Felsefe 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf felsefesinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, gerçek hayattan ikilemler ve kendi argümanını adım adım kurup yazmana yardım eden küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 11. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın robotu. Bu sefer düşünce atölyesinde: kara tahta, raflarda kitaplar, iplerle bağlanmış bir argüman panosu ve taslak kâğıtları. Bir görüşü parçalara ayırır, sonra senin kendi argümanını kurmana yardım eder.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; argümanın öncüllerini ve sonucunu kâğıda ayrı satırlara yazdığında akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi kavram ve hangi ayrım hangi soruda işe yarar, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Filozofların görüşleri Kolay Hoca'nın kendi cümleleriyle özetlenir; doğrudan alıntılar yalnızca kamu malı eserlerden, kaynağıyla ve çoğunlukla Kolay Hoca çevirisi olarak verilir. Ece ve Volt kurgusaldır; gerçek kişilere uydurma söz yazılmaz. Tartışmalı konularda kitap farklı görüşleri ve gerekçelerini tanıtır, hangisini benimseyeceğini sana bırakır. Hayatın anlamı gibi kişisel konular felsefi düzeyde ele alınır; seni zorlayan bir duygu olursa güvendiğin bir yetişkinle konuşmak en iyi adımdır. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Felsefe Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; kitabın altı ünitesi programın altı ünitesiyle aynıdır.
Çevre Sorunları ve Felsefe
Çevre sorunu yalnız teknik bir sorun değil; doğanın kendi başına bir değeri olup olmadığına verdiğimiz cevabın da sonucudur.
Bir gölün, kimse onu kullanmasa da bir değeri olur mu? Havadaki CO₂'nin arttığını gösteren bir grafik bize ne yapmamız gerektiğini söyler mi? Kuruyan bir göl için kimin ihtiyacı önce gelir? Bu ünitede çevreyle ilgili felsefi soruları, üç çevre etiği yaklaşımını, argüman kurmayı ve felsefi metin yazmayı Ece ve Volt'la öğreneceksin.
10'dan hatırla (üç satır):
- Değer — bir şeyin önemli ve korunmaya layık sayılması; ahlak felsefesinin konusu.
- Argüman — öncüller (P1, P2) ve sonuç (C); gerekçe sonucu destekler.
- Ekosistem — canlılar ve cansız çevre birbirine bağlıdır (Biyoloji 10).
Doğanın bir değeri var mı?
Bu bölümde: Çevreyle ilgili beş felsefi soruyu tanıyacak, her sorunun ön kabulünü bulacak ve birine gerekçeli cevap vereceksin.
- çevre — canlıyı saran canlı, cansız her şey · bu değildir: yalnız ağaçlar ve parklar
- doğa — insan yapımı olmayan varlıkların bütünü · bu değildir: yalnız kırsal manzara
- değer — bir şeyin önemli, korunmaya layık oluşu · bu değildir: yalnız bir şeyin fiyatı
- ön kabul — soruda sorgulamadan benimsenen düşünce · bu değildir: kanıtlanmış bilgi
Bir gölü hiç kimse görmese ve kullanmasa, o gölün yine de bir değeri olur mu?
Hangisi felsefi bir sorudur?
Bence çevre etiği ile çevre bilimi aynı şey; ikisi de doğayı inceler.
Ama bu yanlış.
Çevre bilimi olanı açıklar: gölün neden küçüldüğünü ölçer. Çevre etiği neyin değerli olduğunu ve ne yapmamız gerektiğini sorar. Ölçüm bu soruya tek başına cevap vermez.
Programın beş felsefi sorusu:
- Çevre–insan ilişkisi değer temelinde nasıl kurulabilir?
- Doğanın kendi başına bir değeri var mıdır?
- İnsanın çevreye karşı ahlaki sorumluluğu var mıdır?
- İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsü nedir?
- İnsanın doğa üzerinde egemenlik kurması ne gibi sorunlara yol açar?
Felsefi soru ölçümle kapanmaz. Gerekçe ister. Her sorunun bir ön kabulü vardır.
Kelimelerle: Çevre felsefesi, doğayla ilişkimizi değer, sorumluluk ve ölçü üzerinden sorar. Önce sorunun neyi kabul ettiğini bul, sonra gerekçeli cevap ver.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden ana fikri ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: bu argüman kurulsun.
- P1 Gölün balıkları insana besin sağlar.
- P2 İnsana yararlı olan korunmalıdır.
- C Göl korunmalıdır.
Varyant 1: yalnız P1 değişti: gölde insana yararlı hiçbir şey yok. Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 2: yalnız P2 değişti: "İnsana yararlı olan tüketilebilir." Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 3: yalnız bağlam değişti: göl yerine bir şehir parkı. Sonuç hâlâ çıkar mı?
Karşı-örnek: "Sivrisinekler ekosistemin parçasıdır; o hâlde hiçbir sivrisinek kovulmamalıdır." Parça olmak, her tek bireyin dokunulmaz olduğunu göstermez. Arada gizli bir öncül var: "Bütünün her parçası tek tek korunmalıdır."
Önce tahmin: beş sorunun her birinin bir ön kabulü var mı, yoksa bazı sorular hiçbir şeyi baştan kabul etmiyor mu? Kendine söyle, sonra dene.
Bir soru kartı seç. Sonra o sorunun baştan kabul ettiği düşünceyi üç seçenekten bul.
"İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsü nedir?" sorusu neyi baştan kabul eder?
Derine in (isteğe bağlı)
İbn Tufeyl ve Hay bin Yakzan. İbn Tufeyl 12. yüzyılda Endülüs'te yaşadı. Felsefi hikâyesi Hay bin Yakzan, ıssız bir adada tek başına büyüyen bir insanı anlatır. Bu insan, gözlem ve akıl yürütmeyle adım adım bilgiye ulaşır (Kolay Hoca özeti; kaynak: Britannica).
Program bu eseri zenginleştirme için önerir. İstersen şu soruyu düşün: Doğayı gözlemlemek bize yalnız bilgi mi verir, yoksa ona nasıl davranacağımızı da öğretir mi?
Verilen temsil metin: Ece şöyle yazdı: "Gölü korumalıyız. Çünkü göl kuşlara yuva olur ve kuşların yuvası korunmaya değer." Ötekini üret: bu metni argüman şemasına (P1, P2, C) çevir.
Önce kendi şemanı kâğıda yaz, sonra aç.
Cevabı göster
- P1 Göl kuşlara yuva olur.
- P2 Kuşların yuvası korunmaya değer.
- C Gölü korumalıyız.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "çünkü" kelimesinden sonrası öncüllerdir; "çünkü"den önceki cümle sonuçtur (C).
Ece'nin taslağı. Ece, programın bir sorusunu seçip cevabının başlangıcını yazdı. Hangi cümlede yanlış yaptı?
- Seçtiğim soru: Doğanın kendi başına bir değeri var mıdır?
- Bu soru, insana yararı olmasa da doğanın korunmaya layık olup olmadığını sorar.
- Bu soruyu cevaplamanın en iyi yolu, gölde kaç balık kaldığını ölçmektir.
- Ben cevabımı bir gerekçeyle kuracağım: bir canlının yaşaması, ona zarar vermemek için bir nedendir.
- O hâlde bence doğanın, insana yararından bağımsız bir değeri olabilir.
Cevap
Çevre sorunları ve hayat: veri olanı, felsefe gerekeni sorar
Bu bölümde: Tahribat, kirlilik ve küresel ısınmayı neden–sonuç zinciriyle gösterecek; gerçek bir veriden felsefi bir soru çıkaracaksın.
- çevre tahribatı — doğal alanın kalıcı biçimde bozulması · bu değildir: her doğal değişim
- kirlilik — çevreye zararlı madde, enerji karışması · bu değildir: yalnız gözle görülen çöp
- küresel ısınma — ortalama sıcaklığın uzun süreli artışı · bu değildir: bir yazın sıcak geçmesi
- sürdürülebilirlik — bugünü karşılarken geleceği tüketmemek · bu değildir: hiçbir kaynağı kullanmamak
Havadaki CO₂ miktarı son altmış yılda nasıl değişti?
Hangisi grafikten doğrudan okunabilir?
Bence tek kişinin yaptığı bir şey değiştirmez. Ya da tersine: her şey bireylerin suçu.
Ama bu yanlış.
İkisi de eksik. Sorunlar bireysel, yerel ve kurumsal kararların toplamından doğar. Çözüm de öyle: kişi atığını ayırır, belediye toplar, kurum tesisi kurar. Her halka ötekine güç verir.
Neden → sonuç: fosil yakıt yakmak → havada CO₂ artışı → ısının tutulması → küresel ısınma → kuraklık ve sel riski.
Olgu: Mauna Loa'da yıllık ortalama CO₂ 317 ppm'den 414 ppm'e çıktı (NOAA). IPCC'ye göre küresel yüzey sıcaklığı 2011–2020'de, 1850–1900 ortalamasından 1,09 °C yüksekti.
Değer sorusu: Ne yapmalıyız? Bunun cevabı bir değer öncülü ister.
Sürdürülebilirlik: bugünkü ihtiyacı, gelecek kuşakların kendi ihtiyacını karşılama imkânını tüketmeden karşılamak (Brundtland Raporu, BM; Kolay Hoca özeti).
Kelimelerle: Veri olanı gösterir. Ne yapacağımızı söylemek için bir değer öncülü de gerekir.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden ana fikri ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: bu argüman kurulsun.
- P1 CO₂ artışı küresel ısınmayı artırır (IPCC).
- P2 Isınma gelecek kuşakların hayatını zorlaştırır.
- P3 Gelecek kuşaklara zarar vermemeliyiz.
- C CO₂ salımını azaltmalıyız.
Varyant 1: yalnız P3 çıkarıldı. Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 2: yalnız P2 değişti: "Isınma gelecek kuşakları hiç etkilemez." Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 3: yalnız konu değişti: CO₂ yerine dereye atılan plastik. Sonuç hâlâ çıkar mı?
Karşı-örnek: Bütün öncüller doğru olsa da "O hâlde yalnız fabrikaları kapatmalıyız" sonucu çıkmaz. Öncüller neden olarak yalnız fabrikaları söylemiyor.
Önce tahmin: zincirin ilk halkası hangisi, son halkası hangisi? Kendine söyle, sonra kartları sırayla seç.
Kartları nedenden sonuca doğru seç. Bir kart zincire ait değil. Zincir bitince kaydırıcıyla gerçek veriyi oku.
| Sorun | İşe yarayan çözüm | Senin elindeki küçük adım |
|---|---|---|
| Tahribat. | Koruma alanları, ağaçlandırma. | Yerli fidan dikimine katılmak. |
| Kirlilik. | Sıfır atık, arıtma tesisi. | Atığını kaynağında ayırmak. |
| Küresel ısınma. | Yenilenebilir enerji, verimlilik. | Gereksiz ışığı kapatmak, toplu taşıma. |
Ülkemizden bir proje: Sıfır Atık. Proje 2017'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı öncülüğünde başladı. Sıfır Atık Yönetmeliği 12 Temmuz 2019'da Resmî Gazete'de yayımlandı (sayı 30829). Yönetmelik sıfır atığı şöyle tanımlar:
Üretim, tüketim ve hizmet süreçlerinde atık oluşumunun önlenmesi/azaltılması, yeniden kullanıma öncelik verilmesi, oluşan atıkların ise kaynağında ayrı biriktirilerek toplanması ve geri dönüşüm ve/veya geri kazanımının sağlanarak bertarafa gönderilecek atık miktarının azaltılması suretiyle çevre ve insan sağlığının ve tüm kaynakların korunmasını hedefleyen yaklaşım.
Sıfır Atık Yönetmeliği, m. 4 (Resmî Gazete, 12 Temmuz 2019, sayı 30829). resmî metin
Böyle bir proje gönüllü emekle yürür. Felsefi soru: kimse zorunlu tutmasa da atığımı ayırmam için bir gerekçe var mı?
Mimar Sinan ve uzun ömürlü yapı. Mimar Sinan 16. yüzyılda yaşadı. Edirne'deki Selimiye Camii ve Külliyesi UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir (UNESCO, 2011). Sinan'ın yapıları yüzyıllardır kullanılıyor. Tekniklerine dair yaygın anlatılar var; kitap burada yalnız doğrulanmış bilgiyi kullanır.
Çıkarım sorusu: yıkılıp yeniden yapılmak zorunda kalmayan bir yapı, yeni yapıya göre daha az taş, ağaç ve emek ister. Sence uzun ömür, sürdürülebilir mimarinin bir ölçütü olabilir mi? Gerekçeni iki cümleyle yaz.
Sürdürülebilirlik hangisine en yakındır?
Verilen temsil tablo: Mauna Loa'da yıllık ortalama CO₂ (NOAA, yuvarlanmış). Ötekini üret: tabloyu çizgi grafiğe çevir.
| Yıl | 1960 | 1980 | 2000 | 2020 |
|---|---|---|---|---|
| CO₂ (ppm) | 317 | 339 | 370 | 414 |
Cevabı göster
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki 414 sayısı grafiğin en sağdaki noktasıdır. Tablodaki artış, grafikte çizginin yükselmesidir.
Temsilin sınırı: ne tablo ne grafik "ne yapmalıyız?" sorusunu cevaplar. Bu soru bir değer öncülü ister.
Ece'nin taslağı. Ece, CO₂ grafiği üzerine kısa bir paragraf yazdı. Hangi cümlede yanlış yaptı?
- Grafiğe göre Mauna Loa'da yıllık ortalama CO₂ 1960'ta 317, 2020'de 414 ppm'dir.
- Yani altmış yılda yaklaşık 97 ppm arttı.
- IPCC'ye göre insan etkisi atmosferi, okyanusu ve karaları ısıttı.
- O hâlde bu veriler, başka hiçbir öncüle gerek kalmadan ne yapmamız gerektiğini söyler.
- Bu yüzden CO₂ salımını azaltmalıyız.
Cevap
İnsan–doğa ilişkisi ve çevre etiği
Bu bölümde: İnsan merkezli, canlı merkezli ve çevre merkezli etiği iddia, gerekçe ve itirazlarıyla karşılaştıracaksın.
- insan merkezli etik — ahlaki değeri yalnız insana tanır · bu değildir: doğaya zarar vermeyi savunmak
- canlı merkezli etik — her canlının kendinde değeri vardır · bu değildir: ekosistemin bütününe değer vermek
- çevre merkezli etik — ekosistemin bütünü değer taşır · bu değildir: tek tek canlıları saymak
- kendinde değer — başka şeye yararından bağımsız değer · bu değildir: araç olarak değer
Bir nehrin, cansız suları ve kayalarıyla birlikte, doğrudan ahlaki değeri olabileceğini hangi yaklaşım savunur?
Kurgusal durum: bir ormanda sayısı çok artan geyikler genç ağaçları yiyip ormanın dengesini bozuyor. Hangi yaklaşım "geyik sayısını azaltmak doğru olabilir" demeye en yakındır?
Bence insan merkezli etik doğaya zarar vermeyi savunur.
Ama bu yanlış.
İnsan merkezli biri de ormanı korumayı savunabilir: temiz hava ve gelecek kuşaklar için. Fark sonuçta değil gerekçededir. Doğayı insana yararı için korur.
Bence canlı merkezli ile çevre merkezli aynı şey.
Ama bu yanlış.
Canlı merkezli etik tek tek canlılara bakar; bir ağaca, bir karıncaya. Çevre merkezli etik bütüne bakar; nehir ve toprak gibi cansız unsurları da içine alır.
Üç yaklaşım, tek soru: ahlaki değeri kim taşır?
- İnsan merkezli etik: Ahlaki değeri yalnız insan taşır; doğa, insana yararı ölçüsünde değerlidir.
- Canlı merkezli etik: Her canlının kendi iyiliği vardır; bu yüzden her canlı kendinde değer taşır.
- Çevre merkezli etik: Ahlaki değeri ekosistemin bütünü taşır; toprak, su ve canlılar birlikte bir topluluktur.
Her yaklaşımın bir gerekçesi ve bir itirazı vardır. Kitap birini doğru diye seçmez. Sen gerekçeleri tartarsın.
Kelimelerle: İnsan merkezli etik yalnız insana, canlı merkezli etik her canlıya, çevre merkezli etik bütün ekosisteme doğrudan değer verir.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden ana fikri ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: bu argüman kurulsun.
- P1 Yalnız insanlar ahlaki değer taşır.
- P2 Ormanı kesmek gelecekteki insanlara zarar verir.
- C Ormanı kesmemeliyiz.
Varyant 1: yalnız P2 değişti: "Ormanı kesmek hiçbir insana zarar vermez." Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 2: yalnız P1 değişti: "Her canlı kendinde değer taşır." Sonuç hâlâ çıkar mı?
Varyant 3: yalnız konu değişti: orman yerine hiç canlı barındırmayan bir mağara. Canlı merkezli bir argümanla "mağarayı korumalıyız" sonucu hâlâ çıkar mı?
Karşı-örnek: "Doğa insan için vardır; o hâlde hiçbir canlıya karşı sorumluluğumuz yoktur." P1 kabul edilse bile sonuç çıkmaz. Gizli öncül çürük: "Bir şey insan için varsa, ona karşı hiçbir sorumluluk taşımayız." Kant bile hayvanlara zulmü yanlış bulur.
Bilgi notu: insan ve doğa. İnsan doğaya bazen korkulacak bir güç, bazen kullanılacak bir kaynak, bazen korunacak bir ev olarak baktı. Bugün çevre etiği bu bakışların gerekçelerini tartışır. Üç yaklaşımın temel sorusu aynıdır: ahlaki değeri kim taşır?
İddia. Ahlaki değeri yalnız insan taşır; doğa, insana yararı ölçüsünde değerlidir.
Gerekçe. Ahlak akıl sahibi varlıklar arasındadır; doğayı korumak insanların bugünkü ve gelecekteki çıkarı içindir.
İtiraz. Doğanın kendinde değerini yok sayar; insana yararı olmayan bir türün yok olmasını kayıp saymaz.
İddia. Her canlının kendi iyiliği vardır; bu yüzden her canlı kendinde değer taşır.
Gerekçe. Bir canlı, kimseye yararı olmasa da kendi hayatını sürdürmeye yönelir; ona zarar vermek ahlaki bir sorundur.
İtiraz. Canlıların çıkarları çatıştığında hangisinin öne alınacağını söylemekte zorlanır.
İddia. Ahlaki değeri ekosistemin bütünü taşır; toprak, su ve canlılar birlikte bir topluluktur.
Gerekçe. Canlılar ve cansız unsurlar birbirine bağlıdır; bütünün dengesi bozulunca parçalar da zarar görür.
İtiraz. Tek tek canlıları bütünün iyiliği için feda etmekle eleştirilir.
İnsan merkezli görüşe iki kaynak:
Hayvanlar doğduktan sonra bitkilerin onlar için, öteki hayvanların da insan için var olduğu sonucuna varabiliriz (…). Doğa hiçbir şeyi eksik ya da boşuna yapmıyorsa, bütün hayvanları insan için yapmış olmalıdır.
Aristoteles, Politika I.8 (MÖ 4. yüzyıl); B. Jowett'in İngilizce çevirisinden, kısaltılarak. Kolay Hoca çevirisi
Canlı merkezli görüş:
Çevre merkezli görüş:
Bir şey, canlı topluluğun bütünlüğünü, dengesini ve güzelliğini korumaya yöneliyorsa doğrudur. Başka yöne yöneliyorsa yanlıştır.
A. Leopold, A Sand County Almanac (1949), "Toprak Etiği"; İngilizce özgünden. Kolay Hoca çevirisi
| Yaklaşım | Değer kimde? | Güçlü yanı | Zayıf yanı (itiraz) |
|---|---|---|---|
| İnsan merkezli etik. | Yalnız insan. | İnsanın çıkarını ve gelecek kuşakları açıkça gözetir. | Doğanın kendinde değerini yok sayar; insana yararı olmayan bir türün yok olmasını kayıp saymaz. |
| Canlı merkezli etik. | Her canlı. | Her canlıya saygıyı temellendirir. | Canlıların çıkarları çatıştığında hangisinin öne alınacağını söylemekte zorlanır. |
| Çevre merkezli etik. | Ekosistemin bütünü. | Nehir, toprak gibi cansız unsurları da hesaba katar. | Tek tek canlıları bütünün iyiliği için feda etmekle eleştirilir. |
Önce tahmin: çember genişledikçe doğrudan ahlaki değer taşıyanların sayısı artar mı, azalır mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir konum seç. Hangi varlıkların doğrudan değer taşıdığına, yakın görüşe ve ona yöneltilen itiraza bak.
Üç yaklaşım iç içe çemberlere benzer: çember büyüdükçe doğrudan değer taşıyanların sayısı artar.
Yaklaşımlar yalnız çemberin büyüklüğünde ayrılmaz. Çevre merkezli etik bütünü öne alır; bu yüzden bir bireyi bütün için feda etmeyi kabul edebilir. Canlı merkezli etik bunu kabul etmez.
Yaklaşımlar "kaç kişi" sorusunda değil, "neye göre" sorusunda ayrılır.
"Ormanı koruyalım, çünkü torunlarımız da temiz hava soluyabilmeli." Bu gerekçe hangi yaklaşıma uygundur?
Derine in (isteğe bağlı)
Derin ekoloji. A. Naess (20. yüzyıl) bu adı taşıyan akımı başlattı. Derin ekolojiye göre bütün canlıların, insana yararından bağımsız bir değeri vardır. Akım, çevre sorunlarının yalnız teknikle değil, insanın doğaya bakışını değiştirerek çözülebileceğini savunur. (Telifli eser; Kolay Hoca özeti, SEP "Environmental Ethics".)
Verilen temsil metin: "Birinci görüşe göre değer yalnız insandadır; doğa insana yararı kadar değerlidir. İkinci görüşe göre her canlının kendi iyiliği vardır. Üçüncü görüşe göre toprak, su ve canlılar birlikte bir topluluktur; değer bu bütündedir." Ötekini üret: metni üç satırlık bir karşılaştırma tablosuna çevir (yaklaşımın adı, değer kimde).
Tabloyu kâğıda çiz, sonra aç.
Cevabı göster
| Metindeki görüş | Yaklaşımın adı | Değer kimde? |
|---|---|---|
| Birinci. | İnsan merkezli etik. | Yalnız insan. |
| İkinci. | Canlı merkezli etik. | Her canlı. |
| Üçüncü. | Çevre merkezli etik. | Ekosistemin bütünü. |
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "değer bu bütündedir" ifadesi tablonun son satırıdır. "Kendi iyiliği" ifadesi canlı merkezli yaklaşımın işaretidir.
Ece'nin taslağı. Ece, çevre etiğinin üç yaklaşımını özetledi. Hangi cümlede yanlış yaptı?
- Çevre etiğinde ahlaki değeri kimin taşıdığına dair üç temel yaklaşım vardır.
- İnsan merkezli etiğe göre doğa, insana yararı ölçüsünde değerlidir.
- Leopold canlı merkezli etiği savunur; ona göre her tek canlı eşit değer taşır.
- Çevre merkezli etik ise ekosistemin bütününe değer verir.
- Bu yüzden üç yaklaşım "kim değer taşır?" sorusuna farklı cevap verir.
Cevap
Bir sorun seç, argüman kur
Bu bölümde: Kurgusal bir çevre sorununu bir çevre etiği yaklaşımıyla değerlendirecek; tez, iki gerekçe, itiraz ve yanıttan oluşan bir argüman kuracaksın.
- tez — savunduğun tek cümlelik görüş · bu değildir: konunun adı
- gerekçe — tezi destekleyen neden · bu değildir: tezin tekrar edilmesi
- itiraz — teze yöneltilen karşı gerekçe · bu değildir: kişiye saldırmak
- afet bilinci — riski bilip önlem alma alışkanlığı · bu değildir: sürekli korku içinde yaşamak
Aşağıdakilerden hangisi bir tezdir?
Hangisi Ece'nin tezine yöneltilmiş bir itirazdır?
Bence doğal afet ile çevre sorunu aynı şey; deprem de bir çevre sorunu.
Ama bu yanlış.
Deprem doğal bir olaydır; insan onu başlatmaz. Afet, olayın insanlara ve yapılara zarar vermesidir. Sel, heyelan, orman yangını ve kuraklıkta insan etkisi tartışılabilir; bunlar afetle sonuçlanabilen çevre sorunlarıdır.
Argüman iskeleti: Tez → Gerekçe 1 → Gerekçe 2 → İtiraz → İtiraza yanıt → Sonuç.
Gerekçe teze bağlanmalı. İtiraz teze karşı bir gerekçedir, kişiye saldırı değildir. Yanıt itirazın kendisine cevap verir.
Afetle sonuçlanabilen çevre sorunu: sel, heyelan, orman yangını, kuraklık. Bunlarda insan etkisi tartışılabilir.
Kelimelerle: Önce ne savunduğunu tek cümleyle söyle. Sonra iki nedenini ver. Karşı tarafın en güçlü sözünü de yaz ve ona cevap ver.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden ana fikri ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: bir argümanı güçlü yapan şey gerekçe sayısı mı, gerekçelerin teze bağlı olması mı? Kendine söyle, sonra kur.
1) Bir tez seç. 2) İki gerekçe seç. 3) Bir itiraz seç. 4) İtiraza bir yanıt seç. Sonra "Yapıyı kontrol et"e bas.
Tez:
Gerekçe (iki tane):
İtiraz:
İtiraza yanıt:
Afet bilinci. Afet bilinci, riskli yeri bilmek, uyarılara uymak ve dere yatağına yapılaşma gibi kararları sorgulamaktır. Korkmak değil, hazırlanmaktır. Senin elindeki küçük adım: yaşadığın yerin risklerini ve toplanma alanını ailenle birlikte öğrenmek.
Hangisi afet bilincine uygun bir davranıştır?
Verilen temsil metin: kurgusal forum dökümü (çiftçi, kuş gözlemcisi, mühendis; yukarıdaki ikinci panel). Ötekini üret: "Göl suyu planlı paylaşılmalı" tezi için bir argüman ağacı kur: iki gerekçe, bir itiraz, bir yanıt.
Cevabı göster
- Tez Göl suyu tarımla doğa arasında planlı paylaşılmalıdır.
- G1 Göl kurursa göçmen kuşlar konaklayacak yer bulamaz (kuş gözlemcisi).
- G2 Damla sulamayla su çekimi azaltılıp planlanabilir (mühendis).
- İtiraz Su kesilirse ürün azalır, geçim zorlaşır (çiftçi).
- Yanıt Paylaşım suyu kesmek değil planlamaktır; damla sulama kaybı azaltır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: dökümdeki her konuşmacının cümlesi ağaçta bir kutuya düşer. Çiftçinin cümlesi teze karşı olduğu için "itiraz" kutusudur.
Ece'nin taslağı. Ece, Sazlıgöl için tahtaya argümanını yazdı. Hangi cümlede yanlış yaptı?
- Tez: Sazlıgöl'ün suyu tarım ve doğa arasında planlı paylaşılmalıdır.
- Gerekçe 1: Göl kuruyunca ne tarlaya ne kuşlara su kalır.
- Gerekçe 2: Köydekilerin çoğu böyle düşünüyor; demek ki doğrusu bu.
- İtiraz: Su sınırlanırsa bazı çiftçiler ürün kaybeder.
- Yanıt: Kayıp damla sulama gibi yollarla azaltılabilir; göl kurursa kayıp kalıcı olur.
Cevap
Felsefi metin: çevre
Bu bölümde: Felsefi metnin yedi ölçütünü tanıyacak, paragraf iskelesini kuracak ve en az 250 kelimelik kendi metnini yazıp kendini puanlayacaksın.
- problem — metnin cevap aradığı felsefi soru · bu değildir: konunun başlığı
- temellendirme — tezi gerekçelerle sağlam kılmak · bu değildir: aynı şeyi tekrar söylemek
- terminoloji — alanın kavramlarını doğru kullanmak · bu değildir: zor kelime kullanmak
- bütünlük — cümlelerin tek probleme bağlı olması · bu değildir: uzun metin yazmak
Felsefi bir metinde en önce ne gelmeli?
Hangisi bir problem cümlesidir?
Bence bol örnek vermek, gerekçe göstermek demek.
Ama bu yanlış.
Örnek bir tezi gösterir ama tek başına kanıtlamaz. Gerekçe, tezin neden doğru olduğunu söyleyen genel nedendir. İyi bir metinde önce gerekçe, sonra onu gösteren örnek gelir.
Yazı iskeleti: Problem → Kavramlar → Tez → Gerekçe 1, 2 → İtiraz → Yanıt → Sonuç.
Problem bir sorudur. İki üç kavramı tanımla. Tez tek cümledir.
Yedi ölçüt ve puanı: Problemin tanımlanması (16). Kavramların yansıtılması (16). Argümanın ortaya konması (16). Temellendirmenin yapılması (16). Felsefi terminolojinin yansıtılması (16). Dilin etkili kullanılması (10). Metnin bütünlüğünün sağlanması (10).
Kelimelerle: Bir soru sor, kavramlarını açıkla, tek cümleyle cevap ver, iki nedenini göster, karşı sözü yanıtla ve baştaki soruya dön.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden ana fikri ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: sonuç cümlesi paragrafın neresinde olmalı, örnek cümlesi gerekçeden önce mi sonra mı? Kendine söyle, sonra dene.
Cümleleri paragraftaki sırasıyla seç: problem → kavram → tez → gerekçe → örnek → itiraz ve yanıt → sonuç. Bir cümle paragrafın bütünlüğünü bozuyor; onu seçersen paragraftan çıkarılır.
Kaynak kartları (Kolay Hoca'nın kaynaklı özetleri; metninde kullanabilirsin):
Yıllık ortalama 317 ppm (1960), 414 ppm (2020).
Küresel yüzey sıcaklığı 2011–2020'de 1850–1900 ortalamasından 1,09 °C yüksek.
Atığı önlemek, yeniden kullanmak, kaynağında ayırmak, geri kazanmak.
Doğru olan, canlı topluluğun bütünlüğünü korumaya yönelendir.
Her canlı kendi iyiliği olan bir yaşam merkezidir.
Kendi kendini puanla · felsefi metin (performans görevi). Aşağıdaki sorulardan birini seç ve en az 250 kelimelik bir felsefi metin yaz. Defterine ya da aşağıdaki alana yazabilirsin; alana yazdığın metin yalnız bu cihazda kalır, hiçbir yere gönderilmez.
- İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsü nedir?
- Doğanın kendi başına bir değeri var mıdır?
- Kurgusal Sazlıgöl'ün suyu nasıl paylaşılmalıdır?
Kelime: 0 / 250
| Ölçüt (programın EK anahtarı) | Puan | Kendine sor |
|---|---|---|
| Problemin tanımlanması | 16 | Problemi açık bir soru olarak yazdım mı? |
| Kavramların yansıtılması | 16 | Problemin kavramlarını tanımlayıp kullandım mı? |
| Argümanın ortaya konması | 16 | Tezim ve onu destekleyen akıl yürütme açık mı? |
| Temellendirmenin yapılması | 16 | Her gerekçe tezime bağlanıyor mu; itiraza cevap verdim mi? |
| Felsefi terminolojinin yansıtılması | 16 | Çevre etiği, kendinde değer gibi terimleri doğru kullandım mı? |
| Dilin etkili kullanılması | 10 | Cümlelerim kısa, açık ve dil kurallarına uygun mu? |
| Metnin bütünlüğünün sağlanması | 10 | Her cümle aynı probleme hizmet ediyor mu; sonuç baştaki soruya dönüyor mu? |
| Toplam | 100 | Programın derecelerinde her ölçütün dört düzeyi vardır: geliştirilebilir, kabul edilebilir, iyi, çok iyi. |
Tam puanlı metin şuna benzer (Kolay Hoca'nın özgün metni, 262 kelime)
Her gün su içiyor, ekmek yiyor, ışığı açıyoruz. Bunların hepsi doğadan gelen kaynakları kullanmak demek. Peki bu kullanımın bir sınırı var mı? Bu metinde şu soruyu tartışacağım: İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsü nedir?
← Problemin tanımlanması: problem açık bir soru olarak yazıldı.
Önce iki kavramı açayım. Doğal kaynak, insanın yapmadığı ama kullandığı su, toprak ve orman gibi varlıklardır. Sürdürülebilirlik ise bugünkü ihtiyacı, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânını tüketmeden karşılamaktır.
← Kavramların yansıtılması: problemin iki kavramı tanımlandı.
Benim tezim şu: Tüketimin ölçüsü, kaynağın kendini yenileme hızıdır. Birinci gerekçem gelecek kuşaklarla ilgilidir. Yenilenmeden fazla kullanılan bir kaynak zamanla azalır. Azalan kaynak, henüz doğmamış insanların payından alınmış olur. Oysa onlar da bu dünyada yaşayacak. Bir ormanı düşünelim: her yıl büyüyen ağaçtan fazlası kesilirse, orman birkaç kuşak sonra yok olur. Kesilen kadar ağaç büyüyorsa orman sürer.
← Argümanın ortaya konması: tez tek cümle; temellendirme: birinci gerekçe.
İkinci gerekçem doğanın kendisiyle ilgilidir. Bir gölü kurutan tüketim, yalnız insanlara değil, gölde yaşayan canlılara da zarar verir. Çevre merkezli etiğe göre doğru olan, canlı topluluğun bütünlüğünü korumaya yönelen davranıştır. Leopold bu ölçütü açıkça savunur. Canlı merkezli etik de benzer bir sonuca varır; çünkü göldeki her balık kendi hayatını sürdürmeye yönelir.
← Temellendirme: ikinci gerekçe; felsefi terminoloji: çevre merkezli etik, canlı topluluk.
Buna şöyle itiraz edilebilir: Bugün zor durumdaki insanların ihtiyacı daha acildir; geleceği düşünmek bir lükstür. Bu itiraz önemlidir, çünkü bugünkü insanların da hakkı vardır. Ama benim ölçüm bugünkü ihtiyacı yok saymaz. Yalnız, bugünü karşılarken yarının kaynağını bitirmemeyi ister. Kaynak tükenirse, bugün zor durumda olanların çocukları da zarar görür.
← Temellendirme: itiraz ve yanıt; dilin etkili kullanılması: kısa ve açık cümleler.
Sonuç olarak tüketimin bir ölçüsü vardır. Bu ölçü, kaynağın kendini yenileyebildiği sınırdır. Bu sınırı gözetmek, hem gelecek kuşaklara hem de canlı topluluğa karşı sorumluluğumuzun gereğidir. Bu ölçü her durumda kesin bir sayı vermez. Ama hangi tüketimin haklı, hangisinin aşırı olduğunu tartışmak için sağlam bir zemin sunar.
← Metnin bütünlüğü: sonuç, baştaki soruya döner.
- Problemin tanımlanması (16 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Kavramların yansıtılması (16 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Argümanın ortaya konması (16 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Temellendirmenin yapılması (16 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Felsefi terminolojinin yansıtılması (16 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Dilin etkili kullanılması (10 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
- Metnin bütünlüğünün sağlanması (10 puan): bu ölçütü metnimde karşıladım.
Tez "Tüketimin ölçüsü, kaynağın yenilenme hızıdır." Hangisi bu tez için bir örnektir, gerekçe değil?
Derine in (isteğe bağlı)
J. R. DesJardins ve çevre etiği. Programın zenginleştirme önerisi DesJardins'in çevre etiği görüşlerini anar. DesJardins'in çevre etiğine giriş kitabı önce etik kuramın temel kavramlarını ele alır. Sonra kirlilik, nüfus ve hayvanlar gibi sorunlara bu kavramları uygular. Son bölümü, farklı felsefi bakışları uzlaştırarak çevre sorunlarında ilerlemeyi amaçlayan pratik bir yol önerir. (Telifli eser; Kolay Hoca özeti, yayın tanıtımına dayanır.)
Verilen temsil argüman şeması. Ötekini üret: şemayı akıcı tek bir paragraf olarak yaz.
- P1 Yenilenmeden fazla tüketilen kaynak gelecek kuşaklara kalmaz.
- P2 Gelecek kuşakların da bu kaynaklardan yararlanma hakkı vardır.
- C Tüketim, kaynağın yenilenme hızını aşmamalıdır.
Cevabı göster
Paragraf: Tüketim, kaynağın yenilenme hızını aşmamalıdır. Çünkü yenilenmeden fazla tüketilen kaynak gelecek kuşaklara kalmaz. Oysa gelecek kuşakların da bu kaynaklardan yararlanma hakkı vardır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: şemadaki C paragrafın ilk cümlesi oldu; "çünkü" ve "oysa" öncülleri sonuca bağlıyor.
Ece'nin taslağı. Ece, felsefi metninin ilk paragrafını yazdı. Hangi cümle paragrafın bütünlüğünü bozuyor?
- Problem: İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin bir ölçüsü var mıdır?
- Sürdürülebilirlik, bugünkü ihtiyacı gelecek kuşakların imkânını tüketmeden karşılamaktır.
- Bence tüketimin ölçüsü, kaynağın kendini yenileme hızıdır.
- Dün akşam çok güzel bir belgesel izledim ve patlamış mısır yedim.
- Çünkü yenilenmeden fazla tüketilen kaynak, gelecek kuşaklara kalmaz.
Cevap
Soru: aşağıdakilerden hangileri olgu cümlesi değil, değer yargısıdır (neyin değerli olduğunu ya da ne yapmamız gerektiğini söyler)? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Değer yargıları: 2, 4, 6 ve 7. "Layıktır", "-meliyiz", "değeri vardır", "yapılmamalıdır" ifadeleri neyin değerli olduğunu ya da ne yapılması gerektiğini söyler.
Olgu cümleleri: 1, 3, 5, 8 ve 9. Bunlar gözlem, ölçüm ya da belgeyle doğrulanabilir. Olgular önemlidir, ama tek başlarına ne yapmamız gerektiğini söylemez.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (bir felsefi soru, bir yaklaşım ya da bir yazı ölçütü):
Hâlâ bulanık olan (olgu–değer ayrımı mı, üç yaklaşım mı, argüman kurmak mı, metin yazmak mı?):
Kendi örneğim (gözlemlediğim bir çevre sorunu ve onunla ilgili felsefi bir soru):
Hangi kavram, hangi soruda?
Soru hangi sözü söylüyorsa o satıra bak.
| Kavram ya da ayrım | Soru hangi sözü söyleyince | Karıştırılan kavram |
|---|---|---|
| Felsefi soru / bilimsel soru | "kaç tane", "ölçülür mü", "değerli mi", "kimin için" | zor soru, cevabı bilinmeyen soru |
| Ön kabul | "baştan kabul ettiği", "varsaydığı", "sorgulamadan" | kanıtlanmış bilgi |
| Olgu / değer | "veriye göre", "grafik gösteriyor", "-malıyız", "layıktır" | veri = karar |
| İnsan merkezli etik | "insana yararı", "gelecek kuşaklar için", "insan için var" | doğaya zarar vermeyi savunmak |
| Canlı merkezli etik | "her canlı", "kendi iyiliği", "yaşam merkezi" | çevre merkezli etik |
| Çevre merkezli etik | "bütünlük", "denge", "canlı topluluk", "nehir, toprak" | canlı merkezli etik |
| Tez / gerekçe / örnek | "bence", "çünkü", "örneğin" | örnek = gerekçe |
| İtiraz / safsata | "buna karşı", "herkes öyle düşünüyor", "o kim ki" | kişiye saldırı = itiraz |
| Doğal olay / afet | "deprem", "sel", "dere yatağı", "yapılaşma" | doğal afet = çevre sorunu |
| Metnin bütünlüğü | "konu dışı cümle", "aynı probleme bağlı" | uzun metin |
I. Türkiye'de kaç sulak alan var?
II. İnsanın doğal kaynakları tüketmesinin ölçüsü nedir?
III. Kuşların göç yolları ısınmayla değişti mi?
IV. Bir türün yok olması kimin için kayıptır?
- Verilenleri yaz: dört soru; I ve III sayı ve değişim soruyor, II "ölçü", IV "kimin için kayıp" soruyor.
- Ne isteniyor? Hangi soruların felsefi olduğu.
Felsefi soru ile bilimsel soru ayrımı. Her sorunun cevabının nasıl bulunacağına bakıyorum: ölçerek mi, gerekçe vererek mi?
- Problem: değer → çevreyle ilgili felsefi sorular.
- Ölçüt: ölçümle ya da gözlemle kesin cevaplanan soru bilimseldir. Değer, ölçü ya da amaç soran ve gerekçe isteyen soru felsefidir.Ölçüt: soru ölçümle mi, gerekçeyle mi cevaplanıyor?
- Tek tek sına: I sayılarak bulunur, bilimseldir. III gözlemle araştırılır, bilimseldir. II neyin "yeterli" olduğunu sorar; ölçüm tek başına cevap vermez. IV "kayıp" bir değer kavramıdır.Anahtar söz: "ölçü", "kayıp" gibi kelimeler değer sorar.
- Sonuç: II ve IV felsefidir.
Soru–cevap alanı kontrolü: II ve IV programın felsefi sorularına benziyor (tüketimin ölçüsü, doğanın değeri). I ve III ise bir kurumun ölçebileceği şeyler.
- Verilenleri yaz: soru "ne gibi sorunlara yol açar" diye soruyor.
- Ne isteniyor? Sorunun baştan kabul ettiği düşünce ve onu sorgulayan yeni bir soru.
Ön kabul bulma. Sorunun hangi kısmı "soru" değil de verilmiş kabul edilmiş, ona bakıyorum.
- Problem: değer → insan–doğa ilişkisi.
- Ön kabulü bul: soru "sorun doğurur mu?" diye sormuyor; sorunların hangileri olduğunu soruyor. Demek ki egemenliğin sorun doğurduğunu baştan kabul ediyor.
son adımı sen tamamla
- Yeni soru: "İnsanın doğa üzerinde egemenlik kurması her zaman sorun mu doğurur?"
Yeni soru ön kabulü açık bir soruya çevirdi: artık "sorun doğurur mu?" tartışılabilir. İki soru birbiriyle çelişmiyor; biri ötekinin ön koşulunu soruyor.
| Yıl | 1960 | 1980 | 2000 | 2020 |
|---|---|---|---|---|
| CO₂ (ppm) | 317 | 339 | 370 | 414 |
- Verilenleri yaz: 1960: 317, 1980: 339, 2000: 370, 2020: 414 ppm.
- Ne isteniyor? (a) 1980–2020 farkı; (b) verinin tek başına bir "-malıyız" sonucu verip vermediği.
Veri okuma ve olgu–değer ayrımı. Önce sayıyı tablodan okuyorum, sonra sonucun olgudan mı değerden mi söz ettiğine bakıyorum.
- Problem: bilgi → olgu ile değerin ayrımı; değer → sorumluluk.
- (a) Fark = 2020 değeri − 1980 değeri = 414 − 339 = 75 ppm.Okuma: iki değeri tablodan al, büyükten küçüğü çıkar.
- (b) Öncül–sonuç okuma: veri bir olgudur: "CO₂ arttı." Sonuç ise bir ödevdir: "azaltmalıyız." Olgudan ödeve geçmek için bir değer öncülü gerekir.Olgu–değer ayrımı: "-malıyız" diyen sonuç için öncüllerden en az biri de değer bildirmeli.
- Eksik öncül: örneğin "Gelecek kuşaklara zarar veren şeyi azaltmalıyız." Ayrıca artışın zarar verdiğini gösteren bir bilgi gerekir (IPCC).
Fark 75, 1960–2020 farkından (414 − 317 = 97) küçük; aralık kısa olduğu için beklenir. (b) cevabı sonucu reddetmiyor; yalnız eksik öncülü gösteriyor.
Argümanı P1, P2, C diye yaz. Sonuçta "-malı" varsa öncüllerde de bir "-malı" ya da "değerli" ara. Yoksa eksik öncülü sen ekle.
Sonuçta "-malıyız" var, öncüllerde yalnız sayı var: o hâlde bir değer öncülü eksiktir.
Hangisi ne zaman? Kısa yol açık bir veri–karar argümanında işler. Öncüllerde örtük bir değer varsa ("zararlı", "tehlikeli" gibi) uzun yola dön ve her öncülü tek tek oku.
Bir şey, canlı topluluğun bütünlüğünü, dengesini ve güzelliğini korumaya yöneliyorsa doğrudur. Başka yöne yöneliyorsa yanlıştır.
A. Leopold, A Sand County Almanac (1949); İngilizce özgünden. Kolay Hoca çevirisi
- Verilenleri yaz: kanal taşkını azaltır (insana yarar); balık göçünü keser (canlı topluluğa zarar).
- Ne isteniyor? İki yaklaşıma göre değerlendirme.
Bir ölçütü duruma uygulama. Önce durumun kime yarar, kime zarar verdiğini ayırıyorum; sonra her yaklaşımın "değer kimde?" cevabıyla tartıyorum.
- Problem: değer → çevre etiği yaklaşımları.
- (a) Leopold'un ölçütü: canlı topluluğun bütünlüğü bozuluyor; göç yolu kesilen balıklar topluluğun parçası. Bu ölçüte göre karar yanlışa yöneliyor.
son adımı sen tamamla
- (b) İnsan merkezli: taşkının azalması insanların can ve malını korur. Balıkların insana yararı (besin, geçim) de hesaba katılır. Kararın doğruluğu bu yararların toplamına bağlanır.
İki yaklaşım farklı sonuca varabilir; bu çelişki değildir, çünkü değeri farklı yerde görürler. Kitap hangisinin doğru olduğunu söylemiyor; iki değerlendirme de kendi ölçütüyle tutarlı.
- Verilenleri yaz: "yararı olması değil", "kendi hayatını sürdürmeye çalışan bir canlı", "kendi iyiliği vardır".
- Ne isteniyor? Yakın yaklaşım ve iki ipucu.
Metinden görüş çıkarma. Anahtar ifadeleri bulup gerekçeyi P1, P2, C diye yazıyorum; sonra yaklaşımların "değer kimde?" cevabıyla karşılaştırıyorum.
- Problem: değer → çevre etiği (kendinde değer).
- Öncül–sonuç okuma: P1 karınca kendi hayatını sürdürmeye çalışır. P2 kendi iyiliği olan canlıya zarar vermemek gerekir. C karıncayı ezmemeliyim.Şema: öncülleri ayırınca gerekçenin "kendi iyiliği" olduğu görünür.
- Eleme: insan merkezli değil, çünkü metin "yarar" gerekçesini açıkça reddediyor. Çevre merkezli değil, çünkü metin bütüne değil tek bir canlıya bakıyor.Eleme: her yaklaşımın "değer kimde?" cevabını metinle karşılaştır.
- Sonuç: canlı merkezli etik.
Atıf kontrolü: metin kurgusal, bir filozofa yüklenmedi. Görüş ≠ olgu kontrolü: metin bir görüş bildiriyor; kitap bu görüşün doğru olduğunu söylemiyor.
Metni P1, P2, C diye yaz. Gerekçenin neye dayandığını bul (insanın yararı, tek canlının iyiliği ya da bütünün dengesi). Sonra yaklaşımı seç.
Anahtar kelimeye bak: "her canlı", "kendi iyiliği" → canlı merkezli; "bütünlük, denge" → çevre merkezli; "insana yarar" → insan merkezli.
Hangisi ne zaman? Kısa yol metin tek bir gerekçe taşıdığında işler. Metin iki gerekçeyi karıştırıyorsa ya da bir kelimeyi reddetmek için anıyorsa ("yararı değil") uzun yola dön.
- Verilenleri yaz: göl küçülüyor; tarlalar gölden su çekiyor; göçmen kuşlar gölde konaklıyor (kurgusal durum).
- Ne isteniyor? Beş parçalı bir argüman ve dayandığı yaklaşım.
Argüman kurma. Önce tek cümlelik tezi yazıyorum, sonra her gerekçenin teze bağlandığını kontrol ediyorum; en son karşı tarafın en güçlü itirazına cevap veriyorum.
- Problem: değer → çevre sorununa çevre etiğiyle bakmak.
buradan sonrasını sen çöz
- Tez: Gölün suyu tarımla doğa arasında planlı paylaşılmalıdır.
- Gerekçe 1: Göl kuruyunca ne tarlaya ne kuşlara su kalır. Gerekçe 2: Göldeki canlı topluluğun bütünlüğü korunmaya layıktır.
- İtiraz: Su sınırlanırsa bazı çiftçiler ürün kaybeder. Yanıt: Kayıp damla sulamayla azaltılabilir; göl kurursa kayıp kalıcı olur.
- Yaklaşım: Gerekçe 2 çevre merkezli etiğe, Gerekçe 1 ise insanların ve canlıların ortak çıkarına dayanır.
Yapı kontrolü: iki gerekçe de tezi destekliyor; itiraz teze karşı; yanıt itirazın kendisine cevap veriyor. Tutarlılık: yanıt tezle çelişmiyor, paylaşımı savunmaya devam ediyor.
- Verilenleri yaz: P1 (atıf): doğa hayvanları insan için yapmıştır. C: hiçbir canlıya karşı sorumluluğumuz yoktur.
- Ne isteniyor? Sonuca varmak için gizlice kabul edilen öncül ve sonucun mantıklı olup olmadığı.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor, sonuç aşırı. Öncül ile sonuç arasındaki gizli köprüyü bulup sınıyorum.
- Problem: değer → insanın çevreye karşı sorumluluğu.
- Şema: P1'den C'ye geçmek için bir öncül daha gerekir: P2 "Bir şey insan için varsa, ona karşı hiçbir sorumluluk taşımayız."Gizli öncül: P1'den C'ye köprü kuran cümleyi açıkça yaz.
- P2'yi sına: Bir kütüphane kitabı da okurlar için vardır; yine de onu yırtmamamız gerekir. Demek ki "biri için var olmak" sorumluluğu ortadan kaldırmaz.Karşı örnek: gizli öncülü çürüten tek bir durum yeter.
- Atıf kontrolü: P1 Aristoteles'in görüşüdür; ama C onun sözü değil, Ece'nin çıkarımıdır. İnsan merkezli Kant bile hayvanlara zulmü yanlış bulur.
Aşırı genelleme kontrolü: "hiçbir canlıya" sözü çok geniş. İnsan merkezli görüş bile doğayı insanlar için korumayı savunabilir; sonuç bu görüşle de çelişiyor.
- Verilenleri yaz: beş cümle: problem (1), tez (2), örnek (3), konu dışı (4), sonuç (5).
- Ne isteniyor? (a) bütünlüğü bozan cümle; (b) eksik öğe; (c) eksiği tamamlayan cümle.
Yazı iskeletiyle karşılaştırma. Her cümleye bir rol veriyorum (problem, tez, gerekçe, örnek, sonuç); rolü olmayan cümle bütünlüğü bozar, rolü olmayan yer eksiktir.
- Problem: mantık → felsefi metnin yapısı (değer → tüketimin ölçüsü).
buradan sonrasını sen çöz
- (a) 4. cümle: kişisel bir zevki anlatıyor, probleme hizmet etmiyor.
- (b) Gerekçe eksik. 3. cümle bir örnektir; tezi gösterir ama neden doğru olduğunu söylemez.
- (c) "Çünkü yenilenmeden fazla tüketilen kaynak gelecek kuşaklara kalmaz."
Ölçüt kontrolü: yeni cümle tezi destekliyor ve aynı probleme bağlı; programın "temellendirme" ve "bütünlük" ölçütleri karşılanıyor.
| Konuşan | Söylediği |
|---|---|
| Kurgusal balıkçı | Göldeki balık azalırsa geçimim biter; gölü koruyalım. |
| Kurgusal biyolog | Göldeki her canlının kendi iyiliği var; hiçbirine zarar vermeyelim. |
| Kurgusal mühendis | Göl, sazlık ve kıyıdaki toprak bir bütün; dengeyi bozmayalım. |
I. Balıkçının gerekçesi insan merkezli etiğe uygundur.
II. Biyoloğun gerekçesi çevre merkezli etiğe uygundur.
III. Mühendisin gerekçesi değeri bütünde görür.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Üç kurgusal konuşmacı ve gerekçeleri: geçim, her canlının iyiliği, bütünün dengesi.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
- Hangi kavram? Çevre etiği yaklaşımları. Problem: değer → ahlaki değeri kim taşır?
- Okuma tuzağı: meslek adına bakma. Biyolog olmak, çevre merkezli olmak demek değildir; gerekçeye bak.
Her konuşmacının gerekçesinde değerin kimde olduğunu bul, sonra yargıyla karşılaştır.
- I: balıkçı gölü kendi geçimi için korumak istiyor; değer insanda. Doğru.
- II: biyolog "her canlının kendi iyiliği" diyor; bu canlı merkezli etiktir. Yanlış.
- III: mühendis göl, sazlık ve toprağı bir bütün sayıyor; değer bütünde. Doğru.
Üç konuşmacı da gölü korumak istiyor; ayrıldıkları yer gerekçedir. Bu, yaklaşımların sonuçta değil gerekçede ayrıldığı bilgisiyle uyumlu.
- Ne veriliyor? Dört yılın yıllık ortalama CO₂ değeri (ppm).
- Ne isteniyor? (a) grafikten okuma; (b) iki okumanın farkı; (c) verinin bir değer sorusunu cevaplayıp cevaplamadığı.
- Hangi kavram? Veri okuma ve olgu–değer ayrımı. Problem: değer → sorumluluk.
- Okuma tuzağı: dikey eksen ppm; noktaların üstündeki sayılar yuvarlanmış yıllık ortalamalar.
Önce doğrudan oku, sonra iki okumanın farkını al, en son olgu ile değer sorusunu ayır.
- (a) Doğrudan okuma: 2000 noktası 370 ppm.
- (b) Tek adım hesap: 414 − 370 = 44 ppm.
- (c) Çıkarım: cevaplamaz. Grafik ne olduğunu söyler; sorumluluk sorusu bir değer sorusudur ve gerekçe ister. Grafik bu tartışmaya olgu desteği verir.
44 ppm, 1960–2000 arasındaki farktan (370 − 317 = 53 ppm) biraz az ama bu aralık yirmi yıl, öteki kırk yıl; son yirmi yılda artış hızlanmış.