzaklaşıyor. Adı ne olur?
Verilen temsil sözel kartlar: altı bitki hareketi. Ötekini üret: bu kartlarla bir kavram haritası çiz (bitki tepkisi → tropizma / nasti → bilimsel ad → örnek). Her tropizmaya işaretini (+ / −) yaz.
Cevabı göster
Kavram haritası:
Ölçüt neye karşılık? Haritanın ilk ayrımı yön sorusudur. Kartlardaki "doğru" ve "uzağa" sözcükleri tropizmanın işaretini (+ / −) verir; "açılması", "kapatması" sözcükleri durum değişikliğini, yani nastiyi anlatır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: kartın içindeki uyaran sözcüğü (ışık, su, kimyasal, sıcaklık, dokunma) ↔ haritada bilimsel adın ön eki (foto-, hidro-, kemo-, termo-, sismo-).
Ece beş bitki hareketini sınıflıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Ayçiçeği fidesinin pencereye eğilmesi: ışığın yönü önemli, fide ışığa doğru → pozitif fototropizma.
- Kökün ıslak pamuğa doğru uzaması: suyun yeri önemli, kök suya doğru → pozitif hidrotropizma.
- Küstüm otunun dokununca kapanması: hangi yandan dokunulsa aynı → sismonasti.
- Akşamsefası çiçeğinin akşam açılması: uyaran ışık, o hâlde bu hareket fototropizmadır.
- Lalenin ılık odada açılması: ısıtıcının yeri önemli değil → termonasti.
Cevap
Fideyi ışığa döndür: koleoptil ve tropizma deneyi
Bu bölümde: Koleoptil deneylerinden oksinin gölge yanda biriktiğini çıkaracaksın. Gövdenin yukarı, kökün aşağı dönmesini açıklayıp kendi deneyini tasarlayacaksın.
- koleoptil — çimlenen tohumda sürgünü saran kın · bu değildir: yaprak ya da kök değildir
- asimetrik büyüme — iki yanın farklı hızda uzaması · bu değildir: bir yanın hiç büyümemesi değildir
- oksin — uçta yapılan büyüme hormonu · bu değildir: ışığın kendisi değildir
- bağımsız değişken — deneyde bilerek değiştirilen etken · bu değildir: sonuçta ölçülen şey değildir
Işığa doğru bükülen bir koleoptilin ucu kesilirse ne olur?
Went'in agar bloğu kesik koleoptilin sağ yanına konsaydı, karanlıkta koleoptil ne yapardı?
Kutuda fide deneyinde ölçülen, yani bağımlı değişken hangisidir?
Bence fide ışığa döner, çünkü ışık alan taraf daha çok büyür.
Ama bu yanlış.
ışık oksini gölge yana kaydırır; gölge yandaki hücreler daha çok uzar. İki yan eşit uzamayınca (asimetrik büyüme) gövde kısa kalan ışık yanına doğru bükülür. Kanıt: mika gölge yana konunca oksin aşağı inemez ve bükülme durur.
Akış şeması: ışık → uç algılar → oksin gölge yana geçer → gölge yan çok uzar → gövde ışığa bükülür
Asimetrik büyüme: iki yan farklı hızda uzar. Bitki, kısa kalan yana doğru bükülür.
Yer çekimi: yatırılan fidede oksin alt yanda birikir. Gövdede alt yan çok uzar, gövde yukarı döner: negatif gravitropizma. Kökte alt yan az uzar, kök aşağı döner: pozitif gravitropizma.
Deney kuralı: tek değişken değişir (bağımsız değişken), sonuç ölçülür (bağımlı değişken), gerisi sabit tutulur. Kontrol grubu vardır; her grupta birden çok fide olur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Işık soldan geliyor; ucu açık koleoptil sola, ışığa doğru bükülüyor.
Varyant 1: yalnızca uç ışık geçirmeyen bir başlıkla örtüldü. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca gölge yanına (sağa) uç ile gövde arasına mika levha kondu. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca mika levha ışık yanına (sola) alındı. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Went'in agar deneyinde karanlıkta da bükülme olur. "Bükülme için yandan ışık gerekir" kuralı burada işlemez; asıl gereken, oksinin bir yanda fazla olmasıdır.
Önce tahmin: ucu kesilirse koleoptil ışığa bükülür mü? Kendine söyle, sonra dene.
Solda kontrol koleoptili (ucu açık, ışık tepeden), sağda senin koleoptilin. Işığın yönünü, ucu ve mika levhayı seç; zamanı ilerlet. Turuncu şerit oksinin nerede çok olduğunu gösterir. Bükülme açısı modeldir.
Kâğıt eşdeğeri: kutuda fide. İstersen evde dene. Bir ayakkabı kutusunun bir yanına küçük bir delik aç (makası ya da maket bıçağını bir yetişkinle kullan). İçine ıslak pamukta çimlenmiş beş fasulye fidesi koy ve kapağı kapat. Kontrol için beş fideyi ışığı tepeden alan açık bir kutuya koy. İki gün sonra her fidenin eğilme açısını açıölçerle ölç; defterine "grup · fide · açı (°)" tablosu çiz ve iki grubun ortalamasını karşılaştır.
Verilen temsil organ düzeyinde çizim: ışığı soldan alan koleoptil sola bükülmüş. Ötekini üret: bükülen bölgenin hücre düzeyi resmini çiz (hangi yanda hücreler uzun?) ve oksinin nerede çok olduğunu molekül düzeyinde göster.
Cevabı göster
Üç düzey yan yana:
Düzeyler neye karşılık? Organda gördüğün bükülme, hücre düzeyinde iki yanın farklı uzamasıdır; molekül düzeyinde bu farkı oksinin gölge yanda (sağda) birikmesi yapar.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: bükülmenin dış kenarı (sağ, gölge yanı) ↔ uzun hücreler ↔ oksinin çok olduğu yan.
Yere yatırılan fasulye fidesinin kökü bir gün sonra aşağı büküldü. Ece nedenini açıklıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Uyaran yer çekimidir; yönü aşağı doğrudur.
- Kök ucu yer çekiminin yönünü algılar.
- Oksin kökün alt yanında birikir.
- Kök, topraktaki suya ulaşmak istediği için alt yanını kısa tutar.
- Alt yan üst yandan az uzar; kök aşağı bükülür: pozitif gravitropizma.
Kendi kendini puanla · deneyini tasarla. Kökün suya yönelip yönelmediğini (hidrotropizma) sınayan bir deney tasarla. Soruyu, grupları, sabit tutulanları ve ölçümü dört beş cümleyle bir kâğıda yaz.
Tam puan çözüm şuna benzer
Soru: fasulye kökü ıslak pamuğa doğru eğilir mi? İki şeffaf kapta kuru ve gevşek toprak var; her kapta beş çimlenmiş fide. Deney kabında köklerin sol yanına ıslak pamuk konur; kontrol kabında pamuk kurudur. Işık, sıcaklık, fide türü ve toprak iki kapta aynıdır. Üç gün sonra her kök ucunun dikeyden sapma açısı ölçülür ve iki grubun ortalaması karşılaştırılır.
- Yalnızca suyun yerini değiştirdim; ışık, sıcaklık ve fide türü iki grupta aynı.
- Kontrol grubunu ve her grupta birden çok fideyi yazdım.
- Ölçülecek şeyi birimiyle yazdım (sapma açısı, derece) ve ortalamayla karşılaştırdım.
Cevap
Soru: aşağıdaki olaylardan hangileri tropizmadır (uyaranın yönüne bağlı yönelme)? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Tropizmalar: 1 ve 8 aynı uyarana (ışık) iki yönde yönelme, biri pozitif biri negatif fototropizma. 4 pozitif hidrotropizma, 6 pozitif kemotropizma.
Tropizma olmayanlar: 2, 5 ve 7 nastidir; uyaranın yönü tepkiyi değiştirmez. 3 ve 9 bitkinin tepkisi değildir: dalı rüzgâr iter, kesilen çiçek suyu azaldığı için solar; ikisinde de yöne bağlı bir yönelme yok.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (bitki tepkisiyle ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (hormonlar mı, tropizma ve nasti mi, koleoptil deneyleri mi?):
Kendi örneğim (evde ya da bahçede gördüğüm bir bitki tepkisi ve adı):
Hangi kural ya da şema, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Kural ya da şema | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Akış şeması: uyaran → algılama → yorumlama → tepki | "tepki mekanizması", "örüntü", "ortak sıra" | Uyaran: değişikliği başlatan etki · algılama: uyaranı fark eden kısım · tepki: canlının cevabı. Sıra aynı, araç ve hız farklı. |
| Kural: genelleme | "genelleme yapınız", "bütün canlılar", "sonuca göre" | Farklı gruplardan çok örnek; her yeni örnekle yeniden sınanır. Tek örnekten genelleme olmaz. |
| Kural: beş hormonun etkisi | "olgunlaşma", "çimlenme", "stoma", "köklendirme", "sararma" | Oksin: gövdede uzama ↑, kökte ↓ · sitokinin: bölünme ↑, sararma geç · giberellin: boy ve çimlenme ↑ · etilen (gaz): olgunlaşma · absisik asit: stoma kapanır, çimlenme ↓. |
| Kural: hormon benzerlikleri | "benzer etki", "zıt etki" | Oksin ve giberellin uzatır. Çimlenmede giberellin ile absisik asit zıt. Yaşlanmada sitokinin ile etilen zıt. |
| x̄ = Σx / n | "ortalama boy", "ortalama açı", "kaç cm fark" | x̄: grup ortalaması · Σx: ölçümlerin toplamı · n: fide sayısı. Fark = deney ortalaması − kontrol ortalaması. |
| Kural: tropizma mı, nasti mi? | "hangi yönden", "yönü değişince", "açılır", "kapanır" | Uyaranın yönü değişince tepkinin yönü değişiyorsa tropizma (yönelme), değişmiyorsa nasti (durum değiştirme). |
| Kural: pozitif / negatif | "doğru", "uzağa" | Uyarana doğru pozitif (+), uyarandan uzağa negatif (−). Gövde ışığa +, kök ışığa −. |
| Şema: koleoptil ve oksin | "ucu kesilirse", "başlık", "jelatin", "mika", "agar" | Işığı uç algılar; oksin uçta yapılır, gölge yana geçer, aşağı iner. Mika geçirmez, jelatin ve agar geçirir. |
| Kural: asimetrik büyüme | "hangi yan uzun", "hücre boyu", "bükülme yönü" | Oksinin çok olduğu yan (gövdede) daha çok uzar; bitki kısa kalan yana bükülür. |
| Kural: gravitropizma | "yatırılan fide", "kök aşağı", "gövde yukarı" | Oksin alt yanda birikir. Gövdede alt yan çok uzar: yukarı (−). Kökte alt yan az uzar: aşağı (+). |
| Kural: deney tasarımı | "bağımsız", "bağımlı", "kontrol grubu", "hata" | Bağımsız: değiştirilen · bağımlı: ölçülen · kontrol değişkenleri: sabit tutulan. Kontrol grubu vardır; her grupta birden çok fide. |
| Canlı | Uyaran | Tepki |
|---|---|---|
| bakteri | şeker | şekere doğru yüzer |
| küstüm otu | dokunma | yapraklarını kapatır |
| fide | yandan ışık | ışığa doğru eğilir |
| insan | sıcak bardak | elini çeker |
- Verilenleri yaz: dört canlı (bakteri, küstüm otu, fide, insan), dört uyaran (şeker, dokunma, yandan ışık, sıcak bardak) ve dört tepki.
- Ne isteniyor? (a) Her örnekte üç adım; (b) genelleme ve onu sınama yolu.
Akış şeması ile örüntü bulma. Düzey: organizma (dört canlı) → hücre (algılayan hücreler); molekül düzeyine inmiyoruz. Her örnekte aynı dört kutuyu doldurup ortak olanı arıyorum.
- Kural: akış şeması uyaran → algılama → yorumlama → tepki (1.1 Kafaya yaz). Her örnekte kutuları sırayla dolduruyorum.
- Bakteri: zardaki algılayıcılar şekeri fark eder → hücre içi sinyal kamçıya ulaşır → şekere doğru yüzer. Küstüm otu: yaprakçık hücreleri dokunmayı algılar → haber sap dibine iletilir → hücreler su kaybeder, yaprakçıklar katlanır.Örüntü bulma: her örnekte aynı dört kutuyu dolduruyorum; ortak olan sıra, farklı olan araç.
- Fide: uç ışığın yönünü algılar → oksin gölge yana geçer → gölge yan çok uzar, fide eğilir. İnsan: deri sıcaklığı algılar → sinir hücreleri haberi taşır → kas kasılır, el çekilir.
- Genelleme: dört farklı grupta sıra aynı; canlılar uyaranı algılar, yorumlar ve tepki verir. Sınama: listede olmayan bir grupta (örneğin bir küf mantarında) aynı sırayı ararım.Tümevarım: örneklerden genel kurala; kural yeni bir örnekle sınanır.
Genelleme dört farklı gruptan geliyor ve yalnızca hayvanlara ait bir araç (sinir) içermiyor; bitki ve bakteriyle çelişmiyor. Kanıt–iddia: dört örnek genellemeyi destekler, kanıtlamaz; yeni örnekle yeniden sınanır.
| Grup | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| su (kontrol) | 7,8 | 8,4 | 8,1 | 8,6 | 8,1 |
| giberellin | 12,4 | 11,8 | 12,6 | 12 | 12,2 |
- Verilenleri yaz: her grupta n = 5; su: 7,8; 8,4; 8,1; 8,6; 8,1 cm; giberellin: 12,4; 11,8; 12,6; 12; 12,2 cm.
- Ne isteniyor? (a) İki grubun ortalaması; (b) ortalama fark ve yorumu.
Ortalama ve fark. Düzey: organizma (fide boyu); hücreye inmiyoruz. Grupları tek tek fideyle değil ortalamayla karşılaştırıyorum, çünkü fideler arasında doğal fark var.
- Kural harfleriyle: x̄ = Σx / n (1.2 Kafaya yaz).
- Su grubu: Σx = 7,8 + 8,4 + 8,1 + 8,6 + 8,1 = 41 → x̄ = 41 / 5 = 8,2 cm.
ara adımı göster
7,8 + 8,4 = 16,2; 16,2 + 8,1 = 24,3; 24,3 + 8,6 = 32,9; 32,9 + 8,1 = 41.
son adımı sen tamamla
- Giberellin grubu: Σx = 12,4 + 11,8 + 12,6 + 12 + 12,2 = 61 → x̄ = 61 / 5 = 12,2 cm.
ara adımı göster
12,4 + 11,8 = 24,2; 24,2 + 12,6 = 36,8; 36,8 + 12 = 48,8; 48,8 + 12,2 = 61. - Fark: 12,2 − 8,2 = 4 cm. Giberellin verilen fideler ortalama 4 cm daha uzun.
Ortalamalar kendi grubunun en küçük ve en büyük değeri arasında: 7,8 < 8,2 < 8,6 ve 11,8 < 12,2 < 12,6. Birim cm; yön, giberellinin uzamayı artırdığı bilgisiyle uyumlu. Kanıt–iddia: kontrol grubu var, yalnızca hormon değişmiş.
(a) Kökün ışıktan uzağa büyümesi (b) Lalenin ılık odada açılması (c) Polen tüpünün yumurtacığa doğru uzaması (d) Küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması
- Verilenleri yaz: dört hareket ve uyaranları: (a) ışık, (b) sıcaklık, (c) kimyasal, (d) sarsıntı (dokunma).
- Ne isteniyor? Her birinin türü (tropizma / nasti), tropizmalarda işaret ve bilimsel ad.
Yön ölçütü. Düzey: organ (kök, çiçek, polen tüpü, yaprak); hücre düzeyine inmiyoruz. Uyaranın türüne değil yönüne bakıyorum, çünkü aynı uyaran iki türde de olabilir.
- Kural: uyaranın yönü değişince hareketin yönü değişiyorsa tropizma, değişmiyorsa nasti. Uyarana doğru +, uzağa −.
- (a) Işık başka yandan gelse kök yine ondan uzaklaşır: yöne bağlı → tropizma; uzağa → negatif fototropizma.Yön ölçütü: uyaranı zihninde başka yana taşı; tepki de yön değiştiriyorsa tropizmadır.
- (b) Isıtıcının yeri önemli değil, çiçek hep aynı biçimde açılır → termonasti. (c) Tüp kimyasalın geldiği yöne uzar → pozitif kemotropizma.Nastide uyaranın varlığı ya da miktarı önemlidir, yönü değil.
- (d) Hangi yandan dokunulsa yapraklar aynı biçimde kapanır → sismonasti.
İkisi tropizma, ikisi nasti; her ad uyaranla uyumlu (foto-, termo-, kemo-, sismo-). Kök ışıktan uzağa büyüyor ve "negatif" adını alıyor: işaret yönle çelişmiyor.
Her hareket için uyaranı başka bir yana taşıdığını düşün. Tepkinin yönü de değişiyorsa tropizma, değişmiyorsa nasti.
Cümledeki "doğru" ya da "uzağa" sözcüğü tropizmayı, "açılır" ya da "kapanır" sözcüğü nastiyi haber verir.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnızca cümle hareketi yön sözcüğüyle anlatıyorsa işler. "Fide ışığa tepki verdi" gibi yön sözcüğü olmayan cümlelerde kısa yol çalışmaz; uzun yola dön.
- Verilenleri yaz: ışık soldan; (a) uç yok, (b) uçta şeffaf başlık, (c) gölge yanında (sağ) mika, (d) karanlık, uç yok, agar bloğu sağ yanda.
- Ne isteniyor? Her koleoptilin bükülüp bükülmediği, bükülürse yönü ve nedeni.
Koleoptil zinciri: ışığı uç algılar, oksin gölge yana geçer. Düzey: organ (koleoptil) → molekül (oksin); her durumda önce oksinin hangi yandan indiğini buluyorum.
- Kural: ışığı uç algılar ve oksini uç yapar; oksin gölge yana geçip aşağı iner; oksinin çok olduğu yan daha çok uzar.
- (a) Uç yok: ne algılama ne oksin var → dik kalır (uzaması da azalır). (b) Şeffaf başlık ışığı geçirir, uç ışığı algılar → sağ yan çok uzar → sola bükülür.
son adımı sen tamamla
- (c) Mika gölge yanında: oksin sağ yandan aşağı inemez, iki yan eşit uzar → dik kalır.
- (d) Oksin agardan yalnızca sağ yana iner, sağ yan çok uzar → karanlıkta da sola bükülür.
Yön kontrolü: bükülen iki koleoptilde de oksinin çok olduğu sağ yan daha çok uzuyor ve bükülme karşı yana, sola oluyor; hiçbirinde oksinli yan kısalmıyor. Sonuçlar Darwin'ler, Boysen-Jensen ve Went'in bulgularıyla aynı.
- Verilenleri yaz: araştırma sorusu: ışığın yönü fidenin eğilmesini etkiler mi? Araçlar: fasulye fideleri, karton kutular, açıölçer.
- Ne isteniyor? (a) Üç tür değişken; (b) kontrol grubu; (c) iki hata ve önlemi.
Deney kuralı: tek değişken değişir. Düzey: organizma (fide); ölçüm organ düzeyinde (gövdenin açısı). Önce ne değiştireceğimi, sonra ne ölçeceğimi, en son neyi sabit tutacağımı yazıyorum.
- Kural: bağımsız değişken bilerek değiştirilen, bağımlı değişken ölçülen, kontrol değişkenleri sabit tutulan etkenlerdir (1.4 Kafaya yaz).
- (a) Bağımsız: ışığın geldiği yön (yandan / tepeden). Bağımlı: fidenin eğilme açısı (derece). Kontrol değişkenleri: fide türü, su, sıcaklık ve süre.Değişkenleri ayırmak: ne değiştiriyorum, ne ölçüyorum, neyi sabit tutuyorum?
- (b) Kontrol grubu: aynı tür kutuda, ışığı tepeden alan fideler. Işık alırlar ama yana eğilmeye yol açacak bir yön yoktur.
- (c) Hata 1: her grupta tek fide → şansa bağlı sonuç; önlem: her grupta en az beş fide ve ortalama. Hata 2: kutuları farklı odalara koymak → sıcaklık da değişir; önlem: iki kutu aynı odada.Hata listesi: her hata ikinci bir değişken ya da şans etkisi getirir; önlem onu ortadan kaldırır.
Kanıt–iddia kontrolü: iki grup arasında yalnızca ışığın yönü farklı; her grupta birden çok fide var ve sonuç ortalamayla okunacak. Bağımlı değişken sayıyla (derece) ölçülebilir.
| Grup | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| ışık yandan | 34 | 38 | 30 | 36 | 32 |
| ışık tepeden | 2 | 0 | 3 | 1 | 4 |
- Verilenleri yaz: her grupta n = 5; ışık yandan: 34, 38, 30, 36, 32; ışık tepeden: 2, 0, 3, 1, 4 (derece).
- Ne isteniyor? (a) İki ortalama; (b) fark ve bir cümlelik yorum.
Ortalama ve fark. Düzey: organ (gövdenin eğilme açısı). Kontrol grubuyla karşılaştırıyorum, çünkü tepeden ışık alan fideler de biraz eğilebilir.
buradan sonrasını sen çöz
- Kural harfleriyle: x̄ = Σx / n.
- Yandan: Σx = 34 + 38 + 30 + 36 + 32 = 170 → x̄ = 170 / 5 = 34°.
- Tepeden: Σx = 2 + 0 + 3 + 1 + 4 = 10 → x̄ = 10 / 5 = 2°.
- Fark ve yorum: 34 − 2 = 32°. Bu örneklemde yandan ışık alan fideler ışığa doğru belirgin biçimde eğildi; tepeden ışık alanlar neredeyse dik kaldı.
Ortalamalar grup aralığında: 30 < 34 < 38 ve 0 < 2 < 4. Yön kontrolü: eğilme ışığın geldiği yana. Kanıt–iddia: sonuç bu 10 fidelik örneklem için; başka türlerde yeniden sınanır.
İki ortalamayı ayrı bul: 34° ve 2°; sonra farkı al: 34 − 2 = 32°.
Fideleri sırayla eşle ve farkları al: 34 − 2 = 32, 38 − 0 = 38, 30 − 3 = 27, 36 − 1 = 35, 32 − 4 = 28. Farkların ortalaması: (32 + 38 + 27 + 35 + 28) / 5 = 160 / 5 = 32°.
Hangisi ne zaman? İki yol aynı sonucu verir, ama kısa yol yalnızca iki grupta fide sayısı eşitse uygulanır. Gruplar farklı büyüklükteyse (ör. 5 ve 4 fide) eşleme yapılamaz; uzun yola dön.
| Saat | 0 | 6 | 12 | 18 | 24 |
|---|---|---|---|---|---|
| Bükülme (°) | 0 | 10 | 18 | 24 | 28 |
- Verilenleri yaz: ilk 6 saatte 10°; Ece'nin varsayımı: hız sabit, 72 saatte 120°; ölçümler (saat, derece): (0, 0), (6, 10), (12, 18), (18, 24), (24, 28).
- Ne isteniyor? Hesabın doğru olup olmadığı; yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor, sonuç saçma; hangi varsayımın yanlış olduğunu veriden arıyorum. Düzey: organ (koleoptil) → hücre (iki yanın uzama farkı).
- Kural: bükülme, iki yan arasındaki oksin farkı sürdükçe sürer (asimetrik büyüme).Bükülmenin sebebi ışığın kendisi değil, iki yan arasındaki oksin farkıdır; fark azalırsa bükülme yavaşlar.
- Aritmetik: 72 / 6 = 12; 12 · 10 = 120°. İşlem doğru.
- Veri: her 6 saatlik artış 10, 8, 6, 4 derece; artış her seferinde küçülüyor, hız sabit değil.
ara adımı göster
10 − 0 = 10; 18 − 10 = 8; 24 − 18 = 6; 28 − 24 = 4.Veriyle kontrol: varsayımı ölçümlerle sına; artışlar eşit değilse hız sabit değildir. - Neden yavaşlıyor? Koleoptil ışığa döndükçe ucu ışığı daha karşıdan alır; iki yan arasındaki fark azalır, oksin daha eşit dağılır. Bükülme ışığa bakınca durur.
Büyüklük ve yön kontrolü: 120° bükülmüş bir koleoptil ışığa değil yere bakar; ışığa yönelme bu yönle çelişir. Veriyle kontrol: 24 saatte 28° ve artış küçülüyor; bükülmenin 28°'nin biraz üstünde durması beklenir.
- Verilenleri yaz: fide yatay; ortam karanlık; tek uyaran yer çekimi (yönü aşağı).
- Ne isteniyor? (a) İki organın yönü; (b) zıtlığın nedeni; (c) karanlığın gerekçesi.
Gravitropizma ve oksinin organa göre etkisi. Düzey: organizma (fide) → organ (gövde, kök) → molekül (oksin). Önce oksinin yerini, sonra her organda uzamaya etkisini yazıyorum.
buradan sonrasını sen çöz
- Kural: yer çekimi oksini alt yana toplar; oksin gövdede uzamayı hızlandırır, kökte yavaşlatır.
- (a) Gövde yukarı döner (yer çekiminden uzağa: negatif gravitropizma); kök aşağı döner (pozitif gravitropizma).
- (b) Gövdede oksinli alt yan çok uzar, uç yukarı kalkar. Kökte oksinli alt yan az uzar, uç aşağı iner. Aynı hormon, iki dokuda zıt etki.
- (c) Işık ikinci bir uyaran olurdu (fototropizma). Karanlıkta yalnızca yer çekimi etki eder; sonuç tek değişkene bağlanır.
Yön kontrolü: gövde yukarı, kök aşağı; tohum ters ekilse de gövdenin yukarı çıkmasıyla uyumlu. Teleoloji kontrolü: "kök toprağa ulaşmak ister" cümlesi yok; açıklama oksinle kuruldu.
| Tabla | Ortalama eğilme (°) |
|---|---|
| döndürülmeyen | 27 |
| her gün 180° döndürülen | 3 |
I. Döndürülmeyen tablada fidelerin pencereden uzak yanında oksin daha çok birikir.
II. Döndürme, fidenin ışık aldığı yanı değiştirerek eğilmeyi azaltır.
III. Döndürülen tablada fideler ışığa tepki vermez.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Işık tek yönden (pencere); iki tabla; ortalama eğilme 27° ve 3°.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
- Hangi kavram / düzey? Fototropizma ve oksinin gölge yanda birikmesi. Düzey: organ (gövde) → molekül (oksin).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: 3° sıfır değil; fideler döndürülse de eğiliyor. III'teki "tepki vermez" ifadesi bu veriyle çelişir.
Her yargıyı fototropizma şemasıyla sına: ışık → uç → oksin gölge yana → gölge yan uzar. Düzey: organ → molekül.
- I: ışık pencereden geliyor; gölge yan pencereden uzak yan. Oksin orada birikir. Doğru.
- II: tabla dönünce fidenin her gün öbür yanı ışık alır; bir gün bir yana, ertesi gün öbür yana eğilme başlar, eğilmeler birbirini dengeler. 27°'den 3°'ye düşüş bunu gösteriyor. Doğru.
- III: fideler her gün ışığa tepki verir; yalnızca yönler birbirini dengeler. Yanlış.
Kanıt–iddia: iki tabla arasında yalnızca döndürme farklı; eğilmenin azalması tepkinin kaybolduğunu değil, yönün her gün değiştiğini gösterir. Seralarda fidelerin düz büyümesi için tablaların döndürülmesi bu bilgiyle uyumlu.
- Ne veriliyor? İki poşet, 10'ar yeşil elma; biri çürük elmalı. Grafik: gün (0–4) ve olgun elma sayısı.
- Ne isteniyor? (a) grafikten okuma; (b) iki okumanın farkı; (c) artışın neden hızlandığı.
- Hangi kavram / düzey? Etilen: gaz hormon, olgun ve çürük meyve salar, komşu meyveyi olgunlaştırır. Düzey: organ (meyve) → molekül (etilen).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: eksen "olgun elma sayısı"; "3. gün" yatay eksende 3 çizgisidir, üçüncü nokta değil (ilk nokta 0. gün).
Önce doğrudan oku, sonra iki okumayı çıkar, en son artışların nasıl değiştiğine bakıp etilenin özelliğine bağla. Düzey: organ → molekül.
- (a) Doğrudan okuma: çürüklü poşetin çizgisi 3. günde 5 hizasında → 5 olgun elma.
- (b) Tek adım hesap: çürüksüz poşet 3. günde 1. Fark: 5 − 1 = 4 elma.
- (c) Çıkarım: çürüklü poşette günlük artışlar 1, 1, 3, 4: giderek büyüyor. Olgunlaşan her elma da etilen salar; etilen gaz olduğu için poşetin her yerine yayılır. Olgun elma arttıkça etilen artar, olgunlaşma daha da hızlanır.
Olgun elma sayısı 10'u geçemez ve hiçbir günde azalmıyor; grafik bu sınırla uyumlu. Çürüksüz poşette de az da olsa olgunlaşma var, çünkü elmalar kendi etilenlerini de yapar. Bu kendini hızlandıran döngüyü 4. ünitede "pozitif geri bildirim" adıyla yeniden göreceksin.