Fizik 10
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 10. sınıf fiziğinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca'nın beşinci kitabı.
Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer fizik laboratuvarında: hareket pisti, rampa, devre tezgâhı ve dalga leğeniyle ölçer, grafiğini çizer, öyle anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım ve çizdiğin grafik akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı sorunun içinde verilir; aksi yazmadıkça g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi) alınır ve kullanıldığı yerde adıyla yazılır. Deney verileri ve grafikler kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Kitaptaki elektrik etkinlikleri yalnızca kalem pille yapılır; prize ya da şebeke kablosuna hiçbir deney yapılmaz. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı'nın 10. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın dört ünitesi bu kitapta altı üniteye ayrıldı (Elektrik ve Dalgalar ikişer ünite).
Kuvvet ve Hareket
Hareketin hikâyesi üç grafikte yazılıdır: birinin eğimi ötekinin değeri, birinin alanı ötekinin değişimidir.
Bir arabanın nerede olduğunu, ne kadar hızlı gittiğini ve hızının nasıl değiştiğini üç grafik anlatır. Bu ünitede konumu, yer değiştirmeyi, hızı ve ivmeyi ölçümle tanıyacak; konum-zaman, hız-zaman ve ivme-zaman grafiklerini okuyup birbirine çevirecek, sonunda grafikten denklemlere kendin ulaşacaksın. Anlatıcıların Ece ile robot arkadaşı Volt.
Nerede, ne kadar, ne yönde? Sabit hızlı hareket
Bu bölümde: Konum, yer değiştirme, alınan yol, hız ve sürati ölçümle bağlayacaksın. Sabit hızlı hareketi hareket haritasıyla çizeceksin.
- konum — referans noktasına göre bulunulan yer · bu değildir: gidilen yolun toplamı değildir
- yer değiştirme — ilk konumdan son konuma ok · bu değildir: gidilen toplam yol değildir
- alınan yol — gidilen yolun toplam uzunluğu · bu değildir: başlangıca olan uzaklık değildir
- sürat — birim zamanda alınan yol · bu değildir: hızın öteki adı değildir
Gidip geri dönen bir yürüyüşçünün yer değiştirmesi, aldığı yola eşit olabilir mi?
Koridorun sonuna kadar gidip yarı yoldan geri döndün. Hangisi daha büyük?
Ece +10 m'deki bayraktan başlangıç noktasına 5 saniyede yürüdü. Hızı nedir?
Bence gidip geri dönsem de yer değiştirmem, yürüdüğüm toplam yola eşittir.
Ama bu yanlış.
yer değiştirme yalnızca ilk konumdan son konuma çizilen oktur. Koridorda 8 m gidip 3 m dönersen yol 11 m, yer değiştirme 5 m olur. Ok geri dönüşte kısalır; sayaç ise hep artar.
Konum, seçtiğin referans noktasına göre söylenir; işaretler, seçtiğin + yöne göre okunur.
Yer değiştirme: son konum − ilk konum; yönü olan bir oktur (vektörel). Alınan yol: gidilen toplam uzunluk (skaler). Yol, yer değiştirmenin büyüklüğünden küçük olamaz.
Sabit hızlı harekette eşit zaman aralıklarında eşit yer değiştirme olur. v = Δx / Δt
Kelimelerle: hız, yer değiştirmenin geçen süreye bölümüdür; sürat, alınan yolun geçen süreye bölümüdür.Harfler: v: hız (m/s) · Δx: yer değiştirme (m) · Δt: geçen süre (s)Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra iki yazımı yan yana koy.
Önce tahmin: hız −2 m/s olursa noktalar sayı doğrusunda hangi yana dizilir, oklar nereye bakar? Kendine söyle, sonra dene.
Başlangıç konumunu ve hızı seç, süreyi ilerlet. Araç her saniye bir nokta ve bir hız oku bırakır.
Kâğıt eşdeğeri: defterine bir sayı doğrusu çiz; x₀ = 2 m ve v = −1 m/s için beş saniyenin noktalarını işaretle. Bu ölçümü bahçede ya da koridorda bir arkadaşınla da yapabilirsin; trafikte ya da yol kenarında ölçüm yapma, araç verileri kitapta hazır tablo olarak verilir.
Alınan yol taksimetre gibidir: araç nereye dönerse dönsün sayaç yalnızca artar. Yer değiştirme ise başlangıçtan bitişe çizilen tek bir oktur.
Taksimetre ücrete beklemeyi de ekler; alınan yol yalnızca gidilen uzunluğu sayar. Ok ise uzunlukla birlikte yön de taşır; sayaçta yön yoktur.
Yolu sayaçla, yer değiştirmeyi okla düşün: geri dönüş sayacı artırır, oku kısaltır.
Verilen temsil tablo (kurgusal veri): yürüyen Ece'nin her saniyedeki konumu. Ötekini üret: (1) hareket haritasını çiz (nokta + hız oku); (2) hızını bul; (3) tek cümleyle anlat.
| t (s) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| x (m) | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
Cevabı göster
Hareket haritası:
Hız: v = Δx / Δt = (10 − 0) / (5 − 0) = 2 m/s. Aralıklar eşit olduğu için hangi iki anı seçersen seç aynı çıkar.
Cümle: Ece + yönde, sabit 2 m/s ile yürüyor.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki eşit artışlar ↔ haritadaki eşit aralıklar; artışın büyüklüğü ↔ okların boyu.
Ece koridorda +8 m yürüyüp 3 m geri döndü; tümü 10 s sürdü. Ortalama süratini ve hızını hesaplıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Verilenler: ileri 8 m, geri 3 m, toplam süre 10 s.
- Alınan yol = 8 + 3 = 11 m.
- Yer değiştirme = 8 + 3 = 11 m.
- Ortalama sürat = 11 / 10 = 1,1 m/s.
- Ortalama hızın büyüklüğü de 1,1 m/s olur; iki nicelik aynı çıktı.
Cevap
Grafikler konuşur: konum-zaman ve hız-zaman
Bu bölümde: Konum-zaman ve hız-zaman grafiklerini okuyacaksın: eğimden hız, alandan yer değiştirme. Sonra x = x₀ + v·t modelini kuracaksın.
- eğim — dikey değişimin yatay değişime oranı · bu değildir: çizginin o andaki yüksekliği değildir
- grafikte alan — çizgi ile zaman ekseni arasındaki bölge · bu değildir: x-t grafiğinde bir anlamı yoktur
- parçalı grafik — kuralı kesim kesim değişen grafik · bu değildir: birden çok aracın grafiği değildir
- kesim — grafikte tek kurallı bölüm · bu değildir: grafiğin kırık ya da bozuk yeri değildir
x-t grafiğinde çizgi sağa doğru alçalıyorsa cisim ne yapıyordur?
x-t grafiğinde hız nereden okunur?
v-t grafiğinde çizgi zaman ekseninin altındaysa cisim ne yapıyordur?
Bence konum-zaman grafiği yolun resmidir; çizgi yukarı gidiyorsa araç yokuş çıkıyordur.
Ama bu yanlış.
grafiğin dikey ekseni yükseklik değil, konumdur. Yükselen çizgi "konum artıyor" der; yol dümdüz olabilir. (ABD'de öğretim sonrası 524 lise ve üniversite öğrencisinin yaklaşık dörtte biri bu hatayı yaptı; Beichner 1994.)
Grafik kuralı (tek satır): x-t'de eğim = hız · v-t'de eğim = ivme · v-t'de alan = yer değiştirme · a-t'de alan = hız değişimi İvmeyi 1.3'te, a-t grafiğini 1.4'te tanıyacaksın; kural şimdiden tek satır dursun.
Sabit hızlı hareketin modeli: x = x₀ + v·t
Kelimelerle: son konum, başlangıç konumuna her saniye hız kadar eklenince bulunur.Harfler: x: t anındaki konum (m) · x₀: başlangıç konumu (m) · v: hız (m/s) · t: süre (s)Yalnız yer değiştirme istenirse: Δx = v·t. Parçalı grafik kesim kesim okunur; her kesim kendi eğimini ve alanını taşır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra iki yazımı yan yana koy.
Çapa: Koşu bandındaki model: x = x₀ + v·t. Başlangıçta x₀ = 2 m'de olan ve v = 3 m/s ile giden yürüyüşçü t = 4 s'de nerede? x = 2 + 3 · 4 = 14 m.
Varyant 1: yalnızca hızın işareti değişti: v = −3 m/s oldu. Konum artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca süre değişti: t = 8 s oldu. Konum artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca başlangıç konumu değişti: x₀ = −2 m oldu. Konum artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Hız sabit değilse bu model işlemez. Hızlanan araba için x-t doğrusu değil eğridir; o zaman v-t alanına ya da 1.5'teki modele geçersin.
Önce tahmin: son kesimin hızını eksi yaparsan yer değiştirme sayacı artar mı, azalır mı? Alınan yol sayacı ne yapar? Kendine söyle, sonra dene.
Üç kesimlik bir yolculuk kur (her kesim 2 saniye). İki grafik aynı anda çizilir; bir kesime dokununca eğim ve alan yan yana görünür.
Kâğıt eşdeğeri: v = +2, +2, −1 m/s kesimleri için x-t ve v-t grafiklerini defterine çiz; yer değiştirmeyi ve alınan yolu ayrı ayrı yaz.
x-t grafiği bir film şeridi gibidir: soldan sağa zaman akar, çizgi her andaki konumu tek tek gösterir.
Film karesi yolun fotoğrafını çeker; grafik çekmez. Çizginin tırmanması yokuş değil, konumun artmasıdır.
Grafiğe resim gibi bakma; önce eksen adlarını oku, sonra eğimi ve alanı konuştur.
Derine in (isteğe bağlı)
İki hareketli aynı grafikte (zenginleştirme). İki aracın aynı x-t grafiğinde incelenmesi programda zenginleştirmedir; bu kitapta yalnız testin "(ek)" etiketli sorusunda var. Kural değişmez: her çizginin kendi eğimi kendi hızıdır; çizgilerin kesiştiği anda iki araç aynı konumdadır.
Verilen temsil cümle: "Ece durakta 2 s bekledi; sonra 4 s boyunca +1,5 m/s sabit hızla yürüdü." Ötekini üret: x-t ve v-t grafiklerinin eskizini çiz.
Cevabı göster
x-t: önce 2 s yatay (konum 0'da bekliyor), sonra eğimi +1,5 olan doğru; 6. saniyede x = 1,5 · 4 = 6 m.
v-t: önce sıfır çizgisi, sonra 1,5 m/s'de yatay basamak.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: x-t'deki yatay bölüm ↔ v-t'deki sıfır çizgisi; x-t'nin eğimi 1,5 ↔ v-t'nin yüksekliği 1,5.
Volt, v-t grafiği sabit 3 m/s gösteren bir aracın 6 saniyedeki yer değiştirmesini soruyor. Ece'nin çözümünde hangi adım yanlış?
- Verilenler: v-t grafiği; hız 3 m/s'de sabit, süre 0'dan 6 s'ye.
- Yer değiştirmeyi bulmak için çizginin eğimine bakarım.
- Eğim = (3 − 3) / (6 − 0) = 0.
- Öyleyse Δx = 0; araç hiç yer değiştirmemiş.
Cevap
İvme: hız ne kadar hızlı değişiyor?
Bu bölümde: İvmeyi hız değişiminden hesaplayacaksın. Hızlanma ile yavaşlamayı ivmenin işaretine değil, hız ile ivmenin yönlerine bağlayacaksın.
- ivme — hızın saniyedeki değişimi · bu değildir: hızın kendisi değildir
- hızlanma — cismin süratinin giderek artması · bu değildir: her artı ivme değildir
- yavaşlama — cismin süratinin giderek azalması · bu değildir: eksi ivmenin öteki adı değildir
- hız değişimi — son hız eksi ilk hız · bu değildir: hızların toplamı değildir
Bir araba − yönde gidiyor ve sürati artıyor. İvmesinin işareti nedir?
Deniz: "İvmesi eksi olan araç yavaşlar." Çınar: "Tabloda karşı-kanıt var." Hangi araç Çınar'ı haklı çıkarır?
Hızı −4 m/s, ivmesi −2 m/s² olan araç ne yapıyordur?
Bence ivmesi negatif olan cisim kesin yavaşlıyordur.
Ama bu yanlış.
işaret yönü söyler, yavaşlamayı söylemez. − yönde gidip sürati artan aracın ivmesi de −'dir: hız ile ivme aynı yönlüdür, araç hızlanır. Yavaşlama, hız ile ivmenin zıt yönlü olmasıdır.
a = Δv / Δt
Kelimelerle: ivme, hız değişiminin geçen süreye bölümüdür; hızın her saniye kaç m/s değiştiğini söyler.Harfler: a: ivme (m/s²) · Δv: hız değişimi, son hız − ilk hız (m/s) · Δt: geçen süre (s)Yön kuralı: ivme hızla aynı yönde ise hızlanma, zıt yönde ise yavaşlama olur. İşaret tek başına yavaşlama demek değildir.
Hızı sıfır olan cismin ivmesi sıfır olmayabilir: dönüş anında hız 0'dır, değişim sürer. İvmeyi neyin oluşturduğunu 11. sınıfta göreceksin.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra iki yazımı yan yana koy.
Çapa: a = Δv / Δt: hızı 3 saniyede 4 m/s'den 10 m/s'ye çıkan araç için a = (10 − 4) / 3 = 2 m/s².
Varyant 1: yalnızca hızların sırası değişti: 10 m/s'den 4 m/s'ye düştü. İvmenin büyüklüğü artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca süre değişti: aynı hız değişimi 6 saniyede oldu. İvme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca ilk hız değişti: 1 m/s'den 10 m/s'ye, yine 3 saniyede. İvme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: İvme sabit değilse (metro kalkışta gittikçe sertleşiyorsa) Δv / Δt yalnızca ortalama ivmeyi verir; her anın ivmesini vermez.
Önce tahmin: v₀ = +3 m/s ve a = −1 m/s² olan araç durur mu, geri döner mü? Kendine söyle, sonra dene.
İlk hızı ve ivmeyi seç. Hareket haritasında hız okları her saniye değişir; ivme oku sabit kalır.
Kâğıt eşdeğeri: v₀ = +3 m/s, a = −1 m/s² için 0–5 s hız tablosunu defterine yaz; hangi saniyede işaret değişiyor?
Bence bir an duran cismin o andaki ivmesi de sıfırdır; değişen bir şey yok.
Ama bu yanlış.
bir an durmak, değişimin durması değildir. Geri dönen araba dönüş anında bir an durur; hızı o anda da değişmektedir. v-t çizgisi ekseni keserken eğim yok olmaz: v = 0 iken a = −2 m/s² olabilir.
Verilen temsil tablo satırı: B aracının hızı 3 saniyede 12 m/s'den 6 m/s'ye iniyor. Ötekini üret: v-t eskizini çiz, ivmeyi eğimden bul, durumu tek cümleyle yaz.
| araç | ilk hız (m/s) | 3 s sonraki hız (m/s) |
|---|---|---|
| B | 12 | 6 |
Cevabı göster
v-t eskizi ve eğim:
İvme: eğim = Δv / Δt = (6 − 12) / 3 = −2 m/s².
Cümle: B aracı + yönde gidiyor, her saniye 2 m/s yavaşlıyor.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki iki hız ↔ doğrunun iki ucu; hızların farkının süreye oranı ↔ doğrunun eğimi.
B aracının hızı 3 saniyede 12 m/s'den 6 m/s'ye indi. Ece ivmesini hesaplıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Verilenler: ilk hız 12 m/s, son hız 6 m/s, süre 3 s.
- Δv = 12 − 6 = 6 m/s.
- a = Δv / Δt = 6 / 3 = 2 m/s².
- İvme artı çıktı; araç hızlanıyor.
Cevap
Sabit ivmeli hareketin üç grafiği
Bu bölümde: Sabit ivmeli hareketin a-t, v-t ve x-t grafiklerini tanıyacak, birini ötekine dönüştüreceksin.
- a-t grafiği — ivmenin zamana göre grafiği · bu değildir: hız grafiği değildir
- eğri x-t — eğimi sürekli değişen konum grafiği · bu değildir: aracın izlediği yokuş değildir
- grafik dönüşümü — bir grafikten ötekini çıkarma · bu değildir: çizgiyi aynen kopyalamak değildir
- eğim üçgeni — eğimi ölçen yardımcı dik üçgen · bu değildir: grafiğin bir parçası değildir
Sabit ivmeyle hızlanan aracın x-t grafiği nasıldır?
a-t grafiğinde çizginin altındaki alan neyi verir?
Bence grafiğin en yüksek olduğu anda hız da en büyüktür.
Ama bu yanlış.
x-t grafiğinde hızı yükseklik değil, eğim verir. Tepe noktasında eğim sıfırdır: cisim o anda durur ve yön değiştirir. En büyük hız, çizginin en dik olduğu andadır.
Grafik kuralı (tek satır): x-t'de eğim = hız · v-t'de eğim = ivme · v-t'de alan = yer değiştirme · a-t'de alan = hız değişimi
Sabit ivmeli hareketin üç grafiği: a-t zaman eksenine paralel bir doğru; v-t eğik bir doğru (eğimi a); x-t gittikçe dikleşen ya da yatıklaşan bir eğri.
Dönüştürme: v-t'den a-t'ye eğimle, v-t'den x-t'ye alanla geçilir; a-t'nin alanı Δv verir. Ters yönde de aynı kurallar çalışır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra iki yazımı yan yana koy.
Önce tahmin: v-t doğrusunu eksenin altına indirirsen x-t eğrisi hangi yöne kıvrılır? Kendine söyle, sonra dene.
v-t doğrusunun iki ucunu ayarla; a-t ve x-t kendiliğinden çizilir. Zaman imleci üç grafikte aynı anı gösterir.
Kâğıt eşdeğeri: v₀ = 2 ve 4. saniyede 10 m/s olan v-t doğrusundan a-t ve x-t eskizlerini defterine çiz.
Verilen temsil v-t grafiği: hız 2 m/s'den 10 m/s'ye, 4 saniyede düzgün olarak çıkıyor. Ötekini üret: a-t ve x-t grafiklerini çiz.
Cevabı göster
a-t: eğim = (10 − 2) / 4 = 2 m/s²; grafik 2'de yatay bir doğru.
x-t: alan biriktirilir: 1. saniyeye kadar 3 m, 2. saniyeye kadar 8 m, sonra 15 ve 24 m; noktalar dikleşen bir eğri çizer.
Eğim / alan neye karşılık: v-t'nin eğimi (2) ↔ a-t'nin yüksekliği; v-t'nin t = 2 s'ye kadarki alanı (8 m) ↔ x-t'nin t = 2'deki değeri.
Raydaki bir aracın x-t grafiği veriliyor (değerler kurgusal). Ece grafiği yorumluyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Verilenler: x-t grafiği; konumlar saniye saniye 0 → 3 → 8 → 15 → 24 m.
- Çizgi gittikçe dikleşiyor; eğim büyüyor.
- Dikleşen çizgi, aracın gittikçe dikleşen bir yokuşa tırmandığını gösterir.
- Yokuş dikleştiğine göre araç birazdan yavaşlar.
Kendi kendini puanla · grafiğe üç senaryo. Aşağıdaki v-t grafiği bir aracın 2 s sabit hızla gidip 2 s'de durduğunu gösteriyor. Bu grafiğe uyan üç farklı gerçek yaşam senaryosu yaz; her senaryoda sayıları da kullan.
Tam puan çözüm şuna benzer
1) Bisikletli düz yolda 2 s boyunca 6 m/s ile gitti; ışığı görünce fren yaptı ve 2 s'de durdu. 2) Koşucu 6 m/s ile koşarken bitiş çizgisini geçti, 2 s'de yavaşlayıp durdu. 3) Servis aracı durağa yaklaşırken 2 s sabit 6 m/s gitti, sonra düzgün biçimde 2 s'de durdu. Üçünde de ivme son bölümde (0 − 6) / 2 = −3 m/s².
- Eksen adlarını ve birimleri okudum (hız, m/s; zaman, s)
- Her kesime ayrı bir olay yazdım (sabit hız, sonra yavaşlama)
- Sayıyı bağlama çevirdim (6 m/s: hızlı bisiklet düzeyi)
Cevap
Grafikten denkleme ve kendi cümlene
Bu bölümde: Grafikten iki denklemi çıkaracaksın: v = v₀ + a·t ve Δx = v₀·t + ½·a·t². Sonra grafik, denklem ve cümle arasında gidip geleceksin.
- matematiksel model — hareketi özetleyen kısa denklem · bu değildir: grafikten kopuk bir ezber değildir
- ortalama hız — yer değiştirmenin toplam süreye oranı · bu değildir: hızların her durumda ortalaması değildir
- ilk hız — hareketin başındaki hız · bu değildir: her zaman sıfır değildir
- v-t alanı — hız çizgisi altında kalan bölge · bu değildir: alınan yolla her zaman eşit değildir
Duran araç sabit ivmeyle hızlanıp 3. saniyede 6 m/s'ye ulaşıyor. İlk 3 saniyede kaç metre gider?
v₀ = 4 m/s, a = 2 m/s² olan aracın 3 s sonraki hızı nedir?
Sabit ivmeyle hızı 4 m/s'den 10 m/s'ye çıkan aracın ortalama hızı nedir?
Bence son hızı 10 m/s olan araç 3 saniyede 10 · 3 = 30 m gider.
Ama bu yanlış.
araç yolun tamamında 10 m/s değildi; 4 m/s'den başladı. Yer değiştirme v-t alanıdır: ortalama hız (4 + 10) / 2 = 7 m/s ve Δx = 7 · 3 = 21 m. Son hızla çarpmak, en dik şeridi bütün yola yaymaktır.
Grafik kuralı (tek satır): x-t'de eğim = hız · v-t'de eğim = ivme · v-t'de alan = yer değiştirme · a-t'de alan = hız değişimi
v = v₀ + a·t
Kelimelerle: son hız, ilk hıza her saniye ivme kadar eklenince bulunur.Harfler: v: son hız (m/s) · v₀: ilk hız (m/s) · a: ivme (m/s²) · t: süre (s)Δx = v₀·t + ½·a·t²
Kelimelerle: yer değiştirme, v-t alanıdır: dikdörtgen (v₀·t) artı üçgen (½·a·t²).Harfler: Δx: yer değiştirme (m) · v₀: ilk hız (m/s) · a: ivme (m/s²) · t: süre (s)Sabit ivmede ortalama hız: vort = (v₀ + v) / 2; yer değiştirme vort · t ile de bulunur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra iki yazımı yan yana koy.
Çapa: Δx = v₀·t + ½·a·t²: v₀ = 4 m/s, a = 2 m/s², t = 3 s için Δx = 4 · 3 + ½ · 2 · 9 = 12 + 9 = 21 m.
Varyant 1: yalnızca ilk hız değişti: v₀ = 0 oldu (durgun kalkış). Yer değiştirme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca süre değişti: t = 6 s oldu. Yer değiştirme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca ivmenin işareti değişti: a = −2 m/s² oldu. Yer değiştirme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Grafik parçalıysa (araç önce hızlanıp sonra sabit gidiyorsa) tek formül bütün yolculuğa uygulanmaz; her kesim kendi kuralıyla, kesim kesim hesaplanır.
Derine in (isteğe bağlı)
Zamansız hız denklemi (okulda istenirse). v-t alanından süreyi yok edersen v² = v₀² + 2·a·Δx çıkar. Program bu ünitede modelleri grafikten kuruyor; bu denklem yalnız burada ve testin "(ek)" etiketli sorusunda geçer.
Verilen temsil denklem: v = 8 − 2·t. Ötekini üret: v-t grafiğini çiz ve hareketi tek cümleyle anlat.
Cevabı göster
Grafik: düşey ekseni 8'de keser (v₀ = 8), eğimi −2'dir; 4. saniyede sıfıra iner.
Cümle: hız 8 m/s'den başlar, her saniye 2 m/s azalır; araç 4. saniyede durur.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: denklemdeki 8 ↔ doğrunun düşey ekseni kestiği yer; −2 ↔ doğrunun eğimi.
Sabit 72 km/h hızla giden bir araç 10 saniyede kaç metre yol alır? Ece'nin çözümünde hangi adım yanlış?
- Verilenler: v = 72 km/h (sabit), t = 10 s.
- Model: sabit hızda Δx = v·t.
- Δx = 72 · 10 = 720 m.
- Kontrol: 10 saniyede 720 m; hızlı bir araç için uygun görünüyor.
Cevap
Soru: her hücrede bir aracın o andaki hızı ve ivmesi var. Hangi durumlarda araç yavaşlamaktadır? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
a = −2 m/s²
a = −1 m/s²
a = +2 m/s²
a = +2 m/s²
a = 0 m/s²
a = −2 m/s²
a = −2 m/s²
a = −1 m/s²
a = +1 m/s²
Bugün öğrendiğim en önemli şey (grafiklerle ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (eğim mi, alan mı, ivmenin yönü mü?):
Kendi örneğim (bugün gördüğüm bir hareket ve onun v-t eskizi):
Hangi formül, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Formül ya da kural | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Harfler ve birimler |
|---|---|---|
| Grafik kuralı (tek satır) | "grafikten hız", "grafikten yer değiştirme", "eğim", "alan" | x-t'de eğim = hız · v-t'de eğim = ivme · v-t'de alan = yer değiştirme · a-t'de alan = hız değişimi |
| v = Δx / Δt | "ortalama hız", "kaç m/s" | v: hız (m/s) · Δx: yer değiştirme (m) · Δt: süre (s). Sürat için Δx yerine alınan yol konur. |
| x = x₀ + v·t | "t anında nerede?", "kaçıncı metrede?" | x: konum (m) · x₀: başlangıç konumu (m) · v: hız (m/s). Yalnız sabit hızda. |
| Δx = v·t | "sabit hızla ne kadar yol?" | Sabit hızda yer değiştirme; v-t grafiğinde dikdörtgen alan. |
| a = Δv / Δt | "hız şu sürede şuradan şuraya çıktı", "ivmesi kaç?" | a: ivme (m/s²) · Δv: son hız − ilk hız (m/s). İşaretiyle yazılır. |
| v = v₀ + a·t | "t saniye sonra hız" | v: son hız · v₀: ilk hız (m/s) · a: ivme (m/s²) · t: süre (s). Yalnız sabit ivmede. |
| Δx = v₀·t + ½·a·t² | "hızlanırken ne kadar gitti?", "durana kadar kaç metre?" | v-t alanı: dikdörtgen + üçgen. Parçalı grafikte kesim kesim. |
| vort = (v₀ + v) / 2 | "ortalama hızla çöz" | Yalnız sabit ivmede geçerli kısa yol; Δx = vort·t. |
| Yön kuralı | "hızlanıyor mu, yavaşlıyor mu?" | Hız ile ivme aynı yönlüyse hızlanma, zıt yönlüyse yavaşlama. |
| t (s) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| x (m) | 1 | 2,5 | 4 | 5,5 | 7 |
- Verilenleri yaz: x₀ = 1 m; konumlar her saniyede 1,5 m artıyor; son ölçüm x = 7 m (t = 4 s).
- Ne isteniyor? (a) Hız v; (b) t = 10 s'deki konum x.
Tablo eşit zaman aralıklarında eşit artış gösteriyor: sabit hızlı hareket. Önce eğimden hızı, sonra x = x₀ + v·t modelinden konumu bulacağım.
- Şekil: hareket haritası: eşit aralıklı noktalar; oklar eşit boyda, + yönde.
- Formül harfleriyle: v = Δx / Δt.
- Sayılar: v = (7 − 1) / (4 − 0) = 6 / 4 = 1,5 m/s.Aralıklar eşit olduğu için hangi iki ölçümü seçersen seç aynı eğim çıkar; bu, hızın sabit olduğunun kanıtıdır.
- (b) Formül ve sayılar: x = x₀ + v·t = 1 + 1,5 · 10 = 16 m.x₀ toplanır, çünkü konum soruluyor; yalnız yer değiştirme sorulsaydı v·t = 15 m yeterdi.
Birim: m/s · s = m. Büyüklük: 1,5 m/s bir yürüyüş hızı (1–2 m/s aralığında). Tablo kontrolü: model t = 2'de 1 + 3 = 4 m veriyor; ölçümle aynı.
- Verilenleri yaz: ileri 60 m (40 s), geri 20 m (10 s); toplam süre 40 + 10 = 50 s.
- Ne isteniyor? (a) Ortalama sürat; (b) ortalama hız.
Yol ile yer değiştirmeyi ayrı hesaplayıp aynı süreye böleceğim; sürat yolu, hız oku kullanır.
- Şekil: sayı doğrusu; ileri ok 60 m, geri ok 20 m, yer değiştirme oku 0'dan 40 m'ye.
- Alınan yol ve yer değiştirme: yol = 60 + 20 = 80 m; Δx = 60 − 20 = 40 m.
son adımı sen tamamla
- (a) Sayılar: sürat = 80 / 50 = 1,6 m/s.
- (b) Sayılar: v = Δx / Δt = 40 / 50 = 0,8 m/s (+ yönde).
Birim: m/s. Büyüklük: 1,6 m/s tempolu yürüyüş. Kontrol: sürat (1,6) hızdan (0,8) büyük çıktı; geri dönüşlü harekette hep böyledir.
- Verilenleri yaz: grafik x-t; çizgi (0 s, 12 m) noktasından (4 s, 0 m) noktasına inen bir doğru.
- Ne isteniyor? (a) Hız; (b) hareketin sözlü anlatımı.
x-t grafiğinde hızı eğim verir; iki noktanın farklarını oranlayacağım. Yükseklik (12 m) hız değildir.
- Formül harfleriyle: eğim = Δx / Δt = v.Grafik kuralının ilk parçası: x-t'de eğim = hız. Eğim, işaretiyle okunur.
- Sayılar: v = (0 − 12) / (4 − 0) = −12 / 4 = −3 m/s.Doğru orijinden geçmiyor; eğim yine de iki noktanın farklarıyla bulunur, tek noktanın değeriyle değil.
- (b) Cümle: öğrenci 12 m'den başlayıp − yönde sabit 3 m/s süratle referans noktasına koşuyor; 4. saniyede oraya varıyor.
Birim: m / s = m/s. İşaret: konum azalıyor, hız − çıktı; tutarlı. Büyüklük: 3 m/s, hafif tempolu bir koşu (yürüyüşün yaklaşık iki katı); grafikle çelişmiyor.
- Verilenleri yaz: 1. kesim v = +4 m/s, 3 s; 2. kesim v = −2 m/s, 2 s.
- Ne isteniyor? (a) Δx; (b) alınan yol.
v-t grafiğinde yer değiştirme alandır; kesim kesim hesaplayıp işaretiyle toplayacağım. Alınan yol için büyüklükleri toplayacağım.
- Şekil: grafikte iki dikdörtgen alan: üstte +12 m, eksenin altında −4 m (taralı).
- Kesim alanları: A₁ = 4 · 3 = 12 m; A₂ = (−2) · 2 = −4 m.
son adımı sen tamamla
- (a) Toplam: Δx = 12 + (−4) = 8 m.
- (b) Yol: büyüklüklerin toplamı: 12 + 4 = 16 m.
Birim: (m/s) · s = m. Kontrol: yol (16 m) yer değiştirmeden (8 m) büyük; geri dönüşlü harekette olması gereken bu. Araç başlangıcın 8 m ilerisinde bitirdi.
| araç | ilk hız (m/s) | son hız (m/s) |
|---|---|---|
| A | +4 | +10 |
| C | −2 | −8 |
- Verilenleri yaz: Δt = 3 s; A: +4 → +10 m/s; C: −2 → −8 m/s.
- Ne isteniyor? (a) İki ivme; (b) hızlanan araçlar, gerekçeyle.
Önce her aracın Δv'sini işaretiyle bulup süreye böleceğim; sonra hızlanmayı yön kuralıyla karara bağlayacağım.
- Formül harfleriyle: a = Δv / Δt = (son hız − ilk hız) / süre.
- A için sayılar: a = (10 − 4) / 3 = 2 m/s².Δv her zaman son − ilk sırasıyla alınır; sıra bozulursa işaret ters çıkar.
- C için sayılar: a = (−8 − (−2)) / 3 = −6 / 3 = −2 m/s².
ara adımı göster
−8 − (−2) = −8 + 2 = −6. - (b) Yön kuralı: A'da hız da ivme de +: hızlanıyor. C'de hız da ivme de −: o da hızlanıyor; sürati 2'den 8'e çıktı.Hızlanma kararı ivmenin işaretine değil, hız ile ivmenin yönlerinin uyumuna bakar.
Birim: (m/s)/s = m/s². Kontrol: A'da da C'de de sürat her saniye 2 m/s artıyor; tabloyla uyumlu. İvmelerin işaretleri hızların yönleriyle aynı; ikisi de hızlanıyor.
- Verilenleri yaz: v₀ = +12 m/s, a = −3 m/s², son hız v = 0 (duruyor).
- Ne isteniyor? (a) Durma süresi t; (b) durana kadarki yer değiştirme Δx.
Duracağı an son hızın sıfır olduğu andır: önce v = v₀ + a·t ile süreyi, sonra alan (ya da Δx formülü) ile yolu bulacağım.
buradan sonrasını sen çöz
- Şekil: v-t grafiği: 12'den 4. saniyede sıfıra inen doğru; altındaki üçgen alan Δx.
- (a) Formül ve sayılar: v = v₀ + a·t → 0 = 12 − 3·t → t = 12 / 3 = 4 s.
ara adımı göster
0 = 12 − 3t → 3t = 12 → t = 4 s. - (b) Formül ve sayılar: Δx = v₀·t + ½·a·t² = 12 · 4 + ½ · (−3) · 16 = 48 − 24 = 24 m.
ara adımı göster
½ · (−3) · 16 = −24; 48 + (−24) = 24 m. - Grafikle kontrol: üçgen alan = ½ · 4 · 12 = 24 m; aynı sonuç.
Birim: m. İşaret: ivme hızla zıt yönlü, araç yavaşlıyor; tutarlı. Büyüklük: ortalama hız (12 + 0)/2 = 6 m/s, 4 saniyede 24 m; şehir içi bisiklet freni için makul.
Denklemle: önce t'yi bul (v = v₀ + a·t), sonra Δx = v₀·t + ½·a·t² ile yolu hesapla. Her sabit ivmeli soruda çalışır.
Grafikle: v-t üçgenini çiz; Δx = üçgenin alanı = ½ · taban · yükseklik = ½ · 4 · 12 = 24 m.
Hangisi ne zaman? İkisi de sabit ivme ister. Grafik yolu tek kesimli sorularda daha hızlıdır; hareket parçalıysa yine alan kullanılır ama kesim kesim.
- Verilenleri yaz: x-t doğrusu (0, 0)'dan (50 s, 200 m)'ye; ızgara kareleri: yatayda bir kare 10 s, dikeyde bir kare 40 m.
- Ne isteniyor? 40 m/s sonucunu doğuran yanlış varsayım ve doğru hız.
Çözüm yolu (eğim alma) doğru; o zaman hatayı varsayımlarda arayacağım. Önce sonucun makul olup olmadığını, sonra ölçeği kontrol edeceğim.
- Sonucu sınayalım: 40 m/s = 144 km/h eder; hiçbir koşucu bu hızda koşamaz. Hesap bir yerde bozuk.
ara adımı göster
40 m/s = 40 · 3,6 = 144 km/h (1 m/s = 3,6 km/h, birim çevirisi).Makul mü kontrolü çözümün sonunda değil, şüphelendiğin anda da yapılır. - Varsayım avı: Ece "bir kare = 1 s" saydı. Eksen yazısına göre yatayda bir kare 10 s.
- Doğru hesap: v = Δx / Δt = 200 / 50 = 4 m/s.Grafik okumada ilk iş ölçek: bir karenin kaç saniye ve kaç metre olduğunu eksenden okumak.
- Ders: eğim karelerle değil eksen değerleriyle hesaplanır; ölçek her grafikte değişir.
4 m/s, tempolu bir koşu hızıdır (yürüyüşün iki üç katı); 40 m/s ise en hızlı sprinterin bile üç katından fazlaydı. Yeni sonuç hem birim hem bağlam kontrolünden geçiyor.
- Verilenleri yaz: kesimler (2'şer saniye): 0→8, 8→8, 8→0 ve 0→−4 m/s.
- Ne isteniyor? (a) Dört ivme; (b) Δx ve alınan yol.
Parçalı grafikte tek formül yok: her kesimin eğimini ve alanını ayrı bulup toplayacağım; eksen altı alanlar eksi sayılır.
buradan sonrasını sen çöz
- Şekil: grafikte son kesimin alanı eksenin altında; işaret oradan gelecek.
- (a) Eğimler: a₁ = (8 − 0)/2 = 4; a₂ = 0; a₃ = (0 − 8)/2 = −4; a₄ = (−4 − 0)/2 = −2 m/s².
- (b) Kesim alanları: üçgen ½ · 2 · 8 = 8 m; dikdörtgen 8 · 2 = 16 m; üçgen ½ · 2 · 8 = 8 m; alt üçgen −½ · 2 · 4 = −4 m.
ara adımı göster
Son kesim eksende 0'dan −4'e inen üçgen: alanı ½ · 2 · 4 = 4 m, eksenin altında olduğu için −4 m. - Toplama: Δx = 8 + 16 + 8 − 4 = 28 m; yol = 8 + 16 + 8 + 4 = 36 m.
Birim: m/s² ve m. Kontrol: yol (36) ≥ |Δx| (28); fark 36 − 28 = 8 m, son kesimin alanının (4 m) iki katı: geri gidilen 4 m yer değiştirmeden düşülür, yola eklenir. İvmelerin işaretleri kesimlerin eğimleriyle uyumlu.
Alanla: her kesimin alanını geometriden (üçgen, dikdörtgen) bul, işaretiyle topla.
Ortalama hızla: her kesimde vort = (v_başı + v_sonu)/2, Δx = vort · süre. Örneğin 1. kesim: 4 · 2 = 8 m.
Hangisi ne zaman? İki yol her kesimde aynı sonucu verir; ortalama hız yolu yalnız kesim içinde ivme sabitken kullanılabilir. Eğri v-t'de yalnız alan çalışır.
I. Kalkıştaki ivmenin büyüklüğü, duruştakinden küçüktür.
II. Toplam yer değiştirme 100 m'dir.
III. 4–10 s arasında servisin ivmesi sıfırdır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III
- Ne veriliyor? Üç kesimli v-t grafiği: 0→10 m/s (4 s), sabit 10 m/s (6 s), 10→0 (2 s).
- Ne isteniyor? Üç yargının doğruluğu; şıklar öncül kümesi.
- Hangi kavram? v-t'de eğim = ivme, alan = yer değiştirme; büyüklük |a| ile karşıdır, işaretle değil.
- Okuma tuzağı: "büyüklüğü" sözcüğü işaret sormuyor; duruştaki ivme eksi ama büyüklüğü 5.
Her yargıyı grafiğin kendi kuralıyla sınayacağım: I ve III eğimle, II alanla.
- I: kalkış eğimi 10/4 = 2,5 m/s²; duruş eğiminin büyüklüğü 10/2 = 5 m/s². 2,5 < 5. Doğru.
- II: alan = ½·4·10 + 6·10 + ½·2·10 = 20 + 60 + 10 = 90 m. 100 değil. Yanlış.
- III: 4–10 s arasında hız sabit; eğim, yani ivme sıfır. Doğru.
90 m, 12 saniyelik servis kalkışı için makul: ortalama hız 90 / 12 = 7,5 m/s; 7,5 · 3,6 = 27 km/h eder. Yamuk alan kısa yoldan da çıkar: (12 + 6)/2 · 10 = 90 m; iki hesap aynı.
- Ne veriliyor? İki kesimli v-t: 0→6 m/s (3 s), sabit 6 m/s (3 s).
- Ne isteniyor? (a) grafikten okuma; (b) eğim; (c) alan.
- Hangi kavram? Grafik kuralı: v-t'de eğim = ivme, alan = yer değiştirme.
- Okuma tuzağı: (a)'da 2. saniye ilk kesimin içindedir; sabit 6 m/s henüz başlamadı.
Önce doğrudan oku, sonra tek adım hesap (eğim), en son alanla çıkarım: a→b→c basamakları.
- (a) Doğrudan okuma: doğru 0'dan 6'ya düzgün çıkıyor; t = 2 s'de v = 2 · 2 = 4 m/s.
- (b) Tek adım hesap: a = eğim = (6 − 0) / 3 = 2 m/s².
- (c) Çıkarım: alan = üçgen + dikdörtgen = ½ · 3 · 6 + 6 · 3 = 9 + 18 = 27 m.
6 m/s hızlı bir bisiklet; 6 saniyede 27 m şehir içinde makul. Kontrol: ortalama hız 27/6 = 4,5 m/s, en yüksek hızdan küçük; tutarlı.