Coğrafya 9
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf coğrafyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 9. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer harita masasında ve okulun çatısındaki hava istasyonunda: katmanlı haritalar, veri tabloları ve grafiklerle, bir mahalleden bütün dünyaya kadar çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; haritayı, grafiği ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi kural, harita ya da grafik okuması hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı (ölçek, koordinat, iklim ve nüfus verisi) sorunun içinde ya da kaynağıyla ve yılıyla verilir; gerçek veriler TÜİK, MGM, AFAD, HGM ve BM, FAO gibi resmî kaynaklardan alınır, kurgusal veri ve modeller öyle etiketlenir. Kitaptaki bütün haritalar şematiktir; sınırlar Türkiye Cumhuriyeti'nin resmî tutumuyla uyumlu çizilir. Kitap hiçbir yerde adresini, konumunu ya da fotoğrafını istemez; saha gözlemlerini bir yetişkinle yap. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı'nın 9. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın yedi ünitesi bu kitapta beş üniteye toplandı (küçük üniteler tematik komşusuyla birleşti).
Coğrafyanın Doğası
Coğrafya yer adlarını ezberlemek değil; bir olayın nerede, neden orada ve neyle bağlantılı olduğunu sormaktır.
Coğrafya başkent ezberi mi? Bir kentte su neden yalnız bazı evlere girer? Dünya'nın çevresi ilk kez ne zaman hesaplandı? Elli bin kişinin paylaştığı bilgi doğru mudur? Bu ünitede coğrafyanın konusunu, coğrafi bakışı, coğrafyanın gelişimini ve bilgiyi doğrulamayı Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Coğrafya neyi inceler? İki ortam, beş küre
Bu bölümde: Coğrafyanın neyi incelediğini, iki bölümünü ve beş küreyi öğreneceksin. Manzaradaki öğeleri kürelere ayıracaksın.
- doğal ortam — insan eli değmemiş yeryüzü öğeleri · bu değildir: yalnızca ormanlar ve dağlar değildir
- beşerî ortam — insanın kurduğu ve değiştirdiği çevre · bu değildir: yalnızca şehirler değildir
- küre — yeryüzünü saran büyük sistem · bu değildir: birbirinden kopuk katman değildir
- coğrafi bakış — nerede, neden orada sorusu · bu değildir: yer adlarının listesi değildir
Aşağıdakilerden hangisi coğrafyanın asıl sorusudur?
Deniz dibindeki kum hangi küreye aittir?
Aşağıdakilerden hangisi beşerî coğrafyanın konusudur?
Bence coğrafya yer adı ezberidir. Başkentleri, dağları ve ırmakları bilen coğrafyayı bilir.
Ama bu yanlış.
ad bilmek coğrafyanın başlangıcıdır, kendisi değil. Coğrafya bir olayın nerede, neden orada ve neyle bağlantılı olduğunu sorar. Örnek: "Köyler neden vadi tabanında toplanmış?" sorusunu yalnız ad bilen cevaplayamaz; eğime, suya ve tarlaya bakmak gerekir.
Bence fiziki ve beşerî coğrafya ayrı dünyalardır. Deprem fiziki coğrafyanın, göç beşerî coğrafyanın konusudur; biri ötekini etkilemez.
Ama bu yanlış.
iki ortam sürekli birbirini etkiler. Kuraklık tarımı zayıflatır, insanlar da başka yere göç edebilir. İnsan da doğayı değiştirir: yol yapar, baraj kurar, orman keser. Coğrafya bu iki yönlü etkiyi inceler.
Coğrafya: doğal ortam + beşerî ortam + ikisinin etkileşimi. Coğrafya bir olayın nerede, neden orada ve neyle bağlantılı olduğunu sorar.
İki bölüm: fiziki coğrafya doğal ortamı inceler (yer şekilleri, iklim, sular, toprak, bitki). Beşerî coğrafya beşerî ortamı inceler (nüfus, yerleşme, tarım, sanayi, ulaşım).
Beş küre: taş küre (litosfer): kayalar ve toprak. Hava küre (atmosfer): gaz örtüsü. Su küre (hidrosfer): deniz, göl, akarsu, yer altı suyu. Buz küre (kriyosfer): buzul, kar, deniz buzu. Yaşam küre (biyosfer): bütün canlılar.
Sınıflama ölçütü: öğe neden yapılmış, canlı mı, insan mı yaptı? Yerine göre değil, ne olduğuna göre karar ver.
Komşu bilimler: jeoloji, meteoroloji, hidroloji, biyoloji, tarih, ekonomi. Coğrafya bunların bulgularını mekân sorusuyla birleştirir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden listeyi ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Göldeki su → su küre. Ölçüt: öğe neden yapılmış, canlı mı, insan mı yaptı?
Varyant 1: yalnızca suyun hâli değişti: göl kışın dondu. Buz hangi küreye geçer?
Varyant 2: yalnızca suyun yeri değişti: su buharlaşıp buluta katıldı. Bulut hangi kürede durur?
Varyant 3: yalnızca göle bir canlı eklendi: gölde balık yaşıyor. Balık hangi küreye aittir?
Karşı-örnek: "Her öğe tek bir küreye aittir" kuralı bulutta ve buzulda işlemez. Bulut hem hava hem su küreye, buzul hem buz hem su küreye girer.
Önce tahmin: zirvedeki kar hangi küreye aittir? Kendine söyle, sonra dene.
Manzaradan bir öğe seç, sonra ait olduğunu düşündüğün kutuya bas ve "Yerleştir"e dokun. Bazı öğeler iki küreye birden girer; doğru yerleştirince ikinci kutu da açılır.
Kâğıt eşdeğeri: altı sütunlu bir tablo çiz; manzaradaki dokuz öğeyi sütunlara yaz, iki sütuna giren öğeyi iki yere birden yaz.
Derine in (isteğe bağlı)
Coğrafyanın başka bilimlerle etkileşimi. Bugün coğrafyacılar uydu görüntülerini bilgisayar bilimiyle işler. İklim verilerini meteorologlarla, nüfus verilerini istatistikçilerle birlikte yorumlar. Coğrafyanın katkısı hep aynı sorudur: bu olay nerede, neden orada? Programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil tanım cümlesi: "Coğrafya; doğal ve beşerî ortamı, ikisinin etkileşimini ve olayların nerede, neden orada olduğunu inceler." Ötekini üret: bu tanımdan dört kutulu bir Frayer diyagramı (tanım, özellikler, örnekler, örnek olmayanlar) çiz.
Kâğıda dört kutu çiz, ortasına "coğrafya" yaz. Sonra aç ve karşılaştır.
Cevabı göster
Frayer diyagramı:
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tanımdaki "doğal ve beşerî ortam" ↔ Özellikler kutusundaki "iki bölüm". Tanımdaki "nerede, neden orada" ↔ Örnekler kutusu: her örnekte bir yer ve bir neden var. Örnek olmayanlarda neden yok, yalnız ad var.
Ece bir göl kıyısındaki dört öğeyi kürelere ayırıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Dağdaki kayalar → taş küre.
- Gölün suyu → su küre.
- Göldeki balık → su küre, çünkü suda yaşıyor.
- Kıyıdaki ev → beşerî ortam, çünkü onu insan yaptı.
- Sonuç: kayalar taş küreye, göl ve balık su küreye, ev beşerî ortama girer.
Cevap
Coğrafi bakış: bir olayı beş soruyla çözümle
Bu bölümde: Bir olayı coğrafi bakışın beş sorusuyla çözümleyeceksin. Doğal ve beşerî bileşenleri ayırıp birbirine bağlayacaksın.
- coğrafi olay — belli bir yerde olan olay · bu değildir: yalnızca büyük felaketler değildir
- bileşen — olayı oluşturan her bir etken · bu değildir: olayın kendisi değildir
- mekânsal sorun — bir yerin düzeninden doğan sorun · bu değildir: kişisel bir sorun değildir
- dere yatağı — derenin aktığı ve taştığı alan · bu değildir: yalnızca suyun görünen kısmı değildir
Aynı yağmur bütün kente yağdı ama yalnız dere ağzındaki yapılara su girdi. En güçlü açıklama hangisi?
Aynı yağmurda eski mahalleye neden su girmedi?
Bu kentte yaşayan bir kişinin elindeki küçük adım hangisidir?
Bence bir olayın tek bir nedeni vardır. Su baskını olduysa neden yağmurdur, gerisi ayrıntı.
Ama bu yanlış.
coğrafi olaylar çoğunlukla birden çok etkenin birlikte çalışmasıyla olur. Aynı yağmur bütün kente yağdı; su yalnız dere yatağındaki yapılara girdi. Farkı yer, yapılaşma, kanal ve kesilen orman açıklar.
Bence bir yeri en çok bilinen sorunuyla anlatmak yeter. Su baskını olan kent bir sel kentidir.
Ama bu yanlış.
bir yeri tek bir sorunla anlatmak ona tek hikâye yakıştırmaktır. Aynı kentte liman, balıkçılık ve kıyı turizmi de var. Coğrafya bir yeri sorunları ve güçlü yanlarıyla birlikte anlatır.
Coğrafi bakışın beş sorusu: Ne? → Nerede? → Neden orada? → Neyle bağlantılı? → Ne yapılabilir?
Bileşenler: her olayın doğal bileşenleri (yağış, eğim, dere) ve beşerî bileşenleri (yapı, kanal, kesilen orman) vardır. İkisini birlikte yaz.
Neden–sonuç kuralı: her yerde aynı olan bir etken, yerler arasındaki farkı tek başına açıklamaz. Farkı, yalnız bazı yerlerde olan etkende ara.
Neden coğrafya öğreniyoruz? Nedeni doğru bulan, çözümü de doğru yere koyar. Dere yatağına yapı izni vermemek bu bakışın sonucudur.
Bireyin payı: kaynakları özenle kullanmak, dere yatağına çöp atmamak, yeşil alanı korumak.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden listeyi ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kurgusal kent: perşembe günü 95 mm yağdı; dere yatağındaki yeni yapılara su girdi, yüksekteki eski mahalleye girmedi.
Varyant 1: yalnızca yapıların yeri değişti: yeni yapılar yatağın dışında, yüksek bir yere yapılsaydı. Yapılara su girer miydi?
Varyant 2: yalnızca yamaç değişti: orman kesilmeseydi. Dereye inen su nasıl değişirdi?
Varyant 3: yalnızca kanal değişti: kanal ve menfez daha geniş olsaydı. Dere ağzında su nasıl davranırdı?
Karşı-örnek: Çok aşırı bir yağışta bu önlemlerin hiçbiri tek başına yetmeyebilir. "Bir etkeni düzelttim, sorun bitti" kuralı her zaman işlemez; önlemler birlikte düşünülür.
Önce tahmin: bu kentte su baskınının nedeni yalnız yağmur mu? Kendine söyle, sonra dene.
Bir mercek seç: harita o soruya cevap veren katmanı açar. Beş merceği sırayla dene; son mercekte bir öneri ve bir gerekçe seç.
Kâğıt eşdeğeri: beş satırlık bir tablo çiz (Ne? Nerede? Neden orada? Neyle bağlantılı? Ne yapılabilir?) ve her satıra haritadan bir kanıt yaz.
Coğrafi bakış bir dedektifin işine benzer: ipuçlarını toplar, olayın yerine bakar, nedenleri birbirine bağlar.
Dedektif genellikle tek bir suçlu arar. Coğrafyada çoğu zaman tek suçlu yoktur; doğal ve beşerî birçok etken birlikte çalışır.
Coğrafi bakış tek neden değil, bağlantı ağı arar.
Verilen temsil kurgusal bir haber metni: "Kıyı kentinde perşembe günü 95 mm yağış düştü. Dere ağzındaki yeni yapılara su girdi. Yamaçtaki orman geçen yıllarda kesilmişti; dere dar bir beton kanala alınmıştı." Ötekini üret: olayın bileşenlerini bir tabloya dök, sonra bir neden–sonuç şeması çiz.
Tabloda üç sütun olsun: bileşen, doğal mı beşerî mi, olaydaki rolü.
Cevabı göster
Tablo:
| Bileşen | Doğal mı, beşerî mi? | Olaydaki rolü |
|---|---|---|
| yağış (perşembe 95 mm) | doğal | suyu getirdi |
| yamaç eğimi ve dere | doğal | suyu dere ağzına topladı |
| kesilen orman | beşerî | suyun hızla inmesini sağladı |
| dere yatağına yapılan yapılar | beşerî | suyun yoluna girdi |
| dar kanal ve menfez | beşerî | suyun akmasını zorlaştırdı |
Neden–sonuç şeması:
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablonun "doğal" satırları ↔ şemanın üst sırası; "beşerî" satırlar ↔ alt sıra. Şemadaki son kutu, tablodaki bütün rollerin ortak sonucudur.
Ece kurgusal kentteki su baskınını çözümlüyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: su baskınında neden yalnız dere ağzındaki yeni yapılara su girdi?
- Yağış grafiği: perşembe günü 95 mm yağmış; haftanın öteki günlerinden çok fazla.
- Aynı yağmur bütün kente yağdı.
- O hâlde yeni yapılara su girmesinin nedeni yağıştır; başka katmana bakmaya gerek yok.
- Çözüm: yağmuru değiştiremeyiz, yapılacak bir şey yok.
Cevap
Coğrafyanın gelişimi: bir zaman şeridi
Bu bölümde: Coğrafyanın gelişimini bir zaman şeridinde okuyacaksın. Eratosthenes'in oranını ve bilgiye ulaşmak için doğru aracı seçmeyi öğreneceksin.
- zaman şeridi — olayları sırasıyla gösteren çizgi · bu değildir: yıl ezber listesi değildir
- yüzyıl — yüz yıllık zaman dilimi · bu değildir: yılın ilk iki basamağı değildir
- oran — bir parçanın bütünün kaçta biri olduğu · bu değildir: iki sayının toplamı değildir
- araç — bilgiye ulaşmak için kullanılan kaynak · bu değildir: tek bir arama motoru değildir
Dünya'nın çevresi ilk kez yaklaşık ne zaman hesaplandı?
Eratosthenes'in ölçtüğü 7,2° tam çemberin (360°) kaçta biridir?
Biruni'nin hangi yüzyılda yaşadığını doğrulamak için en uygun araç hangisi?
Bence coğrafya bilimi tek bir toplumun eseridir. Hepsi Avrupa'da keşiflerle başladı.
Ama bu yanlış.
coğrafyaya çok farklı yerlerden katkı geldi. Eratosthenes İskenderiye'de, Biruni Harezm'de, İdrisi Sicilya'da çalıştı. Kaşgarlı Mahmud Kaşgar'dandı. Piri Reis ve Kâtip Çelebi Osmanlı'da, Humboldt ve Ritter Almanya'da yazdı. Bilim birikerek ve el değiştirerek ilerler.
Bence eskiden herkes Dünya'yı düz sanıyordu. Dünya'nın yuvarlak olduğu Kolomb'la anlaşıldı.
Ama bu yanlış.
bu yaygın bir efsanedir. Eratosthenes MÖ 3. yüzyılda Dünya'nın çevresini hesapladı. Biruni 11. yüzyılda yarıçapını ölçtü. Orta Çağ bilginlerinin çoğu Dünya'yı küre olarak biliyordu; bunu tarih araştırmaları da gösteriyor.
Zaman şeridi okuma: soldan sağa zaman akar. Aynı yüzyıldaki adlar aynı hizadadır.
Yıldan yüzyıla: yüzyıl = (yıl − 1) ÷ 100 işleminin tam kısmı + 1
Kelimelerle: 1501 ile 1600 arasındaki bütün yıllar 16. yüzyıldır. Yüz ile biten yıl, bir önceki yüzyılın son yılıdır.Harfler: yıl: MS takvim yılı · ÷ 100: yüzlere böl · tam kısmı: virgülden sonrasını atEratosthenes'in oranı: çevre = uzaklık × 360° ÷ açı
Kelimelerle: İki kent arasındaki açı tam çemberin kaçta biriyse, aradaki uzaklık da çevrenin o kadarıdır.Harfler: uzaklık: iki kent arası yol · açı: iki gölge arasındaki fark (derece) · 360°: tam çemberBilgiye ulaşma aracı: kütüphane (basılı kitap, atlas), ansiklopedi (kaynaklı madde), akademik veri tabanı (hakemli makale). Genel ağ hızlıdır ama doğrulama ister.
Bilim ortaktır: İskenderiye'den Kaşgar'a, İstanbul'dan Berlin'e farklı toplumlar coğrafyaya katkı yaptı; Türk tarihinde de önemli katkılar var.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden oranı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Model: iki kent arası 800 km, gölge açısı 7,2°. Çevre = 800 × 360 / 7,2 = 800 × 50 = 40.000 km.
Varyant 1: yalnızca uzaklık değişti: 1.600 km (açı yine 7,2°). Çevre büyür mü, küçülür mü, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca açı değişti: 14,4° (uzaklık yine 800 km). Çevre büyür mü, küçülür mü, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca birim değişti: uzaklık 5.000 stadyon diye yazıldı. Dünya'nın büyüklüğü değişir mi?
Karşı-örnek: Dünya düz olsaydı paralel ışınlar iki kentte aynı gölgeyi verirdi; açı farkı 0 olurdu. Sıfıra bölme olmaz, oran kurulamaz. Yöntem yalnızca eğri bir yüzeyde işler.
Zaman şeridi: coğrafyaya katkı yapanlar
Kartları yana kaydırabilirsin. Yıl ezberi yok; yüzyıl ve katkı yeter.
Eratosthenes
Dünya'nın ölçülmesi üzerine yazdığı kitap (kayıp)
Dünya'nın çevresini iki kentteki gölge açısı farkından oranla hesapladı.
Strabon
Geographika
Bildiği dünyanın yerlerini ve halklarını 17 kitaplık bir eserde anlattı.
Batlamyus
Coğrafya Kılavuzu
Binlerce yerin konumunu enlem ve boylam değerleriyle listeledi.
Mesudi
Mürûcü'z-zeheb
Gezdiği ülkelerin doğasını, halkını ve tarihini birlikte anlattı.
Biruni
Kânûn-ı Mes'ûdî
Bir tepenin yüksekliğinden ve ufkun alçalma açısından Dünya'nın yarıçapını hesapladı.
Kaşgarlı Mahmud
Dîvânu Lugâti't-Türk
Türklerin yaşadığı yerleri gösteren bilinen ilk haritayı eserine koydu.
İdrisi
Nüzhetü'l-müştâk
Sicilya kralı için bilinen dünyayı bölümlere ayırıp haritalarla anlattı.
İbn Battuta
Seyahatname (Rihle)
Yaklaşık otuz yıl süren yolculuklarında gördüğü yerleri ve insanları anlattı.
İbn Haldun
Mukaddime
Doğal ortamın ve yaşam koşullarının toplumların yaşayışını nasıl etkilediğini tartıştı.
Piri Reis
Kitâb-ı Bahriye ve dünya haritası
1513'te bir dünya haritası çizdi; Kitâb-ı Bahriye'de Akdeniz kıyılarını ve limanlarını anlattı.
Kâtip Çelebi
Cihannümâ
Avrupa'nın yeni coğrafya bilgisini de kullanarak dünyayı bir bütün olarak anlattı.
Evliya Çelebi
Seyahatnâme
Gezdiği kentlerin yapılarını, halkını ve ekonomisini ayrıntıyla yazdı.
Varenius
Geographia Generalis
Bütün yeryüzünü inceleyen genel coğrafyayı tek tek yerleri anlatan özel coğrafyadan ayırdı.
Humboldt
Kosmos
Güney Amerika'daki ölçümleriyle bitki örtüsünün yükselti ve iklimle nasıl değiştiğini gösterdi.
Ritter
Die Erdkunde (Yer Bilgisi)
Yeryüzünü insanla ilişkisi içinde bölge bölge karşılaştırdı.
Vidal de la Blache
Tableau de la géographie de la France (Fransa'nın Coğrafya Tablosu)
İnsan topluluklarının doğal ortama uyum biçimlerini bölge çalışmalarıyla inceledi.
Cemal Arif Alagöz
karst ve yaylacılık çalışmaları
Türkiye'de karst şekilleri ve yaylacılık üzerine çalışmalarıyla tanınır.
Sırrı Erinç
iklim ve jeomorfoloji çalışmaları
Türkiye'de iklim çalışmalarında bugün de kullanılan Erinç yağış etkinlik indisini geliştirdi.
Önce tahmin: bu on kişi aynı bölgede mi yaşadı, farklı yerlerde mi? Kendine söyle, sonra dene.
Kalan kartlar içinden en eski yüzyıldakini seç. Doğru kart şeride oturur; katkısı ve haritadaki yeri yanar. Aynı yüzyıldaki iki karttan hangisini önce seçtiğin fark etmez.
Kâğıt eşdeğeri: bir çizgi çiz, üzerine yüzyılları yaz; kartlardaki on adı yüzyılına göre yerleştir ve her birinin yanına tek sözcükle katkısını yaz.
Önce tahmin: Dünya'nın yuvarlak olduğu ve büyüklüğü ilk ne zaman hesapla gösterildi: Orta Çağ'dan sonra mı, çok daha önce mi? Kendine söyle, sonra dene.
Gölge açısı 7,2° sabit. İki kent arasındaki uzaklığı kaydır; Dünya'nın çevresi yeniden hesaplanır. "Dünya düz olsaydı" düğmesi aynı ışınları düz bir yüzeye düşürür. Değerler modeldir.
Kâğıt eşdeğeri: üç satırlık tablo yap (uzaklık 600, 800, 1.000 km); her satırda çevreyi uzaklık × 50 diye hesapla.
Derine in (isteğe bağlı)
Cumhuriyet döneminde coğrafya. Programın bilim insanı listesinde Türkiye'de çalışmış yabancı bilim insanları (E. Chaput, H. Louis) ile Cumhuriyet döneminin Türk coğrafyacıları (ör. Besim Darkot, Reşat İzbırak, Nazmiye Özgüç, Hayati Doğanay) birlikte yer alır. Üniversitelerdeki coğrafya bölümleri Türkiye'nin iklimini, yer şekillerini ve nüfusunu bu dönemde ayrıntılı çalıştı. Programda zenginleştirmedir; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil karışık sıralı bir tablo: altı bilgin ve yüzyılları. Ötekini üret: bu tabloyu bir zaman şeridine (yüzyıl ekseni) çiz.
| Bilgin | Yüzyıl |
|---|---|
| Kâtip Çelebi | 17. yüzyıl |
| Eratosthenes | MÖ 3. yüzyıl |
| Humboldt | 19. yüzyıl |
| Biruni | 11. yüzyıl |
| Piri Reis | 16. yüzyıl |
| Batlamyus | 2. yüzyıl |
Cevabı göster
Zaman şeridi:
Eksen neye karşılık? Soldan sağa zaman akar; iki nokta arasındaki uzaklık aradaki yüzyıl sayısıdır. MÖ yüzyılları eksenin başındadır ve sayıları geriye doğru büyür.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "yüzyıl" sütunu ↔ eksendeki noktanın yeri. Tablo sırayı göstermez; eksen sırayı ve aradaki boşluğu birlikte gösterir.
Ece üç eseri zaman şeridine yerleştiriyor: Kaşgarlı Mahmud'un Divan'ı (1072–1074), Piri Reis'in dünya haritası (1513), Kâtip Çelebi'nin Cihannümâ'sı (17. yüzyıl). Hangi adımda yanlış yaptı?
- 1072 yılı 11. yüzyıldadır (1001–1100 arası).
- 1513 yılı 15. yüzyıldadır, çünkü 15 ile başlıyor.
- Cihannümâ 17. yüzyılda yazıldı.
- Sıra: Divan → dünya haritası → Cihannümâ.
- Harita ile Cihannümâ arası: 17 − 15 = 2 yüzyıl.
Cevap
Bilgiyi doğrula ve kaydet
Bu bölümde: Bir bilgiyi beş ölçütle sınamayı, birincil ve ikincil kaynağı ayırmayı öğreneceksin. Doğruladığın bilgiyi kaynağıyla kaydedeceksin.
- birincil kaynak — olayı yaşayanın kendi ürünü · bu değildir: olayı sonradan anlatan kitap değildir
- ikincil kaynak — birincil kaynağı aktaran metin · bu değildir: değersiz ya da yanlış kaynak değildir
- doğrulama — bilgiyi başka kaynakla sınamak · bu değildir: bilgiyi yeniden okumak değildir
- kaynakça — yararlanılan eserlerin düzenli listesi · bu değildir: yalnızca sayfa adresi değildir
Bir iddiayı hangi kaynak en güvenilir biçimde sınar?
Piri Reis'in 1513'te çizdiği haritanın kendisi hangi tür kaynaktır?
Bir sayfada "yazar: belirtilmemiş, tarih: yok, kaynakça: yok" yazıyor. Bu sayfanın bilgisini kaydetmeden önce ne yaparsın?
Bence internette yazıyorsa ve çok kişi paylaşıyorsa doğrudur. Bu kadar insan yanılmaz.
Ama bu yanlış.
paylaşım sayısı bir bilginin ne kadar yayıldığını gösterir, ne kadar doğru olduğunu değil. Güvenirlik yazar, tarih, kanıt, amaç ve başka kaynaklarla uyuma bakılarak ölçülür. Örnek: "Kolomb'a kadar herkes Dünya'yı düz sanıyordu" iddiası çok paylaşılır ama tarih araştırmaları bunun bir efsane olduğunu gösteriyor.
Bilgi toplamanın dört adımı: araç seç → bilgiye ulaş → doğrula → kaydet
Birincil kaynak: olayı yaşayanın ya da ölçenin kendi ürünü (Piri Reis'in haritası, bir ölçüm tablosu). İkincil kaynak: birincil kaynağı aktaran ya da yorumlayan metin (ansiklopedi maddesi, ders kitabı).
Güvenirliğin beş ölçütü: yazarı belli · tarihi belli · kanıt ya da kaynakça var · amacı bilgi vermek · başka kaynaklarla uyumlu.
Kaydet: Yazar (Yıl). Eserin adı. Yayın yeri. Genel ağda sayfa adresi ve erişim tarihi de yazılır.
Bu değildir: çok paylaşılmak, çok beğenilmek ya da yeni olmak tek başına güvenirlik ölçütü değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden listeyi ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Yaz gündönümünde öğle vakti Siene'de güneş tam tepededir; dikilen çubukların gölgesi olmaz. Aynı saatte İskenderiye'de gölge vardır ve gölgenin açısı tam çemberin ellide biridir. İki kent arası 5.000 stadyon olduğuna göre Dünya'nın çevresi bunun elli katı, 250.000 stadyondur.
Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Hareketleri Üzerine, I. kitap; Roma dönemi (yazıldığı yüzyıl kesin değil). Kolay Hoca aktarımı: özet, çeviriden alıntı değildir.
Önce tahmin: en çok beğenilen kaynak en güvenilir kaynak mıdır? Kendine söyle, sonra dene.
İddia: "Kolomb'a kadar herkes Dünya'yı düz sanıyordu." Üç kaynak da kurgusaldır. Her kartta sağlanan ölçütleri işaretle. Sonra kartlara 1, 2, 3 güven sırası ver, bir gerekçe seç ve kontrol et.
"Kolomb'a kadar herkes Dünya'yı düz sanıyordu. Okullarda bunu söylemiyorlar." Yazar: takma ad. Tarih görünmüyor. Kaynak yok. 50 bin beğeni.
Yazar: bir gezi yazarı (adı var). Tarih: 2023. "Rehberimiz, eski denizcilerin dünyanın ucundan düşmekten korktuğunu anlattı." Kaynak yok; amaç gezisini anlatmak.
Yazar: iki tarihçi (adları var). Tarih: 2021. Orta Çağ'dan kalan astronomi ve coğrafya kitapları incelendi. Bilginlerin çoğu Dünya'yı küre olarak anlatıyor. Kaynakça: 40 eser.
Kâğıt eşdeğeri: üç sütun (A, B, C) ve beş satırlık (ölçütler) bir tablo çiz; sağlanan kutulara işaret koy, sütunları topla.
Önce tahmin: bir haberdeki her cümle kanıt mıdır? Kendine söyle, sonra dene.
Önce bir renk seç, sonra haberde o türe giren parçalara dokun. Dokuz parçanın hepsini işaretleyince kontrol et. Haber kurgusaldır.
perşembe günü dere taştı. . . konuşan bir esnaf dedi. ise kuru kaldı. Bir okur da diye yazdı.
Kâğıt eşdeğeri: haberi deftere yaz; iddiaların altını düz, kanıtların altını dalgalı çiz, kaynakları yuvarlak içine al, yer adlarını kutula.
Verilen temsil kaynakça satırı (kurgusal): "Deniz, A. (2024). Kıyı Kentlerinin Coğrafyası. Ankara: Örnek Yayınları." Ötekini üret: satırı beş sütunlu bir tabloya dök (yazar, yıl, eser, yayın yeri, erişim tarihi).
Hangi bilginin satırda hangi sırada durduğuna dikkat et.
Cevabı göster
Tablo:
| Yazar | Yıl | Eserin adı | Yayın yeri | Erişim tarihi |
|---|---|---|---|---|
| Ada Deniz (kurgusal) | 2024 | Kıyı Kentlerinin Coğrafyası | Ankara: Örnek Yayınları (kurgusal) | gerekmez (basılı kitap) |
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: satırdaki parantez içi sayı ↔ "Yıl" sütunu; iki nokta üst üsteden önceki kent ↔ "Yayın yeri". Basılı kitapta erişim tarihi gerekmez; genel ağ sayfasında gerekir.
Ece "Kolomb'a kadar herkes Dünya'yı düz sanıyordu" iddiasını sınıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- İddiayı tek cümleyle yazdım.
- A kaynağı: anonim bir paylaşım; tarihi ve kaynağı yok, 50 bin beğeni almış.
- C kaynağı: iki tarihçinin makale özeti; tarihli, yöntemi ve kaynakçası belli.
- A çok daha fazla kişiye ulaştığı için A'yı doğru kabul ettim.
- Kaydettim: "İddia doğru; kaynak: A paylaşımı."
Kendi kendini puanla · gazete haberi yaz. Yaşadığın yerden ya da kurgusal bir kentten bir coğrafi olay seç. Beş altı cümlelik bir gazete haberi yaz: olay ne, nerede, neden orada, neyle bağlantılı, ne yapılabilir? En az bir güvenilir kaynak an. Adres, okul adı ya da fotoğraf koyma; haber defterinde kalsın.
Tam puan çalışma şuna benzer
"Kurgusal kıyı kentinde perşembe günü dere taştı. Kent istasyonu o gün 95 mm yağış ölçtü. Su yalnız dere ağzındaki yeni yapılara girdi; yüksekteki eski mahalle kuru kaldı. Yapılar derenin taştığı alçak yatakta. Yamaçtaki orman kesilmişti, dere de dar bir kanala alınmıştı. Uzmanlar yatağa yapı izni verilmemesini ve yamacın ağaçlandırılmasını öneriyor. Kaynak: kent istasyonunun ölçümü (kurgusal)."
- Olayı beş soruyla anlattım: ne, nerede, neden orada, neyle bağlantılı, ne yapılabilir.
- İddiayı kanıttan ayırdım; en az bir ölçümü ya da sayımı kaynağıyla yazdım.
- Hem doğal hem beşerî bir bileşen andım; yeri tek bir sorunla anlatmadım.
Cevap
Soru: aşağıdakilerden hangileri beşerî ortamın öğesidir (insanın kurduğu ya da yaptığı)? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Beşerî ortam: 1, 3, 6 ve 8; hepsini insan kurdu ya da yaptı.
Doğal ortam: 2 buz küre, 4 hava küre (içinde su damlacıkları), 5 taş küre, 7 su küre, 9 yaşam küre. Doğal ortamı insan kullanabilir; ama onu insan yapmadı.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (coğrafyanın konusu, coğrafi bakış, zaman şeridi ya da kaynak doğrulamayla ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (beş küre mi, beş soru mu, yüzyıl hesabı mı, kaynak ölçütleri mi?):
Kendi örneğim (çevremde gördüğüm, doğal ve beşerî etkenlerin birlikte rol oynadığı bir olay):
Hangi kural ya da okuma, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Kural ya da okuma | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kural: küre sınıflaması | "hangi küre", "litosfer", "atmosfer", "iki küre" | Ölçüt öğenin ne olduğu: kaya → taş küre, gaz → hava küre, sıvı su → su küre, donmuş su → buz küre, canlı → yaşam küre, insan yapısı → beşerî ortam. |
| Kural: doğal mı, beşerî mi? | "fiziki coğrafya", "beşerî coğrafya", "bileşen" | İnsan kurduysa ya da yaptıysa beşerî; kendiliğinden oluştuysa doğal. Coğrafya ikisinin etkileşimine bakar. |
| Okuma: coğrafi bakışın beş sorusu | "çözümle", "örnek olay", "neden orada" | Ne? → Nerede? → Neden orada? → Neyle bağlantılı? → Ne yapılabilir? |
| Kural: ortak etken farkı açıklamaz | "yalnız bir yerde", "aynı yağmur", "neden farklı" | Her yerde aynı olan etken, yerler arasındaki farkı tek başına açıklamaz; farkı yalnız bazı yerlerde olan etkende ara. |
| yüzyıl = (yıl − 1) ÷ 100'ün tam kısmı + 1 | "hangi yüzyıl", "kaç yüzyıl önce", "zaman şeridi" | 1501–1600 → 16. yüzyıl; iki yüzyıl arasındaki fark çıkarmayla bulunur. |
| çevre = uzaklık × 360° ÷ açı | "Eratosthenes", "gölge açısı", "çevre" | uzaklık: iki kent arası · açı: gölge farkı (derece) · 360°: tam çember. 7,2° için çarpan 50. |
| Kural: araç seçimi | "hangi araç", "nereden öğrenirsin" | Kütüphane, ansiklopedi, akademik veri tabanı, genel ağ; soruya göre seç, genel ağdaki bilgiyi doğrula. |
| Kural: beş güvenirlik ölçütü | "güvenilir", "kanıt", "paylaşım", "iddia" | Yazar · tarih · kanıt ya da kaynakça · amaç · başka kaynaklarla uyum. Beğeni ve paylaşım ölçüt değildir. |
| Kural: birincil / ikincil | "asıl belge", "aktaran", "yorumlayan" | Birincil: olayı yaşayanın ya da ölçenin kendi ürünü. İkincil: onu aktaran ya da yorumlayan metin. |
| Kaynakça | "kaydet", "künye", "kaynak göster" | Yazar (Yıl). Eserin adı. Yayın yeri. Genel ağda: adres ve erişim tarihi. |
- Verilenleri yaz: beş öğe: kaya, buzul, sisteki damlacıklar, kuğular, otel.
- Ne isteniyor? (a) Her öğenin küresi; (b) iki küreye giren öğeler.
Küre sınıflaması. Her öğe için "bu ne?" diye soruyorum: kaya mı, gaz mı, su mu, buz mu, canlı mı, insan yapısı mı?
- Ölçek: yerel (bir göl ve dağ manzarası).
- Kural: öğenin nerede durduğuna değil, ne olduğuna bak (1.1 Kafaya yaz).Sınıflama ölçütü: öğenin maddesi ya da canlı olup olmadığı; yeri ölçüt değildir.
- (a) volkan dağının kayaları → taş küre; dağın tepesindeki buzul → buz küre (su küreyle bağlantılı); sisli havadaki su damlacıkları → hava küre + su küre; gölde yaşayan kuğular → yaşam küre; göl kıyısındaki otel → beşerî ortam.
- (b) Sis: su damlacıkları havada asılıdır; hava küre + su küre. Buzul: donmuş sudur; buz küre, eriyince su küreye geçer.İki küre: iki kürenin maddesi aynı anda içindeyse ya da biri ötekine dönüşerek geçiyorsa.
Beş öğe beş farklı yere dağıldı; iki küreye girenler su içeren öğeler. Otel dışında hiçbiri beşerî değil, çünkü onları insan yapmadı.
- Verilenleri yaz: az yağış; çok sayıda kuyu; yer altı suyu düştü; kuyular kurudu (kurgusal ova).
- Ne isteniyor? (a) doğal, (b) beşerî bileşenler; (c) aralarındaki etkileşim.
Bileşen ayırma. Her bileşene "bunu insan mı yaptı?" diye soruyorum; sonra oklarla etkinin yönünü buluyorum.
- Ölçek: yerel (bir ova).
- Kural: kendiliğinden oluşan bileşen doğal, insanın yaptığı beşerîdir (1.2 Kafaya yaz).
- (a) Doğal: az yağış, yer altı suyu.
- (b) Beşerî: kuyu açmak, tarlaları sulamak.
son adımı sen tamamla
- (c) Az yağış kuyu açmaya itti (doğal → beşerî); çok kuyu yer altı suyunu düşürdü (beşerî → doğal). Etki iki yönlü.
İki liste de boş değil ve etki iki yönlü çıktı. Bu, coğrafyanın doğa ile insanın etkileşimini incelemesiyle uyumlu.
- Verilenleri yaz: 1072, 1513 ve 1650 yılları.
- Ne isteniyor? (a) üç yüzyıl; (b) ilk ve son eser arasındaki yüzyıl farkı.
Yıldan yüzyıla çevirme. Önce kuralı her yıla uyguluyorum, sonra yüzyılları çıkarıyorum.
- Ölçek: küresel (bilim tarihi; farklı ülkelerden eserler).
- Kural: yüzyıl = (yıl − 1) ÷ 100'ün tam kısmı + 1 (1.3 Kafaya yaz).Yüzyıl kuralı: 1. yüzyıl 1–100 yıllarıdır; bu yüzden ilk iki basamağa 1 eklenir.
- (a) 1072: (1072 − 1) ÷ 100 = 10,71 → 10 + 1 = 11. yüzyıl. 1513: (1513 − 1) ÷ 100 = 15,12 → 15 + 1 = 16. yüzyıl. 1650: (1650 − 1) ÷ 100 = 16,49 → 16 + 1 = 17. yüzyıl.
- (b) 17 − 11 = 6 yüzyıl.Fark: aynı birimdeki iki sayı çıkarılır; yüzyıl eksi yüzyıl.
Sıra zaman şeridiyle uyumlu: Kaşgarlı 11., Piri Reis 16., Varenius 17. yüzyıl. 6 yüzyıl, 1650 − 1072 = 578 yıla yakın; büyüklük tutuyor.
- Verilenleri yaz: uzaklık = 800 km; açı = 7,2°; tam çember = 360°.
- Ne isteniyor? (a) açının çemberdeki payı; (b) çevre.
Oran. Açı çemberin kaçta biriyse, iki kent arası yol da çevrenin o kadarıdır.
- Ölçek: küresel (bütün Dünya).
- Temsili oku: iki çubuğun gölge farkı, Dünya'nın merkezindeki açıya eşittir (1.3 sahnesi).
- (a) 360 ÷ 7,2 = 50. Açı çemberin ellide biri.
son adımı sen tamamla
- (b) çevre = uzaklık × 50 = 800 × 50 = 40.000 km.
Sonuç, bugün bilinen çevreye (yaklaşık 40.000 km) yakın. Birim km; çevre, iki kent arasındaki 800 km'den çok büyük.
Formülü yaz: çevre = uzaklık × 360 ÷ açı = 800 × 360 ÷ 7,2 = 288.000 ÷ 7,2 = 40.000 km.
Önce çarpanı bul: 360 ÷ 7,2 = 50. Sonra uzaklığı 50 ile çarp: 800 × 50 = 40.000 km.
Hangisi ne zaman? Kısa yol, açı 360'ı tam bölüyorsa rahattır. Açı 7 ya da 11 gibi 360'ı tam bölmeyen bir sayıysa uzun yolu kullan.
- Verilenleri yaz: göl çekiliyor; yağış azaldı; yazlar sıcak; derelerden sulama kanalları; balıkçılık ve turizm etkileniyor (kurgusal).
- Ne isteniyor? Beş sorunun her birine kısa cevap.
Coğrafi bakışın beş sorusu. Her soruya metinden bir kanıtla cevap veriyorum; doğal ve beşerî bileşenleri ayrı yazıyorum.
- Ölçek: yerel (bir göl ve kasaba) → bölgesel (göle dökülen dereler).
- Ne? Göl alanının küçülmesi.
- Nerede? Neden orada? Kasabanın yanındaki gölde; göl suyunu yağıştan ve kendisine dökülen derelerden alır.Coğrafi bakış: yer ve neden birlikte sorulur; gölün suyu nereden alıyorsa sorun oradan izlenir.
- Neyle bağlantılı? Doğal: az yağış, sıcak yaz (buharlaşma artar). Beşerî: derelerden sulamaya su çekilmesi. Sonuçları: balıkçılık ve turizm zayıflıyor.Bağlantı ağı: doğal ve beşerî etkenler aynı sonuca birlikte katkı yapar.
- Ne yapılabilir? Damla sulama gibi az su harcayan yöntemler; dereye bırakılan suyun korunması. Bireyin payı: suyu özenle kullanmak.
Cevap tek nedene dayanmıyor; metindeki bütün kanıtlar bir yere oturdu. Çözüm önerisi nedenlerden birine dokunuyor; yağış değiştirilemez ama su kullanımı değiştirilebilir.
- Verilenleri yaz: X: yazarı, tarihi ve kaynakçası belli ansiklopedi maddesi. Y: adsız, tarihsiz, kaynaksız sayfa.
- Ne isteniyor? (a) iki puan; (b) kaydedilecek kaynak; (c) Y'deki hata.
Ölçüt tablosu ve zaman şeridiyle karşılaştırma. Önce iki kaynağı puanlıyorum, sonra cümleyi bildiğim kronolojiyle sınıyorum.
- Ölçek: küresel (bilim tarihi).
- Kural: güvenirlik beş ölçütle ölçülür (1.4 Kafaya yaz).
buradan sonrasını sen çöz
- (a) X: yazar, tarih, kaynakça, bilgi amacı, başka kaynaklarla uyum → 5 ölçüt. Y: hiçbiri gösterilmemiş → 0 ölçüt.
- (b) X kaydedilir: yazarı, yılı, madde adı ve ansiklopedinin adıyla.
- (c) "İlk ölçen" yanlış: Eratosthenes MÖ 3. yüzyılda çevreyi hesapladı; Biruni 11. yüzyılda başka bir yöntemle yarıçapı hesapladı.
Puanlar kaynakların görünen özellikleriyle uyumlu. "İlk" iddiası zaman şeridine göre çürüyor: MÖ 3. yüzyıl 11. yüzyıldan çok önce.
Beş ölçütü tabloya yaz, her kaynağı tek tek puanla, toplamları karşılaştır.
Hızlı eleme: yazar ya da kanıt yoksa kaynağı tek başına kullanma; bilgiyi başka bir güvenilir kaynakta ara.
Hangisi ne zaman? Hızlı eleme iki kaynaktan biri açıkça zayıfsa yeter. İki kaynak da güçlü görünüyor ama birbirini tutmuyorsa tabloya dön ve ölçütleri tek tek karşılaştır.
- Verilenleri yaz: uzaklık = 800 km; açı = 7,2°; Ece'nin sonucu = 16 km.
- Ne isteniyor? Sonucun makul olup olmadığı ve yanlış adım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor, sonuç büyüklük kontrolünden geçmiyor. Hangi işlemin ters kurulduğunu arıyorum.
- Ölçek: küresel (bütün Dünya).
- Kural: açı çemberin ellide biriyse, 800 km de çevrenin ellide biridir; çevre 800'ün 50 katıdır.Oran: parça ÷ bütün = açı ÷ 360°; bütünü bulmak için parçayı oranın tersiyle çarparsın.
- Büyüklük kontrolü: çevre, iki kent arasındaki yoldan (800 km) kısa olamaz. 16 km bir ilçenin boyu kadar; sonuç mantıksız.Makul mü? Bütün, kendi parçasından küçük olamaz.
- Hatalı adım: 800 ÷ 50. Uzaklık 50'ye bölünmez, 50 ile çarpılır.
- Doğrusu: çevre = 800 × 50 = 40.000 km.
Düzeltilmiş sonuç 40.000 km; bugün bilinen çevreye yakın ve 800 km'den büyük. Bütün–parça ilişkisi tutuyor.
- Verilenleri yaz: konu: Cihannümâ'nın kaynakları; eser 17. yüzyılda yazıldı.
- Ne isteniyor? (a) birincil ve ikincil kaynak; (b) araç; (c) kayıt biçimi.
Bilgi toplamanın dört adımı. Önce kaynak türünü, sonra aracı, en son kaydı düşünüyorum.
- Ölçek: küresel (Osmanlı ve Avrupa kaynakları).
- Kural: birincil kaynak eserin kendisidir; ikincil kaynak onu inceleyen metindir (1.4 Kafaya yaz).
buradan sonrasını sen çöz
- (a) Birincil: Cihannümâ'nın kendisi (el yazması ya da tıpkıbasımı). İkincil: bir ansiklopedinin Kâtip Çelebi maddesi.
- (b) Araç: kütüphane ya da akademik veri tabanı; ansiklopedi maddesinin kaynakçası da yol gösterir.
- (c) Kayıt: yazar, yıl, eserin ya da maddenin adı, yayın yeri; genel ağdaysa adres ve erişim tarihi.
Her adım bir sonrakine hazırlık: doğru araç doğru kaynağa, doğru kaynak doğru kayda götürüyor. Kaydedilen bilgi başkası tarafından yeniden bulunabilir.
Buna göre
I. Taşkının asıl ölçüsünü perşembe günkü yağış belirledi; yapıların yeri önemli değildir.
II. Eski mahallenin kuru kalması, farkın yerden kaynaklandığını gösterir.
III. Olayın hem doğal hem beşerî bileşenleri vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Aynı yağış; su giren ve girmeyen iki yer; kesilen orman ve dar kanal.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
- Hangi kavram / ölçek? Ortak etken farkı açıklamaz; doğal ve beşerî bileşen. Ölçek: yerel (bir kent).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: I'deki "önemli değildir" sözü, eski mahallenin kuru kalmasıyla çelişiyor.
Her yargıyı metindeki kanıtla sına: aynı yağış farklı sonuç verdiyse fark nereden geliyor?
- I: yağış bütün kente aynıydı; yapıların yeri farkı açıklıyor. Yanlış.
- II: aynı yağışta kuru kalan yer, farkın yerden geldiğini gösterir. Doğru.
- III: yağış ve eğim doğal; yapılar, kanal ve kesilen orman beşerî. Doğru.
Kanıt–iddia: seçilen iki yargı da metindeki bir cümleye dayanıyor; I ise metindeki karşılaştırmayla çelişiyor.
- Ne veriliyor? Yüzyıl ekseni ve yedi ad.
- Ne isteniyor? (a) doğrudan okuma; (b) iki okumanın farkı; (c) iddiayı şeritle sınama.
- Hangi kavram / ölçek? Zaman şeridi okuma. Ölçek: küresel (bilim tarihi).
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: eksen yüzyıl gösterir, yıl değil; MÖ yüzyılları solda.
Önce doğrudan oku, sonra iki okumayı çıkar, en son adların çalıştığı yerleri iddiayla karşılaştır.
- (a) Doğrudan okuma: Piri Reis noktası 16. yüzyıl hizasında.
- (b) Tek adım hesap: Biruni 11., Kâtip Çelebi 17. yüzyıl: 17 − 11 = 6 yüzyıl.
- (c) Çıkarım: desteklemez. Eratosthenes İskenderiye'de, Biruni Harezm'de, İdrisi Sicilya'da, Humboldt Berlin'de çalıştı; Kaşgarlı Mahmud Kaşgar'dandı. Katkılar farklı toplumlardan geliyor.
Okumalar şeritle tutarlı: Kâtip Çelebi Biruni'den sonra geliyor, fark pozitif. Farklı yerlerden gelen adlar, bilimin ortak olduğunu gösteriyor.