Coğrafya 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf coğrafyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 11. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer harita masasında ve okulun çatısındaki hava istasyonunda: katmanlı haritalar, veri tabloları ve grafiklerle, bir mahalleden bütün dünyaya kadar çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; haritayı, grafiği ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi kural, harita ya da grafik okuması hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı (ölçek, koordinat, iklim ve nüfus verisi) sorunun içinde ya da kaynağıyla ve yılıyla verilir; gerçek veriler TÜİK, MGM, AFAD, HGM ve BM, FAO gibi resmî kaynaklardan alınır, kurgusal veri ve modeller öyle etiketlenir. Kitaptaki bütün haritalar şematiktir; sınırlar Türkiye Cumhuriyeti'nin resmî tutumuyla uyumlu çizilir. Kitap hiçbir yerde adresini, konumunu ya da fotoğrafını istemez; saha gözlemlerini bir yetişkinle yap. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; kitap 4 saatlik dersin 19 öğrenme çıktısının tamamını kapsar; 2 saatlik dersin 9 çıktısına ait bölümler "2 SAATLİK DERSTE DE VAR" rozetini taşır. 2 saatlik yol: 1. ünitenin tamamı, 2. ünitenin tamamı, 3. ünitede 3.1–3.3, 4. ünitede 4.1 ve 4.4, 5. ünitede 5.1, 6. ünitede 6.1.
Mekânsal Sorunlar ve Web CBS
Coğrafya bir sorunun nerede, neden orada ve neyle bağlantılı olduğunu gösterir; web CBS bu soruları katman katman sorulabilir hâle getirir.
Dere taşınca suçlu yağmur mu? Bir haritayı katmanlarına ayırınca ne görünür? Aynı veri nasıl iki farklı harita olur? Bu ünitede mekânsal sorunları ve coğrafyanın katkısını, sonra web tabanlı CBS ile harita okuma, sorgulama ve harita oluşturmayı Ece ve Volt'la öğreneceksin. Coğrafyanın kapsamını ve mekânsal bilgi teknolojilerinin temel bileşenlerini bildiğin varsayılıyor.
Mekânsal sorun nedir?2 SAATLİK DERSTE DE VAR
Bu bölümde: Mekânsal sorunları tanıyacak, neden ve sonuçlarını bir zincire dizeceksin. Her sorunu coğrafyanın bir uzmanlık alanıyla eşleyeceksin.
- mekânsal sorun — yere bağlı, yayılan, bağlantılı sorun · bu değildir: yalnız çevre kirliliği değildir
- dağılış — bir olgunun yeryüzüne yayılışı · bu değildir: tek bir noktadaki durum değildir
- bağlantı — yerler arasındaki etki ilişkisi · bu değildir: yalnız yol ya da köprü değildir
- uzmanlık alanı — coğrafyanın belli konuya odaklanan dalı · bu değildir: coğrafyadan ayrı bir bilim değildir
Bir kentte dere yatağına ev yapılması nasıl bir sorundur?
Verimli bir ovada tarlaların üstüne site yapılıyor. Bu, programdaki hangi mekânsal sorun örneğine girer?
Taşkın haritası hangi soruya cevap verir?
Bence mekânsal sorun yalnız çevre sorunudur. Onu da mühendisler çözer.
Ama bu yanlış.
mekânsal sorun bir yere bağlı, dağılışı olan her sorundur; plansız kentleşme ve arazinin yanlış kullanımı da. Mühendis seti kurar. Coğrafya sorunun nerede, neden orada ve neyle bağlantılı olduğunu gösterir. Örnek: taşkın haritası, setin nereye kurulacağını söyler.
Mekânsal sorun: bir yere bağlı, yeryüzünde dağılan ve başka yerlerle bağlantılı sorun. Program örnekleri: çevre kirliliği, plansız kentleşme, arazinin yanlış kullanımı.
Coğrafyanın dört sorusu: Nerede? (dağılış) · Neden orada? (neden–sonuç) · Neyle bağlantılı? (bağlantı) · Hangi ölçekte? (yerel → küresel)
Zincir: kök neden → sorun → sonuç · tetikleyici (ör. sağanak) zinciri başlatır, zararı zincirin kendisi büyütür.
Uzmanlık alanları: jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), toprak coğrafyası, hidrografya (sular), afetler coğrafyası, nüfus coğrafyası, yerleşme coğrafyası, ekonomik coğrafya.
Bu değildir: mekânsal sorun yalnız çevre sorunu değildir; plansız kentleşme de mekânsaldır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kurgusal kent: dere yatağında 200 konut var. Sağanakta dere taşıyor ve bu 200 konutun hepsini su basıyor.
Varyant 1: yalnızca konutların yeri değişti: hepsi dereden 1 km uzaktaki yüksek düzlüğe taşındı (yağış aynı). Taşkın zararı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca yukarı havzadaki orman kesildi (yağış ve konutlar aynı). Taşkın zararı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca dere yatağı betonla daraltılıp üstü kapatıldı (yağış ve konutlar aynı). Taşkın zararı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Zincir her zaman tek yönlü değildir; sonuç nedeni besleyebilir. Kirlenen dere kenarında arazi ucuzlar. Ucuz araziye yeniden plansız konut yapılır. Buna kısır döngü denir.
Önce tahmin: altı karttan kaçı neden, kaçı sonuçtur? Kendine söyle, sonra dene.
Kurgusal bir kent. Ağacın gövdesi sorundur: dere yatağında yapılaşma. Her kartı "neden" (kök) ya da "sonuç" (dal) diye yerleştir, sonra kontrol et. Doğru yerleşen her karta bir coğrafya uzmanlık alanı seç.
· uzmanlık alanı:
· uzmanlık alanı:
· uzmanlık alanı:
· uzmanlık alanı:
· uzmanlık alanı:
· uzmanlık alanı:
Kâğıt eşdeğeri: defterine bir ağaç çiz; köklere üç neden, dallara üç sonuç yaz, her birinin yanına bir uzmanlık alanı ekle.
Derine in (isteğe bağlı)
Kendi çözüm önerin. Yakın çevrende gördüğün bir mekânsal sorunu seç (ör. kaldırımı kaplayan araçlar, tıkalı yağmur ızgaraları). Sorunun nerede olduğunu, nedenini ve bir çözüm önerini üç cümleyle defterine yaz. Adres ya da fotoğraf gerekmez. Programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil metin: kısa bir kurgusal haber. Ötekini üret: haberdeki olayları bir neden–sonuç şemasına (oklu zincir) dök ve her halkayı bir uzmanlık alanıyla eşle.
Kurgusal haber (bu kitap için yazıldı): "Ovakent'te son yıllarda göçle gelenler için ova tarlalarına apartmanlar yapıldı. Yeni mahallelerin atık suyu arıtılmadan çaya veriliyor. Çiftçiler, sulama suyunun kirlendiğini ve ürünün azaldığını söylüyor."
Cevabı göster
Şema:
göç → tarlalara apartman → arıtılmayan atık su → çayın kirlenmesi → sulama suyu kirli, ürün azalıyor
| Halka | Uzmanlık alanı |
|---|---|
| göç | nüfus coğrafyası |
| tarlalara apartman | yerleşme coğrafyası (arazinin yanlış kullanımı) |
| atık su, çayın kirlenmesi | hidrografya (çevre kirliliği) |
| ürünün azalması | ekonomik coğrafya |
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: haberdeki "arıtılmadan çaya veriliyor" cümlesi ↔ şemanın ortasındaki "arıtılmayan atık su" halkası. Haberde olaylar karışık sırayla anlatılır; şema onları neden → sonuç sırasına dizer.
Kurgusal bir ovada verimli tarım arazisine fabrikalar kuruluyor. Ece sorunu adım adım inceliyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Sorun türü: arazinin yanlış kullanımı. Verimli toprak tarım dışına çıkıyor.
- Dağılış: fabrikalar ovanın karayoluna yakın kesiminde toplanmış.
- Uzmanlık alanı: toprağın verimini ve kaybını klimatoloji inceler.
- Bağlantı: fabrika atığı dereye ulaşırsa aşağıdaki köylerin suyu da etkilenir. Bunu hidrografya inceler.
- Sonuç: tarım üretimi azalır, çiftçiler başka işe yönelir. Bunu ekonomik coğrafya inceler.
Cevap
Coğrafyanın katkısını yapılandır2 SAATLİK DERSTE DE VAR
Bu bölümde: Kurgusal bir çalışma özetinde soru, yöntem, bulgu ve öneriyi ayıracaksın. Coğrafyanın katkısını bir rapor iskeletinde birleştireceksin.
- bilimsel çalışma — yöntemi belli, kanıta dayalı araştırma · bu değildir: tek kişinin görüşü değildir
- bulgu — çalışmada ölçülen ya da gözlenen sonuç · bu değildir: yazarın dileği ya da önerisi değildir
- öneri — bulguya dayanan çözüm yolu · bu değildir: bulgunun kendisi değildir
- iş birliği — birden çok bilimin birlikte çalışması · bu değildir: bilimlerin yarışması değildir
Bir bilimsel çalışmada "bulgu" hangisidir?
Özete göre dere boyundaki konut sayısı 2005'ten 2025'e kaç katına çıktı?
Özetteki [6] numaralı cümle hangisidir?
Bence bilimsel çalışmanın her cümlesi kesin doğrudur. Öneriler de bulgular kadar kesindir.
Ama bu yanlış.
bulgu ölçülen şeydir; öneri bulgudan çıkarılan yoldur ve tartışılabilir. Yöntem ve sınırlar da okunur. Örnek: Derekent özeti yalnız bir kenti inceledi. Bulgusu o kent için güçlüdür, bütün ülke için değil.
Okuma sırası: soru → yöntem → bulgu → öneri
Bulgu ölçülen ya da gözlenen sonuçtur. Öneri bulgudan çıkarılan yoldur; tartışılabilir.
Bütünleştir: bulguları tek cümlede birleştir. Örnek: "Zarar, yağıştan çok dere yatağındaki yapılaşmadan büyüdü."
Coğrafyanın katkısı: dağılış haritası, neden–sonuç zinciri, bağlantı ve ölçek. İş birliği: mühendislik, şehir planlama, ekonomi, sosyoloji.
Rapor iskeleti: sorun ve yer → neden–sonuç → dağılış → coğrafyanın katkısı → iş birliği → öneri.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
KURGUSAL ÇALIŞMA ÖZETİ (bu kitap için yazıldı; gerçek bir yazar ya da dergi yoktur)
Başlık: Derekent'te dere kenarında yapılaşma ve taşkın.
[1] Derekent'te taşkın zararı son yıllarda neden arttı? [2] 2005 ve 2025 haritalarında dere boyundaki konutlar sayıldı. Yağış kayıtları da incelendi. [3] Dere yatağına 100 metreden yakın konut sayısı 2005'te 60, 2025'te 240 oldu. [4] Yıllık yağış ortalaması 2001–2010'da 612 mm, 2016–2025'te 618 mm; belirgin bir fark yok. [5] Zarar gören konutların çoğu dere yatağına yakın olanlardır. [6] Dere boyunda bir koruma şeridi ayrılsın, taşkın haritası imar planına işlensin.
Verilen temsil metin: yukarıdaki kurgusal çalışma özeti. Ötekini üret: cümleleri numaralarıyla bir tabloya dök (soru, yöntem, bulgu, öneri). Sonra bulguları tek bir cümlede birleştir.
Yukarıdaki özetin [1]–[6] numaralı cümleleri (soru, yöntem, bulgu ve öneri karışık sırada okunuyor).
Cevabı göster
| Rol | Özetteki cümle |
|---|---|
| soru | [1] |
| yöntem | [2] |
| bulgu | [3], [4], [5] |
| öneri | [6] |
Bütünleştirilmiş cümle: Derekent'te taşkın zararı, yağış değişmediği hâlde dere yatağına yakın konutlar 4 katına çıktığı için artmıştır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki [3] ve [4] ↔ tablonun "bulgu" satırı. Tablo, metinde karışık duran rolleri ayırır; bütünleştirme cümlesi ise bulguları yeniden birleştirir.
Ece kurgusal Derekent çalışmasından rapor yazıyor (özette konut 2005'te 60, 2025'te 240; yağış belirgin değişmedi). Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: Derekent'te taşkın zararı neden arttı?
- Bulgu: dere boyundaki konut 60'tan 240'a, 4 katına çıktı; yağış belirgin değişmedi.
- Çıkarım: Türkiye'nin bütün kentlerinde dere boyundaki konut 4 katına çıkmıştır.
- Coğrafyanın katkısı: taşkın riskli konutların haritası çıkarılabilir.
- Öneri: koruma şeridi ayrılsın; mühendislik ve şehir planlamayla birlikte çalışılsın.
Kendi kendini puanla · rapor iskeleti. Kurgusal bir sorunu seç: ova tarlalarına konut yapılması. Altı başlıklı bir rapor iskeletini defterine doldur: sorun ve yer, neden–sonuç, dağılış, coğrafyanın katkısı, öteki bilimlerle iş birliği, öneri.
Tam puan çalışma şuna benzer
Sorun: kurgusal bir ovada tarlalara konut yapılıyor. Neden–sonuç: göç ve ucuz tarla fiyatı → tarla konuta dönüşüyor → tarım ürünü azalıyor. Dağılış: konutlar ovanın yola yakın kesiminde. Coğrafyanın katkısı: toprak verimi yüksek alanların haritası. İş birliği: şehir planlama imarı, ekonomi çiftçinin gelirini inceler. Öneri: konut alanı eğimli ve verimsiz kesimde açılsın, verimli toprak tarımda kalsın.
- Neden–sonuç zincirini oklarla, en az üç halka olarak yazdım.
- Sorunun nerede toplandığını (dağılış) bir cümleyle belirttim.
- Önerimi bir bulguya dayandırdım ve öteki bir bilimin katkısını ekledim.
Cevap
Web CBS'ye giriş: katman ve öz nitelik2 SAATLİK DERSTE DE VAR
Bu bölümde: Web CBS'nin katman, öz nitelik tablosu ve sembolle nasıl çalıştığını öğreneceksin. Resmî veri kaynaklarının hangi veriyi verdiğini tanıyacaksın.
- web CBS — tarayıcıda çalışan coğrafi bilgi sistemi · bu değildir: yalnız bir harita resmi değildir
- katman — haritadaki tek tür veri · bu değildir: haritanın tamamı değildir
- öz nitelik tablosu — harita unsurlarının bilgi tablosu · bu değildir: haritanın kendisi değildir
- bulut bilişim — veriyi uzak sunucularda saklayıp işleme · bu değildir: yalnız kendi cihazında çalışmak değildir
Web CBS'de "nüfus" katmanını kapatırsan ne olur?
Bir öz nitelik tablosunda her satır neyi gösterir?
İl nüfuslarını gösteren bir web CBS katmanı için en uygun kaynak hangisidir?
Bence katman bir haritadır. Katmanı kapatınca o veri de silinir.
Ama bu yanlış.
katman tek tür veridir; harita birçok katmanın birleşimidir. Katmanı kapatmak yalnız görüntülemeyi durdurur, veri tabloda kalır. Örnek: yağış katmanı kapalıyken de Limanlı'nın satırında 960 mm yazar.
Web CBS: internet tarayıcısında çalışan coğrafi bilgi sistemi. Veri çoğu zaman uzaktaki sunucularda durur; buna bulut bilişim denir.
Katman: tek tür veri (il sınırı, akarsu, nüfus). Harita = açık katmanların birleşimi.
Öz nitelik tablosu: her unsurun kimlik kartı. Satır = unsur, sütun = özellik.
Sembol: veriyi gösteren işaret (daire, çizgi, renk). Detay ve genelleme: ölçek büyüdükçe ayrıntı artar, küçüldükçe sadeleşir.
Veri girişi: veriyi sisteme eklemek. Veri görüntüleme: katmanı ekranda göstermek. Kapatmak veriyi silmez.
Resmî kaynaklar: TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu): nüfus, il ve ilçe istatistikleri. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM): sıcaklık, yağış, iklim normalleri. Ulusal Akıllı Şehir Açık Veri Platformu: belediyelerin akıllı şehir verisi. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TUCBS): kurumların coğrafi verisini ortak kuralla paylaşma altyapısı. Bulut Kent Bilgi Sistemi: belediyelerin kent verisini bulutta yönettiği sistem.
Bu kitaptaki web CBS şematik bir simülatördür. Gerçek bir platformu denemek istersen bunu okulda öğretmeninle yapabilirsin.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: "nüfus" katmanını kapatırsan öz nitelik tablosundaki nüfus sütunu ne olur? Kendine söyle, sonra dene.
Şematik bir web CBS ekranı; gerçek bir yazılım değildir. Model ülkenin bütün verileri kurgusaldır. Katmanları aç ya da kapat, bir il seç ve öz nitelik satırını oku.
Kâğıt eşdeğeri: bir kâğıda il sınırlarını, ayrı şeffaf kâğıtlara nüfus dairelerini ve yağış renklerini çiz; üst üste koyup kaldırarak dene.
Katmanlar, üst üste konan şeffaf asetat sayfalar gibidir. Birini kaldırınca altındakiler görünür.
Asetat yalnız çizimdir. Web CBS katmanının arkasında bir öz nitelik tablosu durur; tıklayınca bilgi verir, sorgulanır. Kapatmak veriyi silmez.
Katman = tek tür veri + onun tablosu; harita = açık katmanların birleşimi.
Derine in (isteğe bağlı)
Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bağlı bu birim; Ulusal Akıllı Şehir Açık Veri Platformu (2023) ve belediyelere sunulan Bulut Kent Bilgi Sistemi gibi çalışmaları yürütür. TUCBS'nin portal ve veri standardı çalışmaları da bu birimdedir. Programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil öz nitelik tablosu: model ülkenin kıyıdaki beş ili. Ötekini üret: nüfusu daire sembolüyle gösteren şematik bir harita çiz. Büyük nüfus, büyük daire.
| İl | Nüfus (kişi) | Kaynak, yıl |
|---|---|---|
| Kıyıbaşı | 280.000 | kurgusal veri, 2025 |
| Limanlı | 2.280.000 | kurgusal veri, 2025 |
| Martılı | 540.000 | kurgusal veri, 2025 |
| Dalgalı | 180.000 | kurgusal veri, 2025 |
| Burunlu | 100.000 | kurgusal veri, 2025 |
Cevabı göster
Sembol haritası (bütün iller; kıyıdaki beş il turuncu çerçeveli):
Sembol neye karşılık? Dairenin alanı nüfusla büyür. Limanlı (2.280.000) en büyük daire, Burunlu (100.000) en küçüklerden.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "Nüfus" sütunu ↔ haritadaki dairelerin büyüklüğü. Tablo kesin sayıyı, harita dağılışı gösterir.
Ece web CBS'de Limanlı'nın öz nitelik satırını okuyor: nüfus 2.280.000 kişi, alan 3.000 km², yıllık yağış 960 mm, kaynak "kurgusal veri, 2025". Hangi adımda yanlış yaptı?
- Satır Limanlı ilini, yani haritadaki bir unsuru gösterir.
- Nüfus sütunu: 2.280.000 kişi. Kaynağı ve yılı satırda yazılı.
- Yağış sütunu: 960 mm, yıllık yağış.
- Yağış katmanını kapattım; demek ki yağış verisi sistemden silindi, tabloda da artık yok.
- Katmanı yeniden açınca renkler geri geldi.
Cevap
Haritayı çözümle ve sorgula2 SAATLİK DERSTE DE VAR
Bu bölümde: Bir web CBS haritasını okuyup çözümleyecek, öz nitelikle sorgu yazacaksın. Sorgu sonucundan çıkarım yaparken ilişkiyi nedenle karıştırmayacaksın.
- sorgulama — koşula uyan unsurları seçme · bu değildir: haritayı baştan çizmek değildir
- çözümleme — haritadaki desen ve ilişkiyi bulma · bu değildir: yalnız lejantı okumak değildir
- çıkarım — veriden kanıta dayalı sonuç · bu değildir: kanıtsız tahmin değildir
- yaşayan atlas — verisi sürekli güncellenen dijital atlas · bu değildir: bir kez basılıp donan kitap değildir
İki koşul "VE" ile bağlanınca seçilen il sayısı, tek koşula göre nasıl değişir?
"nüfus > 500.000 VE yağış < 1.000" sorgusuna bir ilin girmesi için kaç koşulu sağlaması gerekir?
Web CBS'de veri güncellenince harita da değişir. Buna ne denir?
Bence sorguda birlikte çıkan iki özellikten biri ötekinin nedenidir. Kalabalık iller az yağışlıysa yağış nüfusu belirler.
Ama bu yanlış.
sorgu yalnız ilişkiyi gösterir. Nedeni bulmak için başka katman ve kanıt gerekir. Örnek: model ülkede kalabalık iller ovada ve limanda; düzlük ve ulaşım da nüfusu çekebilir. Yağışı azaltmak kimseyi bir ile taşımaz.
Dört basamak: oku (başlık, lejant, kaynak, yıl) → çözümle (desen, yoğunlaşma) → sorgula (koşul) → çıkarım (kanıta dayalı cümle)
Sorgu: öz nitelik tablosunda koşula uyan unsurları seçmek. VE iki koşulu birlikte ister, seçim daralır ya da aynı kalır. VEYA birini yeterli sayar, seçim genişler ya da aynı kalır.
İki katmanı birlikte oku: aynı yerde yoğunlaşma bir ilişkidir. Neden için başka kanıt ve başka katman gerekir.
Yaşayan atlas: verisi güncellendikçe değişen dijital atlas. Her katmanın yılı ayrı okunur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden şemayı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Model ülke tablosunda "nüfus > 500.000 VE yağış < 1.000" sorgusu 3 il seçer: Limanlı, Ovalı, Derebağ.
Varyant 1: yalnızca "VE" yerine "VEYA" yazıldı. Seçilen il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca nüfus eşiği 1.000.000 oldu. Seçilen il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca yağış eşiği 1.500 oldu. Seçilen il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: "Eşik yükselince seçim daralır" kuralı yalnız "büyüktür" koşulunda işler; "küçüktür" koşulunda tersine döner (Varyant 3). Veri yılı değişirse (yaşayan atlas) aynı sorgu başka sonuç da verebilir.
Önce tahmin: "nüfus > 500.000 VE yağış < 1.000" sorgusu 15 ilden kaçını seçer? Sayını aklında tut, sonra dene.
Model ülke, kurgusal veri. Eşikleri kaydır, "ve" ile "veya" arasında geç. Seçilen iller haritada turuncu çerçeveyle yanar.
Çıkarım: seçilen iller için hangi cümle kanıta dayalıdır?
Kâğıt eşdeğeri: model ülke tablosunda iki koşulu sağlayan satırların yanına işaret koy, sonra "veya" ile yeniden say.
Verilen temsil cümle: "nüfus > 1.000.000 VEYA yağış > 1.300 mm" sorgusu ve model ülke tablosu. Ötekini üret: sorguya uyan illeri haritada işaretle.
| İl | Nüfus (kişi) | Alan (km²) | Yıllık yağış (mm) |
|---|---|---|---|
| Kıyıbaşı | 280.000 | 4.000 | 1.180 |
| Limanlı | 2.280.000 | 3.000 | 960 |
| Martılı | 540.000 | 3.600 | 1.260 |
| Dalgalı | 180.000 | 3.000 | 1.340 |
| Burunlu | 100.000 | 2.500 | 1.410 |
| Ovalı | 720.000 | 6.000 | 540 |
| Derebağ | 1.250.000 | 5.000 | 580 |
| Çınarlı | 390.000 | 6.500 | 610 |
| Kavaklı | 165.000 | 5.500 | 640 |
| Tepeli | 96.000 | 4.800 | 700 |
| Karlıdağ | 84.000 | 7.000 | 890 |
| Yaylalı | 150.000 | 6.000 | 760 |
| Kayalı | 60.000 | 6.000 | 720 |
| Sarpça | 450.000 | 5.000 | 430 |
| Pınarlı | 78.000 | 5.200 | 820 |
Kaynak: model ülke, kurgusal veri, 2025. Yağış: kurgusal uzun yıllar ortalaması.
Cevabı göster
Harita (turuncu çerçeve = sorgu sonucu):
Sonuç: 4 il. Nüfus koşulundan Limanlı ve Derebağ; yağış koşulundan Dalgalı (1.340) ve Burunlu (1.410). "VEYA" olduğu için birini sağlayan yeter.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki koşulu sağlayan satır ↔ haritadaki turuncu çerçeveli il. Tablo nedenini (hangi sütun), harita yerini gösterir: Derebağ ovada, Limanlı kıyıda, Dalgalı ile Burunlu doğu kıyısında.
Ece model ülke haritasını çözümleyip çıkarım yapıyor; sorgusu "nüfus > 500.000 VE yağış < 1.000". Hangi adımda yanlış yaptı?
- Okudum: başlık, lejant, kaynak (kurgusal veri, 2025).
- Sorgu: "nüfus > 500.000 VE yağış < 1.000" → 3 il: Limanlı, Ovalı, Derebağ.
- Çözümleme: seçilen üç ilin ikisi iç ovada, biri kıyıda, akarsu ağzında.
- Çıkarım: az yağış nüfusu artırır; bir ilin yağışı azalırsa nüfusu da artar.
- Bu fikri sınamak için ova, liman ve yol katmanlarını da açacağım.
Cevap
Basit harita oluştur2 SAATLİK DERSTE DE VAR
Bu bölümde: Resmî veriyle basit bir haritanın adımlarını öğreneceksin: katman, sembol, sınıf aralığı, lejant. Kişisel konum verisinin neden gizli kaldığını göreceksin.
- sınıf aralığı — bir rengin kapsadığı değer aralığı · bu değildir: doğadaki gerçek bir sınır değildir
- lejant — sembollerin anlamını gösteren kutu · bu değildir: haritanın başlığı değildir
- koroplet harita — alanları değere göre renklendiren harita · bu değildir: nokta sembollü harita değildir
- kişisel mekânsal veri — bir kişinin konumunu ele veren veri · bu değildir: herkesin kullanabileceği açık veri değildir
Aynı nüfus yoğunluğu verisiyle iki harita yapılıyor; yalnız sınıf aralıkları farklı. Haritalar aynı görünür mü?
Harita oluştururken hangisi en önce gelir?
Hangisi kişisel mekânsal veridir?
Bence haritadaki renk sınıfları doğanın kendisidir. Koyu renk başladığı yerde gerçekten bir sınır vardır.
Ama bu yanlış.
renk sınırlarını haritacı seçer. Aynı veri eşit aralıkla "her yer seyrek", eşit sayılı sınıfla "kıyı ve ova yoğun" gösterebilir. Örnek: model ülkede Derebağ (250) bir haritada ikinci sınıfta, ötekinde en koyu sınıfta. Lejantı okumadan harita okunmaz.
Bence açık veri kişisel veri içermez. İnternette bulduğum her konumu haritada kullanabilirim.
Ama bu yanlış.
mekânsal veri kişinin özel hayatını da ele verebilir: ev konumu, gezdiği yerler. Başkasının konumu izinsiz kullanılmaz ve paylaşılmaz. Örnek: öğrencilerin ev noktaları yerine mahalle toplamı kullanılır.
Harita oluşturma sırası: amaç → resmî veri → katman → sembol ve sınıf → lejant, başlık, kaynak → kontrol
Sınıf genişliği (eşit aralık): genişlik = (en büyük − en küçük) / sınıf sayısı
Kelimelerle: değerlerin yayıldığı aralık, sınıf sayısına eşit parçalara bölünür.Harfler: genişlik: bir sınıfın kapsadığı değer aralığı · en büyük, en küçük: verinin uç değerleri · sınıf sayısı: haritadaki renk sayısıEşit sayılı (kantil): değerler sıralanır, her sınıfa aynı sayıda unsur konur (15 il, 5 sınıf → 3'er il).
Yoğunluk: yoğunluk = nüfus / alan (kişi/km²).
İBBS: Düzey 1: 12 bölge · Düzey 2: 26 alt bölge · Düzey 3: 81 il (TÜİK). Program örneği: İBBS haritası.
Kişisel mekânsal veri gizlidir: bir kişinin konumu izinsiz kullanılmaz ve paylaşılmaz; haritada toplu, kimliksiz veri kullanılır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Model ülkenin 15 ilinde nüfus yoğunluğu 10 ile 760 kişi/km² arasında. Eşit aralık, 5 sınıf: genişlik = (760 − 10) / 5 = 150; 13 il ilk sınıfta (10–159).
Varyant 1: yalnızca sınıf sayısı 3 oldu (yöntem yine eşit aralık). İlk sınıftaki il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca yöntem eşit sayılı (kantil) oldu (5 sınıf). İlk sınıftaki il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca renk dizisi değişti (yeşil tonları yerine turuncu tonları). İlk sınıftaki il sayısı artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Noktalama (nokta) haritasında sınıf aralığı yoktur: her nokta belli sayıda kişiyi gösterir. Sınıf aralığı kuralı yalnız alanları değere göre renklendiren (koroplet) haritada işler.
Önce tahmin: eşit aralıklı haritada 15 ilden kaçı en açık renkte olur? Sayını aklında tut, sonra dene.
Veri: model ülkenin nüfus yoğunluğu (kişi/km², kurgusal). Solda eşit aralık, sağda eşit sayılı sınıflar. Sınıf sayısını değiştir; haritayı bitirmek için kontrol listesini doldur.
Kâğıt eşdeğeri: 15 değeri küçükten büyüğe sırala. Önce (en büyük − en küçük) / sınıf sayısı ile, sonra her sınıfa eşit sayıda il koyarak iki lejant yaz.
Verilen temsil tablo: kıyıdaki beş ilin nüfus yoğunluğu (kişi/km², kurgusal). Ötekini üret: eşit aralıklı 3 sınıflı bir koroplet şerit ve lejantını çiz.
| İl | Kıyıbaşı | Limanlı | Martılı | Dalgalı | Burunlu |
|---|---|---|---|---|---|
| Yoğunluk (kişi/km²) | 70 | 760 | 150 | 60 | 40 |
Cevabı göster
Genişlik: (760 − 40) / 3 = 240 → sınıflar 40–279, 280–519, 520–760.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki 760 ↔ şeridin tek koyu kutusu. Orta sınıf (280–519) boş kaldı; eşit aralıkta boş sınıf olabilir.
Ece model ülkenin yoğunluk haritası için eşit aralıklı 5 sınıf kuruyor. En küçük 10, en büyük 760 kişi/km². Hangi adımda yanlış yaptı?
- En küçük değer 10, en büyük değer 760; sınıf sayısı 5.
- Genişlik = 760 / 5 = 152.
- Sınıflar: 10–161 · 162–313 · 314–465 · 466–617 · 618–769.
- Limanlı (760) son sınıfa düşüyor.
- Lejantı, başlığı ve "kurgusal veri, 2025" satırını ekledim.
Kendi kendini puanla · basit harita. Model ülkenin yağış verisiyle (tablo 1.4'te) kâğıda basit bir harita yap: 15 ili kutularla çiz, 3 sınıflı renk ver, lejant, başlık ve kaynak satırı ekle.
Tam puan çalışma şuna benzer
Başlık: "Model ülkede yıllık yağış". Sınıflar: 600 mm'den az, 600–999 mm, 1.000 mm ve üstü. Açıktan koyuya üç ton. Kıyıdaki dört il en koyu, Sarpça, Ovalı ve Derebağ en açık. Lejant kutusu ve altında "Kaynak: model ülke, kurgusal veri, 2025" satırı. Bir cümlelik okuma: "Yağış kıyıda fazla, iç ovada az."
- Sınıf aralıklarını lejantta birimiyle (mm) yazdım; aralıklar çakışmıyor.
- Başlık ve kaynak–yıl satırı var.
- Haritadan bir cümlelik çıkarım yazdım ve kimsenin kişisel konumunu kullanmadım.
Cevap
Soru: aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Doğrular: 2 (sınıf aralığı haritacının seçimidir), 3 (programın üç örneğinden biri), 6 (Düzey 2: 26, Düzey 3: 81), 9 (veri yılsız ve kaynaksız okunmaz).
Yanlışlar: 1 kapatmak yalnız gizler; 4 VE seçimi daraltır; 5 başkasının konumu izinsiz kullanılmaz; 7 aynı yerde yoğunlaşma yalnız ilişkidir; 8 bulgu ölçülen sonuçtur, öneri başkadır.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (mekânsal sorun, katman, sorgu ya da sınıf aralığıyla ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (neden–sonuç zinciri mi, öz nitelik tablosu mu, VE/VEYA mı, sınıf aralığı mı?):
Kendi örneğim (çevremde gördüğüm bir mekânsal sorun; adres yazmadan):
Hangi kural ya da okuma, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Kural ya da okuma | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kural: neden–sonuç zinciri | "neden", "sonuç", "sorun", "zincir" | kök neden → sorun → sonuç; tetikleyici zinciri başlatır, zararı zincir büyütür. |
| Kural: uzmanlık alanı eşleme | "hangi alan inceler", "uzmanlık" | yer şekli → jeomorfoloji · iklim → klimatoloji · su → hidrografya · toprak → toprak coğrafyası · afet, nüfus, yerleşme, ekonomi → kendi alanı. |
| Okuma: çalışma özeti | "bulgu", "yöntem", "öneri", "özet" | soru → yöntem → bulgu → öneri; bulgu ölçülür, öneri tartışılır. |
| Okuma: öz nitelik tablosu | "satır", "sütun", "öz nitelik", "katman" | satır = unsur (il), sütun = özellik; kaynak ve yıl sütunu; katman kapatmak veriyi silmez. |
| Kural: sorgu (VE / VEYA) | "koşul", "sorgu", "kaç il seçilir" | VE: iki koşul birlikte, seçim daralır · VEYA: biri yeter, seçim genişler; > ve < eşiği içermez. |
| Kural: ilişki ≠ neden | "çıkarım", "iki katman", "birlikte" | aynı yerde yoğunlaşma ilişkidir; neden için ek kanıt ve katman gerekir. |
| genişlik = (en büyük − en küçük) / sınıf sayısı | "eşit aralık", "sınıf", "lejant" | eşit aralık: genişlikler aynı · eşit sayılı (kantil): her sınıfta aynı sayıda unsur. |
| yoğunluk = nüfus / alan | "kişi/km²", "yoğunluk" | nüfus (kişi), alan (km²); sonuç kişi/km². |
| Kural: kişisel mekânsal veri | "konum", "ev", "izin", "paylaşmak" | kişinin konumu izinsiz kullanılmaz; toplu, kimliksiz veri kullanılır. |
- Verilenleri yaz: yer: Kumköy'ün kıyı şeridi (kurgusal); olaylar: yazlık siteler, yazın nüfus 10 katı, yetersiz kanalizasyon, denize atık su, plajın kirlenmesi.
- Ne isteniyor? (a) iki sorun örneği; (b) bir zincir; (c) iki eşleme.
Metinden olayları çıkarıp neden–sonuç sırasına diziyorum, sonra her halkaya bir uzmanlık alanı buluyorum.
- Ölçek: yerel (bir kıyı köyü).
- Temsili oku: metinde yer bildiren sözcükleri (kıyı şeridi, deniz, plaj) ve sonuç bildiren fiilleri (yetmiyor, kirleniyor) işaretle.
- Kural: program örnekleri çevre kirliliği, plansız kentleşme, arazinin yanlış kullanımıdır. Zincir kök nedenden sonuca gider (1.1 Kafaya yaz).Tanımlar: programın üç örneği metindeki olaylarla eşlenir.
- (a) Plansız kentleşme (altyapısı yetmeyen siteler) ve çevre kirliliği (denize atık su).
- (b) kıyıya yazlık siteler → yazın nüfus 10 katı → kanalizasyon yetmiyor → atık su denize → plaj kirleniyorNeden–sonuç: her halka bir sonrakinin nedenidir; olaylar zamana göre değil nedene göre dizilir.
- (c) Nüfusun yazın artması → nüfus coğrafyası. Atık suyun denize ulaşması → hidrografya.
Zincirin her halkası metinde geçiyor; eklenen bir olay yok. Kirlilik yazın artar; kışın nüfus düşünce azalır. Bu da zincirin nüfus halkasıyla uyumlu.
- Verilenleri yaz: konut: eski = 60, yeni = 240; yağış: 612 mm ve 618 mm.
- Ne isteniyor? (a) kat; (b) yüzde artış; (c) yağış farkı; (d) bulgulara uyan cümle.
Kat ve yüzde artış hesabı, sonra iki bulguyu tek cümlede birleştirme.
- Ölçek: yerel (bir kentin dere boyu).
- Temsili oku: iki sayı çifti var; birimleri farklı (konut sayısı, mm). Yıllar da farklı dönemler.
- (a) kat = 240 / 60 = 4.
- (b) yüzde artış = (240 − 60) / 60 × 100 = 180 / 60 × 100 = 300 → %300.
- (c) 618 − 612 = 6 mm; ortalamanın yanında çok küçük bir fark.
son adımı sen tamamla
- (d) "Derekent'te taşkın zararı, yağış neredeyse aynı kalırken dere boyundaki konutlar 4 katına çıktığı için artmıştır."
4 kat ile %300 tutarlı: 60 + 60 × 3 = 240. Yağıştaki 6 mm'lik fark ortalamanın yüzde birinden az; zararı bu fark açıklayamaz. Sonuç yalnız Derekent için geçerli.
| İl | Nüfus (kişi) | Alan (km²) | Yağış (mm) | Kaynak, yıl |
|---|---|---|---|---|
| Ovalı | 720.000 | 6.000 | 540 | kurgusal veri, 2025 |
| Derebağ | 1.250.000 | 5.000 | 580 | kurgusal veri, 2025 |
| Sarpça | 450.000 | 5.000 | 430 | kurgusal veri, 2025 |
- Verilenleri yaz: Ovalı 720.000 kişi, 6.000 km², 540 mm; Derebağ 1.250.000 kişi, 5.000 km², 580 mm; Sarpça 450.000 kişi, 5.000 km², 430 mm.
- Ne isteniyor? (a) en küçük yağış; (b) Derebağ'ın yoğunluğu; (c) sorguya uyan iller.
Öz nitelik tablosunu sütun sütun okuyorum; yoğunluk için formülü, sorgu için VE kuralını kullanıyorum.
- Ölçek: bölgesel (model ülkenin üç ili).
- Temsili oku: satır = il, sütun = özellik. Birimler başlıkta: kişi, km², mm. Kaynak sütunu: kurgusal veri, 2025.
- (a) Yağış sütunu: 540, 580, 430. En küçüğü 430 → Sarpça.Okuma: aranan değer hangi sütunda? Birim başlıkta.
- (b) yoğunluk = nüfus / alan = 1.250.000 / 5.000 = 250 kişi/km².
- (c) Ovalı: 720.000 > 500.000 ve 540 < 600 → seçilir. Derebağ: 1.250.000 > 500.000 ve 580 < 600 → seçilir. Sarpça: 450.000 > 500.000 değil → seçilmez.Sorgu kuralı: VE'de her il iki koşulun ikisini de geçmeli.
Kontrol: 250 × 5.000 = 1.250.000; nüfusa geri dönüyor. Seçilen iki il gerçekten iki koşulu da sağlıyor. Birimler: kişi/km², mm.
| İl | Nüfus (kişi) | Alan (km²) | Yıllık yağış (mm) |
|---|---|---|---|
| Kıyıbaşı | 280.000 | 4.000 | 1.180 |
| Limanlı | 2.280.000 | 3.000 | 960 |
| Martılı | 540.000 | 3.600 | 1.260 |
| Dalgalı | 180.000 | 3.000 | 1.340 |
| Burunlu | 100.000 | 2.500 | 1.410 |
| Ovalı | 720.000 | 6.000 | 540 |
| Derebağ | 1.250.000 | 5.000 | 580 |
| Çınarlı | 390.000 | 6.500 | 610 |
| Kavaklı | 165.000 | 5.500 | 640 |
| Tepeli | 96.000 | 4.800 | 700 |
| Karlıdağ | 84.000 | 7.000 | 890 |
| Yaylalı | 150.000 | 6.000 | 760 |
| Kayalı | 60.000 | 6.000 | 720 |
| Sarpça | 450.000 | 5.000 | 430 |
| Pınarlı | 78.000 | 5.200 | 820 |
Kaynak: model ülke, kurgusal veri, 2025. Yağış: kurgusal uzun yıllar ortalaması.
(a) "nüfus > 400.000 VE yağış < 700" sorgusu kaç il seçer? (b) VE yerine VEYA yazılırsa kaç il seçilir?- Verilenleri yaz: 15 ilin nüfusu ve yağışı; koşullar: nüfus > 400.000, yağış < 700.
- Ne isteniyor? (a) VE ile seçilen il sayısı; (b) VEYA ile seçilen il sayısı.
Her koşul için ayrı liste çıkarıyorum; VE için kesişimi, VEYA için birleşimi alıyorum.
- Ölçek: bölgesel (model ülke).
- Temsili oku: nüfus sütunu kişi, yağış sütunu mm. "< 700" eşiği içermez: 700 mm alan il koşulu sağlamaz.
- Nüfus koşulu: Limanlı, Martılı, Ovalı, Derebağ, Sarpça → 5 il.
- Yağış koşulu: Ovalı (540), Derebağ (580), Çınarlı (610), Kavaklı (640), Sarpça (430) → 5 il. Tepeli 700; koşulu sağlamaz.
- (a) İki listede de olanlar: Ovalı, Derebağ, Sarpça → 3 il.
son adımı sen tamamla
- (b) İki listenin birleşimi: Limanlı, Martılı, Ovalı, Derebağ, Çınarlı, Kavaklı, Sarpça → 7 il.
VE sonucu (3) iki tek koşuldan (5 ve 5) büyük değil; VEYA sonucu (7) onlardan küçük değil. Kural tutuyor: 5 + 5 − 3 = 7.
İki koşul için ayrı listeler çıkar, sonra kesişim (VE) ve birleşim (VEYA) al.
Birleşim = liste 1 + liste 2 − kesişim: 5 + 5 − 3 = 7.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnız iki liste doğru sayıldıysa ve kesişim biliniyorsa işler. Koşul sayısı ikiden fazlaysa ya da iller tek tek istenirse uzun yola dön.
- Verilenleri yaz: yoğun dört il: Limanlı, Derebağ, Martılı, Ovalı; yol hattı: Limanlı, Derebağ, Ovalı (kurgusal).
- Ne isteniyor? (a) yol hattındaki yoğun il sayısı; (b) üç çıkarımın değerlendirmesi.
İki katmanı birlikte okuyup sayıyorum; sonra her çıkarımın ilişki mi, neden mi iddia ettiğine bakıyorum.
- Ölçek: bölgesel (model ülke).
- Temsili oku: iki katman üst üste: renk (yoğunluk) ve çizgi (yol). Yılları aynı (kurgusal, 2025).
- Kural: iki katmanın aynı yerde yoğunlaşması ilişkidir; neden için ek kanıt gerekir (1.4 Kafaya yaz).İlişki–neden ayrımı: birlikte görünmek, birinin ötekini doğurduğunu göstermez.
- (a) Limanlı, Derebağ, Ovalı yolda; Martılı değil → 4 ilden 3'ü.
- (b) I doğru: 4 ilin 3'ü yolda. II kanıtsız: ilişkiyi nedene çeviriyor; nüfus ova, liman ve iş olanağına da bağlı. III doğru: ilişkiyi görüyor, nedeni için kanıt istiyor.Alternatif açıklama: yolu da nüfusu da ova ve liman açıklayabilir.
3/4 bir ilişki gösteriyor ama tam değil (Martılı yolda değil). Neden iddiası için yıl yıl yol ve nüfus verisi gibi ek kanıt gerekir. Cevap kanıtın söylediğinden fazlasını söylemiyor.
- Verilenleri yaz: n = 15 değer; en küçük 10, en büyük 760; sınıf sayısı 3.
- Ne isteniyor? (a) eşit aralık: genişlik, sınıflar, sayılar; (b) eşit sayılı: sınırlar, sayılar; (c) mesaj farkı.
Önce eşit aralık formülünü, sonra sıralayıp sayarak eşit sayılı sınıfları kuruyorum; iki lejantı karşılaştırıyorum.
- Ölçek: bölgesel (model ülkenin 15 ili).
- Temsili oku: değerler küçükten büyüğe sıralı verilmiş; birim kişi/km².
buradan sonrasını sen çöz
- (a) genişlik = (760 − 10) / 3 = 750 / 3 = 250. Sınıflar: 10–259 · 260–509 · 510–760. İl sayıları: ilk sınıf = 14 · ikinci = 0 · üçüncü = 1.
- (b) 15 / 3 = 5 il her sınıfa. Sıralı listede ilk beş 10–25, sonraki beş 30–70, son beş 90–760.
- (c) Eşit aralıkta 14 il aynı renk: "Limanlı dışında her yer seyrek". Eşit sayılıda üç ton eşit dağılır: "kıyı ve ova daha yoğun, dağlar seyrek".
Sayılar toplamı iki yöntemde de 15: 14 + 0 + 1 = 15 ve 5 + 5 + 5 = 15. Son sınıf 760'ı içeriyor. İki harita da doğru; yalnız farklı soruya cevap veriyor.
Formülle genişliği bul, sınır değerlerini yaz, sonra her değeri sınıfına yerleştirip say.
Değerler zaten sıralıysa eşit sayılı sınıf için saymak yeter: her 5 değerde bir sınır koy.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnız eşit sayılı yöntemde ve değerler sıralıyken işler. Eşit aralıkta ya da sınır üstünde eşit değerler varsa uzun yola dön.
- Verilenleri yaz: koşul: nüfus > 1.000; sonuç: 81 il; Türkiye 86.092.168; İstanbul 15.754.053; Bayburt 82.836 (TÜİK ADNKS 2025).
- Ne isteniyor? Sonucun makul olup olmadığı ve yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor, sonuç veriyle çelişiyor. Karşı-örnek ve toplam kontrolüyle hangi varsayımın yanlış olduğunu arıyorum.
- Ölçek: ulusal (Türkiye'nin 81 ili).
- Temsili oku: sorgu kutusundaki sayı 1.000; aranan eşik 1.000.000. Tablonun nüfus sütunu kişi biriminde.
- Tek il kontrolü: Bayburt 82.836 kişi; 1.000.000'dan az. Demek ki 81 ilin hepsi 1 milyonu geçemez.Karşı-örnek: tek bir il bile genel yargıyı çürütür.
- Toplam kontrolü: İstanbul dışındaki 81 − 1 = 80 il: 86.092.168 − 15.754.053 = 70.338.115 kişi. 80 ilin hepsi 1 milyonu geçseydi en az 80.000.000 olurdu.Toplam kontrolü: parçaların toplamı bütünü aşamaz.
- Yanlış varsayım: Ece koşulu yanlış yazdı: 1.000.000 yerine 1.000. Bu koşulu her il sağlar; sorgu hiçbir şeyi elememiş olur.
Bir filtre bütün satırları seçiyorsa önce koşula bakılır. 70.338.115, 80.000.000'dan küçük: 81 ilin hepsinin 1 milyonu geçmesi imkânsız. Doğru koşulla seçilen il sayısı 81'den çok daha az olur.
- Verilenleri yaz: amaç: okul çevresinde taşkın riski; yer: kurgusal Derekent; istek: öğrenci ev adresleri.
- Ne isteniyor? (a) katmanlar; (b) kaynaklar; (c) sembol ve lejant; (d) adres isteğine cevap.
Amaçtan başlayıp harita adımlarını sırayla uyguluyorum; her veri için "gerekli mi, kişisel mi?" diye soruyorum.
- Ölçek: yerel (bir okulun çevresi).
- Temsili oku: istenen ürün bir harita; kullanıcısı okul. Konu bir alan (taşkın alanı) ve noktalar (okul).
buradan sonrasını sen çöz
- (a) Dere, taşkın alanı, okul binası, yollar, yüksek düzlükteki toplanma alanı.
- (b) Resmî ve yılı belli veri: belediyenin kent verisi (ör. Bulut Kent Bilgi Sistemi üzerinden), yağış için MGM, nüfus için TÜİK.
- (c) Taşkın alanı mavi taralı alan; okul bir kare; yol çizgi. Lejant, başlık ve kaynak–yıl satırı.
- (d) Ev adresi kişisel mekânsal veridir; izinsiz haritaya konmaz. Yerine mahalle başına öğrenci sayısı kullanılır.
Harita amacına yetiyor: risk alanı, okul ve kaçış yolu görünüyor. Mahalle toplamı riskteki öğrenci sayısını gösterir ama kimseyi ele vermez.
| İl | Nüfus (kişi) | Yağış (mm) |
|---|---|---|
| Martılı | 540.000 | 1.260 |
| Ovalı | 720.000 | 540 |
| Çınarlı | 390.000 | 610 |
| Sarpça | 450.000 | 430 |
I. "nüfus > 400.000 VE yağış < 700" sorgusu 2 il seçer.
II. VE yerine VEYA yazılırsa 4 il seçilir.
III. Seçilen illerin az yağışlı olmasının nedeni kalabalık olmalarıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Dört ilin nüfusu ve yağışı; iki koşul: nüfus > 400.000, yağış < 700.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
- Hangi kavram / ölçek? Sorgu (VE, VEYA) ve ilişki–neden ayrımı. Ölçek: bölgesel (model ülke).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: nüfus kişi, yağış mm. III'teki "nedeni" sözcüğü sorgunun gösteremeyeceği bir şeyi iddia ediyor.
Her koşul için ayrı liste çıkarıyorum; I ve II'yi sayarak, III'ü ilişki–neden kuralıyla sınıyorum.
- Nüfus > 400.000: Martılı, Ovalı, Sarpça. Yağış < 700: Ovalı, Çınarlı, Sarpça.
- I: kesişim Ovalı ve Sarpça → 2 il. Doğru.
- II: birleşim Martılı, Ovalı, Çınarlı, Sarpça → 4 il. Doğru.
- III: sorgu yalnız iki özelliğin birlikte bulunduğunu gösterir; nedeni göstermez. Yanlış.
Kontrol: 3 + 3 − 2 = 4; VEYA sonucu doğru. Yağış nüfustan etkilenseydi bunu göstermek için zaman içinde ölçüm gerekirdi.
| Kod | Bölge | İl sayısı |
|---|---|---|
| TR1 | İstanbul | 1 |
| TR2 | Batı Marmara | 5 |
| TR3 | Ege | 8 |
| TR4 | Doğu Marmara | 8 |
| TR5 | Batı Anadolu | 3 |
| TR6 | Akdeniz | 8 |
| TR7 | Orta Anadolu | 8 |
| TR8 | Batı Karadeniz | 10 |
| TR9 | Doğu Karadeniz | 6 |
| TRA | Kuzeydoğu Anadolu | 7 |
| TRB | Ortadoğu Anadolu | 8 |
| TRC | Güneydoğu Anadolu | 9 |
- Ne veriliyor? 12 satırlık tablo: kod, bölge adı, il sayısı.
- Ne isteniyor? (a) satır sayma; (b) iki satırın farkı; (c) harita okuma uyarısı.
- Hangi kavram / ölçek? İBBS düzeyleri; toplam ile il başına değer. Ölçek: ulusal (Türkiye).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: "il sayısı" sütunu il sayar, nüfus değil. (c)'de "toplam" sözcüğü önemli.
Önce doğrudan say, sonra iki satırı çıkar, en son toplam değerin bölge büyüklüğüne bağlı olduğunu düşün.
- (a) Doğrudan okuma: tabloda 12 satır → 12 bölge.
- (b) Tek adım hesap: TR8 10, TR5 3. Fark: 10 − 3 = 7 il.
- (c) Çıkarım: bölgeler eşit büyüklükte değil. Çok ilden oluşan bir bölgenin toplamı, il sayısı yüzünden büyük görünebilir. Karşılaştırmada il başına ya da km² başına değer (yoğunluk) de okunur.
Kontrol: il sayıları toplamı 81 ediyor; Düzey 3 ile uyumlu. TR1 tek ildir ama İstanbul'un nüfusu 15.754.053'tür (TÜİK ADNKS 2025): il sayısı az diye toplam küçük olmaz.