Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf biyolojisinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca'nın dördüncü kitabı.
ECE 11. sınıf öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
VOLT Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer biyoloji laboratuvarında: mikroskop, maket ve veri tablosuyla, bitkiden hücreye kadar çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; akış şemasını ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
2 · 8 SORUHangi kural ve şema hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı (ölçüm, deney verisi, yaklaşık vücut değeri) sorunun içinde verilir. Deney verileri ve grafikler kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Kitaptaki hiçbir deney hayvan üzerinde yapılmaz. Bu kitap sağlık bilgisi verir, tıbbi tavsiye vermez: sağlığınla ilgili bir sorunda hekime danış. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Biyoloji Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın iki teması (Tepki ve Homeostazi) bu kitapta beş üniteye ayrıldı.
1. TEMA · TEPKİ (1/3)
Bitkilerde Tepki
Bitki kaçamaz ama tepki verir: uyaranı algılar, hormonla haber verir, büyüyerek döner.
Pencere önündeki fesleğen neden hep ışığa eğilir? Poşetteki tek çürük elma neden ötekileri de yumuşatır? Bu ünitede canlıların uyarana nasıl tepki verdiğini, bitkilerin beş hormonunu, yönelme ile durum değiştirmeyi ve bilim insanlarının koleoptil deneylerini Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Her canlı tepki verir: uyaran → tepki örüntüsü
BİY.11.1.1 (a–b) · Farklı Canlıların Uyaranlara Karşı Oluşturduğu Tepkiler
Bu bölümde: Farklı canlıların tepkilerindeki ortak sırayı bulacaksın. Örneklerden genelleme yapmayı ve onu sınamayı öğreneceksin.≈ 7 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
uyaran — canlıda değişiklik başlatan etki · bu değildir: her hareket ettiren kuvvet değildir
tepki — canlının uyarana verdiği cevap · bu değildir: yer değiştirmek zorunda değildir
örüntü — örneklerde tekrar eden ortak sıra · bu değildir: tek örnekteki bir ayrıntı değildir
genelleme — örüntüden çıkan geniş kural · bu değildir: tek örnekten yapılan yargı değildir
30 saniye
Masada bir küstüm otu ve bir fasulye fidesi var. Hangisi uyaranlara tepki verir?
Ne kadar eminsin?
İkisi de. Küstüm otu saniyeler içinde, fide saatler içinde tepki verir. Tepki yer değiştirmek demek değildir; ikinci sahnede fidenin eğilmesini göreceksin.
ECE: Dokununca yaprakları kapandı. Bitki korktu galiba.
VOLT: Kısa cevap: korkmadı; dokunmayı algıladı ve cevap verdi. Uyarana verilen bu cevaba tepki denir.
Pencere önündeki fideye bir gün boyunca on iki saat arayla bakılıyor.
ECE: Bu fide hiç kıpırdamıyor. O hâlde tepki de vermiyor.
VOLT: Kıpırdıyor, yalnızca yavaş. Bir günde pencereye, ışığa doğru eğildi; bu da bir tepki.
Volt dört canlının uyaranını, tepkisini ve süresini tabloya yazıyor.
ECE: Hepsi başka başka şeyler yapıyor. Ortak bir şey var mı?
VOLT: Tepki farklı ama sıra aynı: uyaranı al, yorumla, tepki ver. Örneklerde tekrar eden bu sıraya örüntü denir.
Hangisi bir canlının bir uyarana verdiği tepkidir?
Stomaların kapanması. Bitki kuruluğu algılar, bir hormonla haber verir ve stomaları kapatır: al → yorumla → tepki. Dalı rüzgâr iter; bitki bu itmeyi yorumlamaz, sallanma bir tepki değildir.
Ece kendi açıklamasını tahtaya yazıyor; Volt yalnızca soru soruyor.
ECE: Dört örnekte aynı sırayı buldum. Genelleme: canlılar uyaranlara tepki verir.
VOLT: Neden böyle dedin? Nereden biliyorsun?
ECE: Dört farklı gruptan örnek seçtim. Yeni bir canlıda da aynı sırayı arayacağım.
Volt dört canlının tepki süresini aynı eksene yerleştiriyor.
ECE: Sıra aynıysa hız neden bu kadar farklı?
VOLT: Araç farklı. Hayvanda sinir ve kas hızlıdır; bitkide hormon ve büyüme yavaştır.
Ece genellemesini yeni bir örnekle sınıyor: bir küf mantarının spor taşıyan sapı ışığa doğru uzuyor. Bu örnek genelleme için ne anlama gelir?
Destekler ama kanıtlamaz. Genelleme her yeni örnekle yeniden sınanır. Sinirin olmaması sorun değil; bitki ve bakteri de sinirsiz tepki verir.
Bence bitkiler tepki vermez. Yerinden kıpırdamayan bir şey uyarana nasıl cevap versin?
Ama bu yanlış.
tepki, yer değiştirmek demek değildir. Bitki uyaranı algılar, içinde bir haber yollar ve büyümesini ya da hücrelerinin su durumunu değiştirir. Pencere önündeki fide bir günde ışığa eğilir; küstüm otu dokununca saniyeler içinde yapraklarını kapatır.
Akış şeması:uyaran→ algılama→ yorumlama (iletme)→ tepki
Yapı: algılayan kısım, haber yolu ve cevap veren kısım. İşlev: canlı, çevredeki değişikliğe uyum sağlar. Örnek: pencere önündeki fide ışığa eğilir.
Örüntü: sıra bütün canlılarda aynıdır; hız ve araç farklıdır. Hayvanda sinir ve kas, bitkide hormon ve büyüme, bakteride hücre içi sinyal çalışır.
Genelleme: örneklerden genel kurala gitmeye tümevarım denir. Genelleme farklı gruplardan çok örnekle yapılır ve her yeni örnekle yeniden sınanır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Uyaran → tepki zinciri
Önce tahmin: küstüm otu mu daha hızlı tepki verir, ayçiçeği fidesi mi? Kendine söyle, sonra dene.
Bir canlı ve bir uyaran seç. Zaman kaydırıcısını sağa çekince zincirin kutuları sırayla yanar. Süreler yaklaşıktır.
Verilen temsil tablo: dört canlının uyaranı, tepkisi ve tepki süresi. Ötekini üret: (1) insan örneği için dört kutulu akış şemasını çiz; (2) dört tepkiyi bir zaman ekseninde hızlıdan yavaşa sırala.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "tepki" sütunu ↔ şemanın son kutusu; tablodaki "süre" sütunu ↔ eksendeki noktanın yeri. Sinir ve kas kullanan insan en solda, hormon ve büyüme kullanan fide en sağda.
Ece, dört canlının tablosuna bakıp bir genelleme yazıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Canlı
Uyaran
Tepki
Süre
bakteri
şeker
şekere doğru yüzer
saniyeler
planarya
ışık
karanlığa sürünür
dakikalar
fide
yandan ışık
ışığa doğru eğilir
saatler
insan
sıcak bardak
elini çeker
1 sn'den kısa
Tabloda dört farklı gruptan canlı var: bakteri, omurgasız bir hayvan (planarya), bir bitki (fide) ve bir memeli (insan).
Dördünde de önce uyaran algılanıyor, sonra yorumlanıyor, en son tepki geliyor.
Süre sütunu: dördünde de tepki saniyeler içinde bitiyor.
Tepkiyi veren araç farklı: insanda sinir ve kas, fidede hormon ve büyüme.
Genelleme: canlılar uyaranlara aynı sırayla tepki verir; bunu yaparken farklı araçlar kullanır.
Hata 3. adımda (okuma). Süre sütununda fide için "saatler", planarya için "dakikalar" yazıyor; yalnızca bakteri saniyeler, insan 1 saniyeden kısa. Doğrusu: sıra aynı ama süre çok farklı; saniyelerden saatlere kadar. Öteki adımlar doğru; genellemeye "tepkinin hızı canlıdan canlıya değişir" cümlesi de eklenebilir.
Kendine sor: Bakteri, küstüm otu ve insan uyarana çok farklı hızda tepki verir. Üçünde de aynı kalan nedir? Cevap
Sıra aynı kalır: uyaranı al → yorumla → tepki ver. Hız ve kullanılan araç (hücre içi sinyal, hücrelerin su kaybı, sinir ve kas) değişir.
Bitkisel hormonlar: beş haberci, birçok iş
BİY.11.1.2 (a–c) · Bitkisel Hormonlar
Bu bölümde: Beş bitkisel hormonun ne işe yaradığını öğreneceksin. Benzerliklerini ve tarımdaki artı ile eksilerini göreceksin.≈ 8 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
bitkisel hormon — az miktarda etkili haberci madde · bu değildir: bitkinin besini değildir
etilen — meyveyi olgunlaştıran gaz hormon · bu değildir: meyveyi çürüten mikrop değildir
absisik asit — stresle büyümeyi yavaşlatan hormon · bu değildir: yalnızca kuraklıkta bulunan madde değildir
kontrol grubu — hormon verilmeyen karşılaştırma grubu · bu değildir: deneyden atılan grup değildir
30 saniye
Poşette 5 elma var, biri çürük. Çürük elma çıkarılmazsa ötekilere ne olur?
Ne kadar eminsin?
Hepsi daha hızlı olgunlaşır. Çürük ve olgun elma etilen gazı salar; gaz poşetin her yerine yayılır. Dokunmak gerekmez; ilk sahnede göreceksin.
Mutfak. Ece poşetteki elmalardan birinin çürüdüğünü fark ediyor.
VOLT: Kısa cevap: asıl işi bir gaz yapıyor. Olgun ve çürük meyve etilen salar; etilen komşu meyveleri de olgunlaştırır.
Balkon. Bir saksı sulanmış, öteki bir hafta susuz kalmış.
ECE: Susuz kalan bitki pes etmiş, hiçbir şey yapmıyor.
VOLT: Tersine, çalışıyor. Kuraklıkta absisik asit artar, yaprak ağızları (stomalar) kapanır ve su kaybı azalır.
Volt beş bitkisel hormonu kartlara yazıyor.
ECE: Beş hormonun her biri tek bir iş mi yapıyor?
VOLT: Hayır. Aynı hormon farklı organda farklı iş yapar: oksin gövdede uzamayı hızlandırır, kökte yavaşlatır.
Çekirdeksiz üzüm bağında salkımlara bir hormon püskürtülüyor ve taneler iriliyor. Bu hormon hangisi olabilir?
Giberellin. Hücrelerin uzamasını ve büyümeyi artırır; bağcılıkta tane iriliği için kullanılır. Absisik asit büyümeyi yavaşlatır; etilen ise olgunlaştırır, iriltmez.
Ece giberellinin boy uzamasına etkisini sınamak için bir deney planlıyor.
ECE: Giberellini büyük saksıdaki fideye, suyu küçük saksıdakine verdim.
VOLT: O zaman boy farkının nedenini bilemezsin. Yalnızca hormon değişsin; saksı, toprak, ışık ve su aynı kalsın.
Volt tarımda hormon kullanımının artılarını ve eksilerini gösteriyor.
ECE: Tarlada hormon kullanmak her zaman iyi mi?
VOLT: Kısa cevap: hayır. Ürünü ve zamanlamayı iyileştirir ama yanlış doz ya da zamanda bitkiye zarar verir; maliyet ve kalıntı da doğar.
Ece giberellin deneyinde saksıları eşitledi. Hangisi sonucu yine de bozar?
Güneşli pencere. Işık da büyümeyi etkiler; iki değişken birden değişince farkın hormondan mı ışıktan mı geldiği anlaşılmaz. Aynı su ve eşit fide sayısı deneyi güçlendirir.
Bence oksin nereye giderse gitsin aynı işi yapar: gövdede de kökte de uzamayı hızlandırır.
Ama bu yanlış.
bir hormonun etkisi, ulaştığı dokuya da bağlıdır. Gövdede uzamayı hızlandıran oksin, kökte uzamayı yavaşlatır. Yatırılan fidede oksin alt yanda birikince gövde yukarı, kök aşağı döner; bunu 1.4'te göreceksin. (Polonya'da 104 üniversite biyoloji öğrencisinin %36'sı oksinin iki organda aynı etkiyi yaptığını düşünüyordu; Sobieszczuk-Nowicka ve ark. 2018.)
Oksin: gövdede hücre uzamasını artırır, kökte yavaşlatır. Işığa ve yer çekimine yönelmeyi sağlar. Tarımda: çelikte kök oluşturma.
Sitokinin: hücre bölünmesini artırır, yaprağın sararmasını geciktirir. Tarımda: hasattan sonra yeşilliği taze tutma.
Giberellin: gövde uzamasını artırır, tohum çimlenmesini başlatır. Tarımda: çekirdeksiz üzümde tane iriliği.
Etilen (gaz): meyveyi olgunlaştırır ve havayla komşu meyvelere yayılır. Tarımda: depoda olgunlaşma zamanını ayarlama.
Benzerlikler: oksin ve giberellin uzamayı artırır. Çimlenmede giberellin başlatır, absisik asit durdurur. Yaşlanmada sitokinin geciktirir, etilen hızlandırır.
Hormon deneyi: yalnızca hormon değişir; kontrol grubu hormon almaz, gerisi aynıdır. Grup ortalaması: x̄ = Σx / n
Kelimelerle: ortalama, ölçümlerin toplamının fide sayısına bölümüdür.Harfler: x̄: ortalama boy (cm) · Σx: ölçümlerin toplamı (cm) · n: fide sayısı
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Aynı boydaki fasulye fidelerinden bir gruba 10 gün giberellin çözeltisi, öteki gruba yalnızca su verildi. Kurgusal veri: giberellinli grubun ortalama boyu 12,2 cm, su grubunun 8,2 cm; fark 12,2 − 8,2 = 4 cm.
Varyant 1: yalnızca hormon değişti: giberellin yerine absisik asit verildi. Hormonlu grubun boyu, su grubuna göre artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır. Absisik asit büyümeyi yavaşlatır; hormonlu grup su grubundan kısa kalır. Fark ters yöne döner: hormonlu grup öndeyken arkaya düşer.
Varyant 2: yalnızca hedef değişti: giberellin fidelere değil, ıslak pamuktaki tohumlara verildi. Çimlenen tohum sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Artar; tohumlar daha çok ve daha erken çimlenir. Giberellin çimlenmeyi başlatır (absisik asit ise durdurur).
Varyant 3: yalnızca kontrol grubu kaldırıldı; bütün fidelere giberellin verildi. "Giberellin boyu uzatır" sonucuna güven artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır. Su grubu olmadan fidelerin hormonsuz da o kadar uzayıp uzamayacağını bilemezsin; karşılaştırma kalmaz.
Karşı-örnek: Oksin gövdede uzamayı artırır ama kökte yavaşlatır. "Uzamayı artıran hormon her organda uzatır" kuralı kökte işlemez.
Hormon tezgâhı
Önce tahmin: giberellin verilen fide kontrolden uzun mu kalır, kısa mı? Absisik asit verilen yaprakta stomalar açılır mı, kapanır mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir hormon seç. Solda kontrol (hormonsuz), sağda deney grubu. Günleri ilerlet ve farkı izle. Sayılar modeldir (kurgusal).
Hormon, bitkinin bir yerinde yazılıp başka yerinde okunan kısa bir mesaj gibidir. Az miktarı yeter ve taşınarak iş görür.
Bir mektup her okuyana aynı şeyi söyler. Hormonun anlamı ise okuyan dokuya göre değişir: oksin gövdeye "uza", köke "yavaşla" der.
Hormonun etkisi yalnızca hormona değil, ulaştığı dokuya da bağlıdır.
Derine in (isteğe bağlı)
Etilen ve yaprak dökümü. Sonbaharda yaprak sapının dibinde bir ayrılma tabakası oluşur. Etilen bu süreci hızlandırır; yaprak ve olgun meyve dalından kopar. Bu konu programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil tablo (kurgusal veri): üç grup fasulye fidesinin 10 gün sonraki boyu (cm), her grupta 5 fide. Ötekini üret: (1) her grubun ortalamasını bul; (2) ortalamaları çubuk grafikle çiz; (3) sonucu tek cümleyle yaz.
Cümle: bu deneyde giberellin fideleri kontrolden uzun, absisik asit kontrolden kısa bıraktı.
Sayı neye karşılık? Çubuğun boyu grubun ortalamasıdır; iki çubuk arasındaki fark hormonun etkisidir. İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki bir satırın toplamının 5'e bölümü ↔ o çubuğun tepesi.
Ece, etilenin yeşil muzun olgunlaşmasını hızlandırıp hızlandırmadığını sınıyor. Olgun elma etilen salar. Hangi adımda yanlış yaptı?
Soru: etilen yeşil muzun sararmasını hızlandırır mı? Değiştireceğim şey: poşette olgun elma olup olmaması.
Deney grubu: kapalı poşette 3 yeşil muz ve 1 olgun elma, oda sıcaklığında.
Kontrol grubu: kapalı poşette 3 yeşil muz, elma yok, buzdolabında.
3 gün sonra: deney grubundaki muzlar sarı, kontrol grubundakiler yeşil.
Sonuç: etilen muzun olgunlaşmasını hızlandırır.
Hata 3. adımda (değişken). Kontrol grubunda sıcaklık da değişti. İki değişken birden değişince farkın nedeni ayrılamaz; soğukta muz zaten yavaş olgunlaşır. Doğrusu: kontrol grubu da oda sıcaklığında, yalnızca elma olmadan. Sonuç ancak o zaman etilene bağlanabilir.
Kendine sor: Bir hafta susuz kalan bitkide hangi hormon artar ve yapraklarda ne olur? Cevap
Absisik asit artar. Stomalar kapanır, su kaybı azalır; bitkinin büyümesi yavaşlar.
Yönelme mi, durum değiştirme mi? Tropizma ve nasti
BİY.11.1.3 (a–ç) · Bitkilerde Tepki Mekanizmaları (Tropizma, Nasti)
Bu bölümde: Bitki hareketlerini yönelme (tropizma) ve durum değiştirme (nasti) diye ayıracaksın. Her birinin adını koymayı öğreneceksin.≈ 8 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
tropizma — uyaranın yönüne göre yönelme · bu değildir: yalnızca uyarana doğru olan hareket değildir
nasti — yönden bağımsız durum değişikliği · bu değildir: bir yöne doğru büyüme değildir
pozitif tropizma — uyarana doğru yönelme · bu değildir: iyi ya da yararlı demek değildir
Küstüm otunun yaprağına soldan da dokunsan sağdan da dokunsan yapraklar aynı biçimde kapanır. Bu hareket için ne söylersin?
Ne kadar eminsin?
Nastidir. Uyaranın yönü değişiyor ama tepki hep aynı: yapraklar kapanıyor. Yönden bağımsız durum değişikliği nastidir; tam adı sismonasti.
Volt, fideyi şeffaf bir su kabına asıp ışığı yalnızca soldan veriyor.
ECE: Fototropizma, bitkinin ışığa doğru dönmesi demek, değil mi?
VOLT: Yarısı doğru. Gövde ışığa doğru döner (pozitif), kök ışıktan uzağa döner (negatif); ikisi de fototropizmadır.
Ece lambayı fidenin önce soluna, sonra sağına koyuyor.
ECE: Lambayı sağa taşıyınca fide de sağa döndü.
VOLT: Tepkinin yönü uyaranın yönüne bağlı. Uyarana göre yönelmeye tropizma denir.
Soğuk balkondaki kapalı laleler ılık odaya alınıyor.
ECE: Lale ısıtıcıya doğru dönmedi ama açıldı. Bu ne biçim tepki?
VOLT: Burada yön önemli değil; ısınınca açılıyor. Uyaranın yönünden bağımsız durum değişikliğine nasti denir.
Kökün topraktaki ıslak bölgeye doğru uzaması hangisidir?
Pozitif hidrotropizma. Uyaran su; kök suyun bulunduğu yöne, uyarana doğru uzar. Su başka yandan gelseydi kök de o yana dönerdi: tepki yöne bağlı, yani tropizma.
Volt tropizmaları ve nastileri iki sütuna yazıyor.
ECE: Fototropizma da fotonasti de ışıkla oluyor. Aynı şey değil mi?
VOLT: Uyaran aynı, ölçüt farklı. Işığın yönü değişince hareketin yönü de değişiyorsa tropizma, değişmiyorsa nastidir.
Mikroskop görüntüsünde bir çiçeğin dişi organı kesit hâlinde görülüyor.
ECE: Polen tüpü de bir yöne mi uzuyor?
VOLT: Evet, yumurtacıktan gelen kimyasala doğru uzar: pozitif kemotropizma. Kimyasal başka yandan gelse tüp de o yana dönerdi.
Tanılayıcı ağaç, 1. basamak: bir bitki hareketini sınıflamak için önce hangisini sorarsın?
Yön sorusu. Cevap "evet" ise tropizma, "hayır" ise nasti. Hız yalnızca yardımcı bir ipucudur; ışık hem tropizma hem nasti yapabilir.
Bence tropizma, bitkinin uyarana doğru gitmesidir. Işıktan uzaklaşan kök tepki vermiyordur.
Ama bu yanlış.
tropizma, yönü uyaranın yönüne bağlı olan yönelmedir; uyarana doğruysa pozitif, uzağaysa negatif. Işığı yandan alan fidede gövde ışığa, kök ışıktan uzağa büyür: ikisi de fototropizma. (Polonya'da 104 üniversite biyoloji öğrencisinin %65'i fototropizmayı yalnızca gövdenin ışığa yönelmesi sandı; Sobieszczuk-Nowicka ve ark. 2018.)
Ölçüt sorusu: uyaranın yönü değişince hareketin yönü de değişiyor mu? Evet ise tropizma (yönelme), hayır ise nasti (durum değiştirme).
İşaret: uyarana doğru pozitif (+), uyarandan uzağa negatif (−).
Tropizma: ışık → fototropizma (gövde +, kök −); kimyasal → kemotropizma (polen tüpü +); su → hidrotropizma (kök +).
Nasti: ışık → fotonasti (akşamsefası çiçeği); sıcaklık → termonasti (lale); sarsıntı → sismonasti (küstüm otu).
Hareketin nitelikleri: yön, hız ve kalıcılık. Tropizma çoğunlukla büyümeyle olur, yavaş ve kalıcıdır. Nasti çoğu zaman daha hızlıdır ve geri döner. Asıl ölçüt yöndür.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Varyant 1: yalnızca organ değişti: aynı ışıkta fidenin kökü izlendi. Işığa doğru eğilme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır, hatta yön döner: kök ışıktan uzağa, sağa eğilir. Aynı uyarana ters yönde yönelme: negatif fototropizma.
Varyant 2: yalnızca ışığın yönü değişti: lamba tam tepeye alındı. Yana eğilme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır; ışık her yandan eşit gelince gövde dik uzar. Tropizmada tepkinin yönü uyaranın yönünü izler.
Varyant 3: yalnızca uyaran değişti: ışık yerine kökün sol yanına ıslak pamuk kondu. Kökün sola eğilmesi artar mı, azalır mı, aynı mı?
Artar. Kök suya doğru uzar: pozitif hidrotropizma. Uyaran değişti, ölçüt aynı kaldı: yöne bağlı.
Karşı-örnek: Lale, ısıtıcı solda da sağda da olsa aynı biçimde açılır: termonasti. Uyaranın yönü değişince tepkinin yönü değişmez; "tepki uyaranın yönünü izler" kuralı nastide işlemez.
Sınıflama masası
Önce tahmin: ışık kaynağını sağa sola taşıyınca akşamsefası çiçeği de yön değiştirir mi? Kendine söyle, sonra dene.
Bir hareket kartı seç, sonra uyaranın yerini kaydırıcıyla sağa sola taşı. Hareketin yönü uyaranı izliyorsa kart TROPİZMA kutusuna, izlemiyorsa NASTİ kutusuna düşer.
Derine in (isteğe bağlı)
Tigmotropizma ve taksi. Fasulye ve sarmaşık gibi sarılıcı bitkilerin dokundukları desteğe doğru sarılması tigmotropizmadır (dokunmaya bağlı yönelme). Taksi ise bir hücrenin ya da canlının bütün olarak yer değiştirmesidir; örneğin öglena ışığa doğru yüzer. Tropizma ve nastide bitki yerinde kalır. Bu adlar programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Tanılayıcı ağaç, 2. basamak: hareket uyaranın yönüne bağlı çıktı ve organ uyarandan uzaklaşıyor. Adı ne olur?
Negatif tropizma. Yöne bağlı olduğu için tropizma; uyarandan uzağa olduğu için negatif. Örnek: kökün ışıktan uzağa büyümesi.
Verilen temsil sözel kartlar: altı bitki hareketi. Ötekini üret: bu kartlarla bir kavram haritası çiz (bitki tepkisi → tropizma / nasti → bilimsel ad → örnek). Her tropizmaya işaretini (+ / −) yaz.
Cevabı göster
Kavram haritası:
Ölçüt neye karşılık? Haritanın ilk ayrımı yön sorusudur. Kartlardaki "doğru" ve "uzağa" sözcükleri tropizmanın işaretini (+ / −) verir; "açılması", "kapatması" sözcükleri durum değişikliğini, yani nastiyi anlatır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: kartın içindeki uyaran sözcüğü (ışık, su, kimyasal, sıcaklık, dokunma) ↔ haritada bilimsel adın ön eki (foto-, hidro-, kemo-, termo-, sismo-).
Ece beş bitki hareketini sınıflıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Kökün ıslak pamuğa doğru uzaması: suyun yeri önemli, kök suya doğru → pozitif hidrotropizma.
Küstüm otunun dokununca kapanması: hangi yandan dokunulsa aynı → sismonasti.
Akşamsefası çiçeğinin akşam açılması: uyaran ışık, o hâlde bu hareket fototropizmadır.
Lalenin ılık odada açılması: ısıtıcının yeri önemli değil → termonasti.
Hata 4. adımda (sınıflama). Ece uyaranın adına bakıp ölçütü atladı. Akşamsefası ışığın azalmasıyla açılır ama ışığın hangi yandan geldiği önemli değildir; çiçek bir yöne dönmez, durumunu değiştirir. Doğrusu: yöne bağlı değil → fotonasti.
Kendine sor: Fide gövdesinin pencereye eğilmesi ile akşamsefası çiçeğinin akşam açılması ikisi de ışıkla olur. Neden farklı adlar alırlar? Cevap
Ölçüt uyaranın türü değil, yönüdür. Gövdenin hareketi ışığın yönünü izler: fototropizma. Akşamsefası ışık hangi yandan gelirse gelsin aynı biçimde açılır: fotonasti.
Fideyi ışığa döndür: koleoptil ve tropizma deneyi
BİY.11.1.4 (a–b) · Bitkilerde Yönelme Hareketleri ve Deney
Bu bölümde: Koleoptil deneylerinden oksinin gölge yanda biriktiğini çıkaracaksın. Gövdenin yukarı, kökün aşağı dönmesini açıklayıp kendi deneyini tasarlayacaksın.≈ 9 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
koleoptil — çimlenen tohumda sürgünü saran kın · bu değildir: yaprak ya da kök değildir
asimetrik büyüme — iki yanın farklı hızda uzaması · bu değildir: bir yanın hiç büyümemesi değildir
oksin — uçta yapılan büyüme hormonu · bu değildir: ışığın kendisi değildir
bağımsız değişken — deneyde bilerek değiştirilen etken · bu değildir: sonuçta ölçülen şey değildir
30 saniye
Işığa doğru bükülen bir koleoptilin ucu kesilirse ne olur?
Ne kadar eminsin?
Bükülmez. Işığı algılayan ve büyüme hormonunu yapan kısım uçtur. Uç yoksa haber de yoktur; ilk sahnede Darwin'lerin koleoptillerini göreceksin.
Darwin'ler (Charles ve oğlu Francis) kanarya otu fidelerinin koleoptillerini yandan gelen ışıkla inceliyor.
ECE: Bükülme aşağıda oluyor. O hâlde ışığı aşağısı algılıyor olmalı.
VOLT: Darwin'ler ucu örtünce bükülmenin durduğunu gördü. Işığı uç algılar, bükülme aşağıda olur; arada bir haber iner.
Boysen-Jensen haberin ne olduğunu sınamak için uç ile gövde arasına jelatin ve mika levha koyuyor.
ECE: Uç ile gövde arasına jelatin koyunca haber geçer mi?
VOLT: Geçer, fide bükülür. Mika gölge yandaysa bükülmez, ışık yandaysa bükülür: haber kimyasaldır ve gölge yandan iner.
Went kesilen uçları agar bloklarına koyuyor, sonra bloğu karanlıkta kesik bir koleoptilin tek yanına yerleştiriyor.
ECE: Karanlıkta ışık yok. Bu koleoptil neden büküldü?
VOLT: Agardaki madde yalnızca sol yandan indi, sol yan daha çok uzadı. Bu maddeye sonradan oksin adı verildi.
Went'in agar bloğu kesik koleoptilin sağ yanına konsaydı, karanlıkta koleoptil ne yapardı?
Sola bükülürdü. Oksin sağ yandan iner, sağ yan daha çok uzar ve koleoptil kısa kalan sol yana doğru bükülür. Işık gerekmez; gereken oksinin bir yanda fazla olmasıdır.
Volt, ışığa bükülen gövdenin bükülme bölgesini hücre düzeyinde çiziyor.
ECE: Işık alan taraf daha çok büyüyor, bitki o yüzden ışığa dönüyor.
VOLT: Tersine. Oksin gölge yana geçer, gölge yan daha çok uzar; gövde kısa kalan ışık yanına doğru bükülür.
Ece bir fasulye fidesini karanlık bir yerde yere yatırıyor; ertesi gün bakıyor.
ECE: Kök toprağa gömülmek istediği için aşağı iniyor bence.
VOLT: Nereden biliyorsun? Kökün bir isteği yok.
VOLT: Oksin alt yanda birikir. Kökte uzamayı yavaşlatır; alt yan kısa kalır, kök aşağı bükülür.
Ece evde yapabileceği bir yönelme deneyi planlıyor.
ECE: Evde bu deneyi nasıl yaparım?
VOLT: Kutunun bir yanına delik aç, fideyi koy. Kontrol fidesi ışığı tepeden alsın.
ECE: Bir fide yeter mi?
VOLT: Tek fide şansa bağlı sonuç verir. Her grupta beş fide olursa ortalamaya güvenebilirsin.
Kutuda fide deneyinde ölçülen, yani bağımlı değişken hangisidir?
Fidenin eğilme açısı. Işığın yönü değiştirdiğin bağımsız değişkendir; fasulye türü iki grupta aynı tutulan kontrol değişkenidir.
Bence fide ışığa döner, çünkü ışık alan taraf daha çok büyür.
Ama bu yanlış.
ışık oksini gölge yana kaydırır; gölge yandaki hücreler daha çok uzar. İki yan eşit uzamayınca (asimetrik büyüme) gövde kısa kalan ışık yanına doğru bükülür. Kanıt: mika gölge yana konunca oksin aşağı inemez ve bükülme durur.
Akış şeması:ışık→ uç algılar→ oksin gölge yana geçer→ gölge yan çok uzar→ gövde ışığa bükülür
Asimetrik büyüme: iki yan farklı hızda uzar. Bitki, kısa kalan yana doğru bükülür.
Yer çekimi: yatırılan fidede oksin alt yanda birikir. Gövdede alt yan çok uzar, gövde yukarı döner: negatif gravitropizma. Kökte alt yan az uzar, kök aşağı döner: pozitif gravitropizma.
Deney kuralı: tek değişken değişir (bağımsız değişken), sonuç ölçülür (bağımlı değişken), gerisi sabit tutulur. Kontrol grubu vardır; her grupta birden çok fide olur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Işık soldan geliyor; ucu açık koleoptil sola, ışığa doğru bükülüyor.
Varyant 1: yalnızca uç ışık geçirmeyen bir başlıkla örtüldü. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır: koleoptil dik uzar. Işığı algılayan uç karanlıkta kaldı; oksin iki yana eşit iner (Darwin'ler).
Varyant 2: yalnızca gölge yanına (sağa) uç ile gövde arasına mika levha kondu. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır: bükülme olmaz. Oksin gölge yandan aşağı inemez; iki yan eşit uzar (Boysen-Jensen).
Varyant 3: yalnızca mika levha ışık yanına (sola) alındı. Sola bükülme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Aynı kalır; çapadaki gibi bükülür. Oksin gölge yandan inmeye devam eder, mika onun yolunda değil.
Karşı-örnek: Went'in agar deneyinde karanlıkta da bükülme olur. "Bükülme için yandan ışık gerekir" kuralı burada işlemez; asıl gereken, oksinin bir yanda fazla olmasıdır.
Koleoptil deneyi
Önce tahmin: ucu kesilirse koleoptil ışığa bükülür mü? Kendine söyle, sonra dene.
Solda kontrol koleoptili (ucu açık, ışık tepeden), sağda senin koleoptilin. Işığın yönünü, ucu ve mika levhayı seç; zamanı ilerlet. Turuncu şerit oksinin nerede çok olduğunu gösterir. Bükülme açısı modeldir.
Uç:
Mika:
Kâğıt eşdeğeri: kutuda fide. İstersen evde dene. Bir ayakkabı kutusunun bir yanına küçük bir delik aç (makası ya da maket bıçağını bir yetişkinle kullan). İçine ıslak pamukta çimlenmiş beş fasulye fidesi koy ve kapağı kapat. Kontrol için beş fideyi ışığı tepeden alan açık bir kutuya koy. İki gün sonra her fidenin eğilme açısını açıölçerle ölç; defterine "grup · fide · açı (°)" tablosu çiz ve iki grubun ortalamasını karşılaştır.
Verilen temsil organ düzeyinde çizim: ışığı soldan alan koleoptil sola bükülmüş. Ötekini üret: bükülen bölgenin hücre düzeyi resmini çiz (hangi yanda hücreler uzun?) ve oksinin nerede çok olduğunu molekül düzeyinde göster.
Cevabı göster
Üç düzey yan yana:
Düzeyler neye karşılık? Organda gördüğün bükülme, hücre düzeyinde iki yanın farklı uzamasıdır; molekül düzeyinde bu farkı oksinin gölge yanda (sağda) birikmesi yapar.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: bükülmenin dış kenarı (sağ, gölge yanı) ↔ uzun hücreler ↔ oksinin çok olduğu yan.
Yere yatırılan fasulye fidesinin kökü bir gün sonra aşağı büküldü. Ece nedenini açıklıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Uyaran yer çekimidir; yönü aşağı doğrudur.
Kök ucu yer çekiminin yönünü algılar.
Oksin kökün alt yanında birikir.
Kök, topraktaki suya ulaşmak istediği için alt yanını kısa tutar.
Alt yan üst yandan az uzar; kök aşağı bükülür: pozitif gravitropizma.
Hata 4. adımda (amaç dili). Kökün bir isteği ya da amacı yoktur; açıklama amaçla değil mekanizmayla kurulur. Doğrusu: kökte oksin hücre uzamasını yavaşlatır; oksinin biriktiği alt yan az uzar. (Polonya'da 104 üniversite biyoloji öğrencisinin %46,5'i gravitropizmayı "bitkiyi toprağa gömme amacı" ile açıkladı; Sobieszczuk-Nowicka ve ark. 2018.)
Kendi kendini puanla · deneyini tasarla. Kökün suya yönelip yönelmediğini (hidrotropizma) sınayan bir deney tasarla. Soruyu, grupları, sabit tutulanları ve ölçümü dört beş cümleyle bir kâğıda yaz.
Tam puan çözüm şuna benzer
Soru: fasulye kökü ıslak pamuğa doğru eğilir mi? İki şeffaf kapta kuru ve gevşek toprak var; her kapta beş çimlenmiş fide. Deney kabında köklerin sol yanına ıslak pamuk konur; kontrol kabında pamuk kurudur. Işık, sıcaklık, fide türü ve toprak iki kapta aynıdır. Üç gün sonra her kök ucunun dikeyden sapma açısı ölçülür ve iki grubun ortalaması karşılaştırılır.
Yalnızca suyun yerini değiştirdim; ışık, sıcaklık ve fide türü iki grupta aynı.
Kontrol grubunu ve her grupta birden çok fideyi yazdım.
Ölçülecek şeyi birimiyle yazdım (sapma açısı, derece) ve ortalamayla karşılaştırdım.
Kendine sor: Went karanlıkta çalıştı; yine de koleoptil büküldü. Bu, bükülmenin asıl nedeni hakkında ne söyler? Cevap
Bükülmenin asıl nedeni oksinin bir yanda fazla olmasıdır. Işık yalnızca oksini gölge yana kaydırır; oksini elle tek yana koyunca ışıksız da bükülme olur.
Soru: aşağıdaki olaylardan hangileri tropizmadır (uyaranın yönüne bağlı yönelme)? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Gövdenin ışığa doğru eğilmesi
Küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması
Rüzgârda bir dalın sallanması
Kökün ıslak toprağa doğru uzaması
Lalenin ılık odada açılması
Polen tüpünün yumurtacığa doğru uzaması
Akşamsefası çiçeğinin akşam açılması
Kökün ışıktan uzağa büyümesi
Kesilen çiçeğin vazoda solması
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Tropizmalar: 1 ve 8 aynı uyarana (ışık) iki yönde yönelme, biri pozitif biri negatif fototropizma. 4 pozitif hidrotropizma, 6 pozitif kemotropizma.
Tropizma olmayanlar: 2, 5 ve 7 nastidir; uyaranın yönü tepkiyi değiştirmez. 3 ve 9 bitkinin tepkisi değildir: dalı rüzgâr iter, kesilen çiçek suyu azaldığı için solar; ikisinde de yöne bağlı bir yönelme yok.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (bitki tepkisiyle ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (hormonlar mı, tropizma ve nasti mi, koleoptil deneyleri mi?):
Kendi örneğim (evde ya da bahçede gördüğüm bir bitki tepkisi ve adı):
Hangi kural ya da şema, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
Kural ya da şema
Soru hangi kelimeyi söyleyince
Terimler
Akış şeması: uyaran → algılama → yorumlama → tepki
"tepki mekanizması", "örüntü", "ortak sıra"
Uyaran: değişikliği başlatan etki · algılama: uyaranı fark eden kısım · tepki: canlının cevabı. Sıra aynı, araç ve hız farklı.
Işığı uç algılar; oksin uçta yapılır, gölge yana geçer, aşağı iner. Mika geçirmez, jelatin ve agar geçirir.
Kural: asimetrik büyüme
"hangi yan uzun", "hücre boyu", "bükülme yönü"
Oksinin çok olduğu yan (gövdede) daha çok uzar; bitki kısa kalan yana bükülür.
Kural: gravitropizma
"yatırılan fide", "kök aşağı", "gövde yukarı"
Oksin alt yanda birikir. Gövdede alt yan çok uzar: yukarı (−). Kökte alt yan az uzar: aşağı (+).
Kural: deney tasarımı
"bağımsız", "bağımlı", "kontrol grubu", "hata"
Bağımsız: değiştirilen · bağımlı: ölçülen · kontrol değişkenleri: sabit tutulan. Kontrol grubu vardır; her grupta birden çok fide.
SORU 1 ALIŞTIR
Tabloda dört canlının bir uyarana verdiği tepki verilmiştir.
Canlı
Uyaran
Tepki
bakteri
şeker
şekere doğru yüzer
küstüm otu
dokunma
yapraklarını kapatır
fide
yandan ışık
ışığa doğru eğilir
insan
sıcak bardak
elini çeker
(a) Her örnekte algılama, yorumlama ve tepki adımlarını yazınız. (b) Dört örnekten bir genelleme yapınız ve bu genellemeyi nasıl sınayacağınızı söyleyiniz.
uyaran → algılama → yorumlama → tepki
Verilenleri yaz: dört canlı (bakteri, küstüm otu, fide, insan), dört uyaran (şeker, dokunma, yandan ışık, sıcak bardak) ve dört tepki.
Ne isteniyor? (a) Her örnekte üç adım; (b) genelleme ve onu sınama yolu.
Akış şeması ile örüntü bulma. Düzey: organizma (dört canlı) → hücre (algılayan hücreler); molekül düzeyine inmiyoruz. Her örnekte aynı dört kutuyu doldurup ortak olanı arıyorum.
Kural: akış şeması uyaran → algılama → yorumlama → tepki (1.1 Kafaya yaz). Her örnekte kutuları sırayla dolduruyorum.
Bakteri: zardaki algılayıcılar şekeri fark eder → hücre içi sinyal kamçıya ulaşır → şekere doğru yüzer. Küstüm otu: yaprakçık hücreleri dokunmayı algılar → haber sap dibine iletilir → hücreler su kaybeder, yaprakçıklar katlanır.
Örüntü bulma: her örnekte aynı dört kutuyu dolduruyorum; ortak olan sıra, farklı olan araç.
Fide: uç ışığın yönünü algılar → oksin gölge yana geçer → gölge yan çok uzar, fide eğilir. İnsan: deri sıcaklığı algılar → sinir hücreleri haberi taşır → kas kasılır, el çekilir.
Genelleme: dört farklı grupta sıra aynı; canlılar uyaranı algılar, yorumlar ve tepki verir. Sınama: listede olmayan bir grupta (örneğin bir küf mantarında) aynı sırayı ararım.
Tümevarım: örneklerden genel kurala; kural yeni bir örnekle sınanır.
Genelleme: canlılar uyaranı algılar, yorumlar ve tepki verir; araç ve hız canlıdan canlıya değişir.
Genelleme dört farklı gruptan geliyor ve yalnızca hayvanlara ait bir araç (sinir) içermiyor; bitki ve bakteriyle çelişmiyor. Kanıt–iddia: dört örnek genellemeyi destekler, kanıtlamaz; yeni örnekle yeniden sınanır.
Sırayı araçla karıştırmak: "tepki sinir sistemiyle verilir" demek. Bakterinin ve bitkinin siniri yoktur; araç farklı, sıra aynı.
SORU 2 ALIŞTIR
Kurgusal veri: 10 günlük bir deneyde 5 fasulye fidesine yalnızca su, 5 fideye giberellin çözeltisi verildi. Fidelerin boyları (cm) tabloda verilmiştir.
Grup
1
2
3
4
5
su (kontrol)
7,8
8,4
8,1
8,6
8,1
giberellin
12,4
11,8
12,6
12
12,2
(a) Her grubun ortalama boyunu bulunuz. (b) Giberellinin boy uzamasına etkisini ortalama farkla yazınız.
x̄ = Σx / n; fark = x̄(giberellin) − x̄(su)
Verilenleri yaz: her grupta n = 5; su: 7,8; 8,4; 8,1; 8,6; 8,1 cm; giberellin: 12,4; 11,8; 12,6; 12; 12,2 cm.
Ne isteniyor? (a) İki grubun ortalaması; (b) ortalama fark ve yorumu.
Ortalama ve fark. Düzey: organizma (fide boyu); hücreye inmiyoruz. Grupları tek tek fideyle değil ortalamayla karşılaştırıyorum, çünkü fideler arasında doğal fark var.
Fark: 12,2 − 8,2 = 4 cm. Giberellin verilen fideler ortalama 4 cm daha uzun.
(a) su: 8,2 cm, giberellin: 12,2 cm · (b) giberellinli fideler ortalama 4 cm daha uzun
Ortalamalar kendi grubunun en küçük ve en büyük değeri arasında: 7,8 < 8,2 < 8,6 ve 11,8 < 12,2 < 12,6. Birim cm; yön, giberellinin uzamayı artırdığı bilgisiyle uyumlu. Kanıt–iddia: kontrol grubu var, yalnızca hormon değişmiş.
Toplamların farkını (61 − 41 = 20 cm) etki sanmak. 20 cm beş fidenin toplam farkıdır; bir fide ortalama 4 cm daha uzamıştır.
SORU 3 ALIŞTIR
Aşağıdaki hareketlerin her birini tropizma ya da nasti olarak sınıflandırınız; tropizmaların işaretini ve bilimsel adını yazınız. (a) Kökün ışıktan uzağa büyümesi (b) Lalenin ılık odada açılması (c) Polen tüpünün yumurtacığa doğru uzaması (d) Küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması
Verilenleri yaz: dört hareket ve uyaranları: (a) ışık, (b) sıcaklık, (c) kimyasal, (d) sarsıntı (dokunma).
Ne isteniyor? Her birinin türü (tropizma / nasti), tropizmalarda işaret ve bilimsel ad.
Yön ölçütü. Düzey: organ (kök, çiçek, polen tüpü, yaprak); hücre düzeyine inmiyoruz. Uyaranın türüne değil yönüne bakıyorum, çünkü aynı uyaran iki türde de olabilir.
İkisi tropizma, ikisi nasti; her ad uyaranla uyumlu (foto-, termo-, kemo-, sismo-). Kök ışıktan uzağa büyüyor ve "negatif" adını alıyor: işaret yönle çelişmiyor.
Uzun ve güvenli yol
Her hareket için uyaranı başka bir yana taşıdığını düşün. Tepkinin yönü de değişiyorsa tropizma, değişmiyorsa nasti.
Kısa ama koşullu yol
Cümledeki "doğru" ya da "uzağa" sözcüğü tropizmayı, "açılır" ya da "kapanır" sözcüğü nastiyi haber verir.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnızca cümle hareketi yön sözcüğüyle anlatıyorsa işler. "Fide ışığa tepki verdi" gibi yön sözcüğü olmayan cümlelerde kısa yol çalışmaz; uzun yola dön.
(a)'yı "tepki değil" ya da "pozitif" sanmak. Kök ışıktan uzaklaşıyorsa bu da tepkidir: negatif fototropizma.
SORU 4 UYGULA
Işık soldan gelirken dört koleoptile şu işlemler yapılıyor: (a) ucu kesiliyor; (b) ucu şeffaf bir başlıkla örtülüyor; (c) uç ile gövde arasına, gölge yanına (sağa) mika levha konuyor; (d) uç kesiliyor ve koleoptil karanlığa alınıp kesik yüzün sağ yanına, uçların bekletildiği agar bloğu konuyor. Her koleoptil ne yapar? Nedenini yazınız.
ışık → uç algılar → oksin gölge yana geçer → gölge yan çok uzar → bükülme
Verilenleri yaz: ışık soldan; (a) uç yok, (b) uçta şeffaf başlık, (c) gölge yanında (sağ) mika, (d) karanlık, uç yok, agar bloğu sağ yanda.
Ne isteniyor? Her koleoptilin bükülüp bükülmediği, bükülürse yönü ve nedeni.
Koleoptil zinciri: ışığı uç algılar, oksin gölge yana geçer. Düzey: organ (koleoptil) → molekül (oksin); her durumda önce oksinin hangi yandan indiğini buluyorum.
Kural: ışığı uç algılar ve oksini uç yapar; oksin gölge yana geçip aşağı iner; oksinin çok olduğu yan daha çok uzar.
(a) Uç yok: ne algılama ne oksin var → dik kalır (uzaması da azalır). (b) Şeffaf başlık ışığı geçirir, uç ışığı algılar → sağ yan çok uzar → sola bükülür.
son adımı sen tamamla
(c) Mika gölge yanında: oksin sağ yandan aşağı inemez, iki yan eşit uzar → dik kalır.
(d) Oksin agardan yalnızca sağ yana iner, sağ yan çok uzar → karanlıkta da sola bükülür.
(a) dik kalır · (b) sola bükülür · (c) dik kalır · (d) sola bükülür
Yön kontrolü: bükülen iki koleoptilde de oksinin çok olduğu sağ yan daha çok uzuyor ve bükülme karşı yana, sola oluyor; hiçbirinde oksinli yan kısalmıyor. Sonuçlar Darwin'ler, Boysen-Jensen ve Went'in bulgularıyla aynı.
(d)'de "karanlıkta ışık yok, bükülme olmaz" demek. Bükülmeyi ışık değil, oksinin bir yanda fazla olması yapar.
SORU 5 UYGULA
Ece, ışığın yönünün fasulye fidelerinin eğilmesine etkisini araştıracak. (a) Bağımsız, bağımlı ve kontrol değişkenlerini yazınız. (b) Kontrol grubunu tanımlayınız. (c) Deneyi bozabilecek iki hatayı ve önlemini yazınız.
Deney kuralı: tek değişken değişir, sonuç ölçülür, gerisi sabit
Ne isteniyor? (a) Üç tür değişken; (b) kontrol grubu; (c) iki hata ve önlemi.
Deney kuralı: tek değişken değişir. Düzey: organizma (fide); ölçüm organ düzeyinde (gövdenin açısı). Önce ne değiştireceğimi, sonra ne ölçeceğimi, en son neyi sabit tutacağımı yazıyorum.
Kural: bağımsız değişken bilerek değiştirilen, bağımlı değişken ölçülen, kontrol değişkenleri sabit tutulan etkenlerdir (1.4 Kafaya yaz).
(a) Bağımsız: ışığın geldiği yön (yandan / tepeden). Bağımlı: fidenin eğilme açısı (derece). Kontrol değişkenleri: fide türü, su, sıcaklık ve süre.
Değişkenleri ayırmak: ne değiştiriyorum, ne ölçüyorum, neyi sabit tutuyorum?
(b) Kontrol grubu: aynı tür kutuda, ışığı tepeden alan fideler. Işık alırlar ama yana eğilmeye yol açacak bir yön yoktur.
(c) Hata 1: her grupta tek fide → şansa bağlı sonuç; önlem: her grupta en az beş fide ve ortalama. Hata 2: kutuları farklı odalara koymak → sıcaklık da değişir; önlem: iki kutu aynı odada.
Hata listesi: her hata ikinci bir değişken ya da şans etkisi getirir; önlem onu ortadan kaldırır.
(a) bağımsız: ışığın yönü; bağımlı: eğilme açısı; kontrol: tür, su, sıcaklık, süre · (b) ışığı tepeden alan fideler · (c) tek fide ve farklı oda
Kanıt–iddia kontrolü: iki grup arasında yalnızca ışığın yönü farklı; her grupta birden çok fide var ve sonuç ortalamayla okunacak. Bağımlı değişken sayıyla (derece) ölçülebilir.
Kontrol grubunu "ışıksız, karanlık kutu" seçmek. Karanlıkta büyüme de değişir; iki değişken birden değişmiş olur. Kontrol ışık alır ama yandan almaz.
SORU 6 UYGULA
Kurgusal veri: Ece'nin deneyinde iki gün sonra fidelerin dikeyden eğilme açıları (derece) tabloda verilmiştir.
Grup
1
2
3
4
5
ışık yandan
34
38
30
36
32
ışık tepeden
2
0
3
1
4
(a) İki grubun ortalama eğilme açısını bulunuz. (b) Farkı hesaplayıp sonucu bir cümleyle yorumlayınız.
x̄ = Σx / n; fark = x̄(yandan) − x̄(tepeden)
Verilenleri yaz: her grupta n = 5; ışık yandan: 34, 38, 30, 36, 32; ışık tepeden: 2, 0, 3, 1, 4 (derece).
Ne isteniyor? (a) İki ortalama; (b) fark ve bir cümlelik yorum.
Ortalama ve fark. Düzey: organ (gövdenin eğilme açısı). Kontrol grubuyla karşılaştırıyorum, çünkü tepeden ışık alan fideler de biraz eğilebilir.
Fark ve yorum: 34 − 2 = 32°. Bu örneklemde yandan ışık alan fideler ışığa doğru belirgin biçimde eğildi; tepeden ışık alanlar neredeyse dik kaldı.
(a) 34° ve 2° · (b) fark 32°; yandan gelen ışık fideleri ışığa doğru eğdi
Ortalamalar grup aralığında: 30 < 34 < 38 ve 0 < 2 < 4. Yön kontrolü: eğilme ışığın geldiği yana. Kanıt–iddia: sonuç bu 10 fidelik örneklem için; başka türlerde yeniden sınanır.
Uzun ve güvenli yol
İki ortalamayı ayrı bul: 34° ve 2°; sonra farkı al: 34 − 2 = 32°.
Hangisi ne zaman? İki yol aynı sonucu verir, ama kısa yol yalnızca iki grupta fide sayısı eşitse uygulanır. Gruplar farklı büyüklükteyse (ör. 5 ve 4 fide) eşleme yapılamaz; uzun yola dön.
Tek bir fideye bakıp yorum yapmak (30° olan fideyi "etki zayıf" diye okumak). Grup ortalaması, fideler arasındaki doğal farkı dengeler.
SORU 7 DERİNLEŞ · istersen atla
Kurgusal veri: Ece bir koleoptilin ilk 6 saatte 10° büküldüğünü ölçtü. "Bükülme hızı sabittir" diyerek 72 saat sonraki bükülmeyi hesapladı: 72 / 6 = 12, 12 · 10 = 120°; yani koleoptil ışığı geçip yere doğru kıvrılacak. Volt'un aynı koleoptilde yaptığı ölçümler tabloda.
Ne isteniyor? Hesabın doğru olup olmadığı; yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor, sonuç saçma; hangi varsayımın yanlış olduğunu veriden arıyorum. Düzey: organ (koleoptil) → hücre (iki yanın uzama farkı).
Kural: bükülme, iki yan arasındaki oksin farkı sürdükçe sürer (asimetrik büyüme).
Bükülmenin sebebi ışığın kendisi değil, iki yan arasındaki oksin farkıdır; fark azalırsa bükülme yavaşlar.
Veri: her 6 saatlik artış 10, 8, 6, 4 derece; artış her seferinde küçülüyor, hız sabit değil.ara adımı göster10 − 0 = 10; 18 − 10 = 8; 24 − 18 = 6; 28 − 24 = 4.
Veriyle kontrol: varsayımı ölçümlerle sına; artışlar eşit değilse hız sabit değildir.
Neden yavaşlıyor? Koleoptil ışığa döndükçe ucu ışığı daha karşıdan alır; iki yan arasındaki fark azalır, oksin daha eşit dağılır. Bükülme ışığa bakınca durur.
Aritmetik doğru, varsayım yanlış: bükülme hızı sabit değil, artışlar 10°, 8°, 6°, 4° diye küçülüyor. 120° sonucu mantıksız.
Büyüklük ve yön kontrolü: 120° bükülmüş bir koleoptil ışığa değil yere bakar; ışığa yönelme bu yönle çelişir. Veriyle kontrol: 24 saatte 28° ve artış küçülüyor; bükülmenin 28°'nin biraz üstünde durması beklenir.
İlk ölçümün hızını ileriye sürdürmek. Bir başka tuzak da tek koleoptilden genel sonuç çıkarmaktır; her grupta birden çok koleoptil gerekir.
SORU 8 DERİNLEŞ · istersen atla
Karanlık bir dolapta bir fasulye fidesi yere yatırılıyor. (a) Bir gün sonra gövde ve kök hangi yöne döner? (b) Oksin iki organda da alt yanda birikmesine rağmen yönlerin zıt olmasını açıklayınız. (c) Deney neden karanlıkta yapılır?
Gravitropizma: oksin alt yanda; gövdede uzamayı artırır, kökte yavaşlatır
Verilenleri yaz: fide yatay; ortam karanlık; tek uyaran yer çekimi (yönü aşağı).
Ne isteniyor? (a) İki organın yönü; (b) zıtlığın nedeni; (c) karanlığın gerekçesi.
Gravitropizma ve oksinin organa göre etkisi. Düzey: organizma (fide) → organ (gövde, kök) → molekül (oksin). Önce oksinin yerini, sonra her organda uzamaya etkisini yazıyorum.
buradan sonrasını sen çöz
Kural: yer çekimi oksini alt yana toplar; oksin gövdede uzamayı hızlandırır, kökte yavaşlatır.
(a) Gövde yukarı döner (yer çekiminden uzağa: negatif gravitropizma); kök aşağı döner (pozitif gravitropizma).
(b) Gövdede oksinli alt yan çok uzar, uç yukarı kalkar. Kökte oksinli alt yan az uzar, uç aşağı iner. Aynı hormon, iki dokuda zıt etki.
(c) Işık ikinci bir uyaran olurdu (fototropizma). Karanlıkta yalnızca yer çekimi etki eder; sonuç tek değişkene bağlanır.
(a) gövde yukarı (negatif), kök aşağı (pozitif gravitropizma) · (b) oksinin gövde ve kökteki etkisi zıt · (c) ışığı ikinci değişken olmaktan çıkarmak için
Yön kontrolü: gövde yukarı, kök aşağı; tohum ters ekilse de gövdenin yukarı çıkmasıyla uyumlu. Teleoloji kontrolü: "kök toprağa ulaşmak ister" cümlesi yok; açıklama oksinle kuruldu.
(b)'de "oksin kökte üst yanda birikir" demek. Oksin iki organda da alt yanda birikir; fark, dokunun oksine verdiği cevaptadır ("tek hormon, tek etki" yanılgısı).
SINAV KÖŞESİ
Bir fide yetiştiricisi, tek penceresi olan bir odada domates fidelerini iki tablada yetiştiriyor. Bir tabla hiç döndürülmüyor, öteki her gün 180° döndürülüyor. İki hafta sonra fidelerin dikeyden ortalama eğilme açısı ölçülüyor (kurgusal veri).
Tabla
Ortalama eğilme (°)
döndürülmeyen
27
her gün 180° döndürülen
3
Buna göre I. Döndürülmeyen tablada fidelerin pencereden uzak yanında oksin daha çok birikir. II. Döndürme, fidenin ışık aldığı yanı değiştirerek eğilmeyi azaltır. III. Döndürülen tablada fideler ışığa tepki vermez. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
Soruyu sökme: dört adım
Ne veriliyor? Işık tek yönden (pencere); iki tabla; ortalama eğilme 27° ve 3°.
Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
Hangi kavram / düzey? Fototropizma ve oksinin gölge yanda birikmesi. Düzey: organ (gövde) → molekül (oksin).
Birim kontrolü / okuma tuzağı: 3° sıfır değil; fideler döndürülse de eğiliyor. III'teki "tepki vermez" ifadesi bu veriyle çelişir.
Her yargıyı fototropizma şemasıyla sına: ışık → uç → oksin gölge yana → gölge yan uzar. Düzey: organ → molekül.
I: ışık pencereden geliyor; gölge yan pencereden uzak yan. Oksin orada birikir. Doğru.
II: tabla dönünce fidenin her gün öbür yanı ışık alır; bir gün bir yana, ertesi gün öbür yana eğilme başlar, eğilmeler birbirini dengeler. 27°'den 3°'ye düşüş bunu gösteriyor. Doğru.
III: fideler her gün ışığa tepki verir; yalnızca yönler birbirini dengeler. Yanlış.
C) I ve II
Kanıt–iddia: iki tabla arasında yalnızca döndürme farklı; eğilmenin azalması tepkinin kaybolduğunu değil, yönün her gün değiştiğini gösterir. Seralarda fidelerin düz büyümesi için tablaların döndürülmesi bu bilgiyle uyumlu.
E'yi seçtiysen: eğilme azaldığı için tepkinin kaybolduğunu sandın. Tepki var, yönü her gün değişiyor.
SINAV KÖŞESİ · a→b→c
Kurgusal veri: iki kapalı poşetin her birine 10 yeşil elma konuyor; birinci poşete ayrıca 1 çürük elma ekleniyor. Grafik, iki poşetteki olgun elma sayısını günlere göre gösteriyor.(a) 3. günde çürük elmalı poşette kaç olgun elma vardır? (b) 3. günde iki poşet arasındaki fark kaç elmadır? (c) Çürük elmalı poşette günlük artış neden giderek büyüyor? Hangi hormon, hangi özelliğiyle?
Soruyu sökme: dört adım
Ne veriliyor? İki poşet, 10'ar yeşil elma; biri çürük elmalı. Grafik: gün (0–4) ve olgun elma sayısı.
Ne isteniyor? (a) grafikten okuma; (b) iki okumanın farkı; (c) artışın neden hızlandığı.
Hangi kavram / düzey? Etilen: gaz hormon, olgun ve çürük meyve salar, komşu meyveyi olgunlaştırır. Düzey: organ (meyve) → molekül (etilen).
Birim kontrolü / okuma tuzağı: eksen "olgun elma sayısı"; "3. gün" yatay eksende 3 çizgisidir, üçüncü nokta değil (ilk nokta 0. gün).
Önce doğrudan oku, sonra iki okumayı çıkar, en son artışların nasıl değiştiğine bakıp etilenin özelliğine bağla. Düzey: organ → molekül.
(a) Doğrudan okuma: çürüklü poşetin çizgisi 3. günde 5 hizasında → 5 olgun elma.
(b) Tek adım hesap: çürüksüz poşet 3. günde 1. Fark: 5 − 1 = 4 elma.
(c) Çıkarım: çürüklü poşette günlük artışlar 1, 1, 3, 4: giderek büyüyor. Olgunlaşan her elma da etilen salar; etilen gaz olduğu için poşetin her yerine yayılır. Olgun elma arttıkça etilen artar, olgunlaşma daha da hızlanır.
(a) 5 · (b) 4 elma · (c) etilen; gaz olarak yayılır ve olgunlaşan her elma da etilen salar
Olgun elma sayısı 10'u geçemez ve hiçbir günde azalmıyor; grafik bu sınırla uyumlu. Çürüksüz poşette de az da olsa olgunlaşma var, çünkü elmalar kendi etilenlerini de yapar. Bu kendini hızlandıran döngüyü 4. ünitede "pozitif geri bildirim" adıyla yeniden göreceksin.
(a)'da 3. noktayı okuyup 2 demek (ilk nokta 0. gün). (c)'de "mikrop bulaştı" demek: dokunmayan elmalar da olgunlaşıyor; bunu gaz olan etilen açıklar.