Fizik 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf fiziğinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca'nın ilk kitabı.
11. sınıf öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Her şeyi örnekle, çizimle ve bazen de kendini deney malzemesi yaparak anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda aksi yazmadıkça g = 10 m/s², π = 3, sin 37° = cos 53° = 0,6, sin 53° = cos 37° = 0,8, sin 30° = 0,5 alınır. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı.
Kuvvet ve Hareket
Kuvvet hareketi sürdürmez, değiştirir: hızın büyüklüğü ya da yönü değişiyorsa, arkasında sahibi belli bir net kuvvet vardır.
Bir şeyi bırakınca, fırlatınca, itince, çekince, döndürünce ne olur? Serbest düşme, iki boyutta hareket, Newton'ın üç kuralı, sürtünme, düşen cisimlerin neden bir hızda "takılıp kaldığı" ve dönen her şeyin sırrı bu ünitede.
Serbest düşme: ağır olan önce mi düşer?
Bu bölümde: düşen cisimleri gözleyip hızlarının her saniye ne kadar değiştiğini bulacak, sonra serbest düşmenin ivmesi için genel bir kural çıkaracaksın.
- serbest düşme — yalnız yer çekimi etkisindeki hareket; bu değildir: yalnız bırakılan cismin hareketi (yukarı fırlatılan top da serbest düşer)
- hava direnci — havanın hareketi frenlemesi; bu bölümde ihmal edilir
- ivme — hızın her saniyedeki değişimi
- yer çekimi ivmesi g — serbest düşmenin ivmesi, 10 m/s²
Havası olmayan bir ortamda 1 kg'lık ve 5 kg'lık iki taş aynı yükseklikten aynı anda bırakılıyor. Hangisi yere önce düşer?
Serbest bırakılan bir taşın hızı 2. saniyenin sonunda 20 m/s. 3. saniyenin sonunda hızı kaç m/s olur? (hava direnci yok, g = 10 m/s²)
Bence ağır cisim daha hızlı düşer; Dünya onu daha çok çekiyor.
Ama bu yanlış.
hava direnci yoksa 1 kg da 5 kg da aynı ivmeyle düşer: g = 10 m/s². 5 kg'lık taşın ağırlığı 5·10 = 50 N, 1 kg'lığınki 1·10 = 10 N. Çekim 5 kat, hızlandırılacak kütle de 5 kat. İkisinin hızı da her saniye 10 m/s artar, yere aynı anda düşerler. Tüyün yavaş düşmesinin nedeni kütle değil, hava direncidir.
Serbest düşme: yalnız yer çekimi etkisindeki harekettir (hava direnci ihmal). Bırakılan, aşağı ya da yukarı fırlatılan her cisim serbest düşme yapar. İvmesi hep aynıdır: a = g = 10 m/s², düşey aşağı. g: yer çekimi ivmesi; kütleye, şekle ve hareketin yönüne bağlı değildir. Bu kitapta g sabit alınır. Kelimelerle: serbest düşen her cismin hızı her saniye 10 m/s aşağı yönde değişir. Bırakılan taş: 0, 10, 20, 30 m/s.
a = Δv / Δt — a: ivme (m/s²), Δv: hızdaki değişim (m/s), Δt: geçen süre (s). İlk hızı sıfır olan cisim için v = g · t — v: t saniye sonraki hız (m/s), t: süre (s). Kelimelerle: ivme, hızın bir saniyede ne kadar değiştiğidir. Bırakılan taş için 3 s sonra v = g·t = 10·3 = 30 m/s.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Serbest bırakılan bir taşın 1 s sonraki hızı kaç m/s? (g = 10 m/s²) Cevap: v = g·t = 10·1 = 10 m/s.
Varyant 1: yalnızca taşın kütlesi iki katına çıktı. 1 s sonraki hız artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca süre 3 s oldu. Hız?
Varyant 3: yalnızca taş bırakılmadı, 5 m/s ile aşağı fırlatıldı. 1 s sonraki hız?
Karşı-örnek: "ivme hep g" kuralı hava direnci büyükken işlemez. Havada düşen tüy ya da açılmış paraşüt g ile hızlanmaz; hava direnci ivmeyi küçültür (8. bölümde limit hız).
Önce tahmin: sağdaki topu 10 kg, soldakini 1 kg yapıp bırakınca yere önce hangisi düşer? Kendine söyle, sonra dene.
Hava direnci yok, g = 10 m/s², yükseklik 20 m.
Verilen temsil: ölçüm tablosu. Ece düşen bir topu telefonla videoya aldı ve karelerden hızını okudu (hava direnci yok). Ötekini üret: hız–zaman grafiğini çiz ve eğimden ivmeyi bul.
| t (s) | 0 | 0,5 | 1 | 1,5 |
|---|---|---|---|---|
| v (m/s) | 0 | 5 | 10 | 15 |
Cevabı göster
Her 0,5 s'de hız 5 m/s artıyor.
a = Δv / Δt = 15/1,5 = 10 m/s², yani g.
Neye karşılık? v–t doğrusunun eğimi ivmedir: 15/1,5 = 10 m/s². Doğrunun sıfırdan başlaması "ilk hız sıfır" demek. Doğru düz, çünkü ivme sabit; eğri olsaydı ivme değişiyor olurdu.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Tablodaki "her 0,5 s'de +5 m/s" ile grafiğin her yerde aynı olan eğimi.
Havasız ortamda 5 kg'lık ve 1 kg'lık iki taş aynı anda bırakılıyor (g = 10 m/s²). 2 s sonra hızları kaç m/s? Ece'nin çözümü aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Taşlara etki eden tek kuvvet ağırlık: G = m·g.
- 5 kg'lık taş: G = 5·10 = 50 N; 1 kg'lık taş: G = 1·10 = 10 N.
- Ağır taş 5 kat çekildiğine göre ivmesi de 5 kat büyüktür: 50 m/s² ve 10 m/s².
- v = a·t: ağır taş 50·2 = 100 m/s, hafif taş 10·2 = 20 m/s.
- Sonuç: ağır taş yere çok önce düşer.
Cevap
Aşağı, 10 m/s². Hızı yukarı ama her saniye 10 m/s azalıyor; hızdaki değişim aşağı yönde.
Serbest düşmeyi veriyle anlat: tablo ve üç grafik
Bu bölümde: düşen ve yukarı fırlatılan bir topun verisini tabloya yazmayı, bu veriden üç grafik çizmeyi ve hareketi grafiğe bakarak açıklamayı öğreneceksin.
- veri seti — ölçümlerin düzenli tablosu (t, konum, hız)
- konum y — başlangıç noktasına göre yükseklik; bu değildir: alınan toplam yol
- ilk hız v₀ — t = 0 anındaki hız
- tepe noktası — hızın bir an sıfır olduğu en yüksek yer
Yukarı fırlatılan top en tepe noktada bir an duruyor. O anda ivmesi nedir? (g = 10 m/s²)
Tabloya göre yukarı 20 m/s ile fırlatılan topun 3. saniyedeki hızı −10 m/s. Buradaki eksi işareti ne demek?
Bence yukarı fırlatılan top en tepede durduğu için orada ivmesi de sıfırdır.
Ama bu yanlış.
hız ile ivme farklı şeylerdir. Tepede hız bir an sıfırdır ama değişmeye devam eder: 1 s önce +10 m/s, 1 s sonra −10 m/s. Bu 2 s'de hızdaki değişim Δv = −10 − 10 = −20 m/s; a = Δv/Δt = −20/2 = −10 m/s², yani 10 m/s² aşağı. İvme sıfır olsaydı top tepede asılı kalırdı. İvme–zaman grafiği bütün hareket boyunca −10'da düz bir çizgidir.
Yön seç: yukarıyı artı al; o zaman ivme a = −g = −10 m/s² olur. İlk hızı v₀ olan her serbest düşmede: v = v₀ − g · t y = v₀ · t − ½ · g · t² — v: t anındaki hız (m/s), v₀: ilk hız (m/s, yukarı artı), y: başlangıca göre konum (m, yukarı artı), t: süre (s), g = 10 m/s². Kelimelerle: hız her saniye 10 m/s azalır, çünkü yukarıyı artı seçtin. Yukarı 20 m/s: 1 s sonra v = 20 − 10·1 = 10 m/s, y = 20·1 − 5·1² = 15 m.
Bırakılan cisim (v₀ = 0; aşağı yönü artı al): v = g · t, h = ½ · g · t² — h: düşülen yükseklik (m). Aşağı fırlatılan (aşağı artı): v = v₀ + g · t, h = v₀ · t + ½ · g · t². Kelimelerle: bırakılan taş 1 s'de 5 m, 2 s'de 20 m, 3 s'de 45 m düşer. Aşağı fırlatılan taş bunlara bir de v₀·t kadar yol ekler.
Tepe noktası (dik yukarı fırlatılan cisim): tepede v = 0 → tçıkış = v₀ / g, hmax = v₀² / (2 · g). İkincisi, v–t grafiğinde 0 ile tçıkış arasındaki üçgenin alanıdır: ½ · (v₀/g) · v₀. İniş süresi çıkışa eşittir; top fırlatıldığı yere aynı süratle döner. Kelimelerle: 20 m/s ile yukarı fırlatılan top 20/10 = 2 s çıkar ve 20²/(2·10) = 400/20 = 20 m yükselir.
Üç grafik: v–t düz bir doğrudur, eğimi ivmedir (−10 m/s²). a–t yatay bir doğrudur. y–t bir kemerdir (parabol); tepesi v = 0 anıdır. v–t grafiğinin altında kalan alan yer değiştirmedir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Hangisi ne zaman? Yalnız en büyük yükseklik soruluyorsa kısa yol hızlıdır. Soru grafik veriyorsa ya da tepe dışında bir an soruluyorsa grafikle ya da v = v₀ − g·t ile adım adım git.
Çapa: Top yukarı 20 m/s ile fırlatılıyor (g = 10 m/s²). En çok kaç m yükselir? Cevap: hmax = v₀²/(2·g) = 20²/(2·10) = 400/20 = 20 m.
Varyant 1: yalnızca ilk hız iki katına (40 m/s) çıktı. Yükseklik artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca topun kütlesi iki katına çıktı. Yükseklik?
Varyant 3: yalnızca soru değişti: top fırlatıldığı yere döndüğünde hızı kaç?
Karşı-örnek: hmax = v₀²/(2·g) eğik fırlatılan topta v₀ ile işlemez, çünkü tepede yatay hız sıfır olmaz. Orada v₀ yerine hızın düşey bileşeni konur.
Önce tahmin: ilk hızı değiştirince hız–zaman doğrusunun eğimi değişir mi? Kendine söyle, sonra dene.
Top 45 m yüksekliğindeki kulenin tepesinden (y = 0) fırlatılıyor; yukarı yön artı, g = 10 m/s², hava direnci yok.
| t (s) | y (m) | v (m/s) |
|---|
Köprüden bir taş 5 m/s ile düşey aşağı fırlatılıyor. 1 s sonra hızı kaç m/s olur? (g = 10 m/s², aşağı artı)
Verilen temsil: hız–zaman grafiği. Yerden düşey yukarı fırlatılan bir topun grafiği (yukarı yön artı, g = 10 m/s²). Ötekini üret: ivme–zaman ve konum–zaman grafiklerinin eskizini çiz; tepe anını ve en büyük yüksekliği bul.
Cevabı göster
30'dan −30'a düz doğru. Eğim (−30 − 30)/6 = −10 m/s².
Tepe: v = 0 olduğu an, t = 3 s. En büyük yükseklik: 0–3 s arasındaki üçgenin alanı ½·3·30 = 45 m. Formülle: v₀²/(2·g) = 30²/(2·10) = 900/20 = 45 m.
Neye karşılık? v–t'nin eğimi a–t'deki değerdir (−10); v–t'nin altındaki alan y–t'deki yüksekliktir. 3–6 s arasındaki alan eksi 45 m: top aynı yolu geri iner, 6. saniyede y = 0'a döner.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? v–t doğrusunun sıfırı kestiği t = 3 s ile y–t kemerinin tepesi.
Top yerden yukarı 20 m/s ile fırlatılıyor (g = 10 m/s², hava direnci yok). Topun en tepedeki ivmesi ve 3. saniyedeki hızı nedir? Ece'nin çözümü aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Yukarı yönü artı seç: v₀ = +20 m/s, a = −g = −10 m/s².
- Tepe anı: v = v₀ − g·t → 0 = 20 − 10·t → t = 2 s.
- t = 2 s'de hız sıfır; hız sıfırsa ivme de sıfırdır.
- t = 3 s: v = 20 − 10·3 = −10 m/s; top 10 m/s ile aşağı iniyor.
- Sonuç: tepede a = 0, 3. saniyede v = 10 m/s, aşağı.
Cevap
Yatay bir doğru: ivme her an g = 10 m/s². Aşağıyı artı alırsan +10'da, yukarıyı artı alırsan −10'da durur.
İki boyutta hareket: yatayı ve düşeyi ayrı düşün
Bu bölümde: yana ya da eğik fırlatılan bir topun hareketini iki parçaya bölmeyi öğreneceksin: yatayda sabit hız, düşeyde serbest düşme. Hızı özel üçgenlerle ikiye ayırıp süreyi, uzaklığı ve yüksekliği bulacaksın.
- bileşen — vektörün yatay ya da düşey parçası; bu değildir: vektöre eklenen ayrı bir hız
- yatay bileşen vx — değişmez; yatayda kuvvet yok
- düşey bileşen vy — her saniye 10 m/s değişir
- menzil — cismin yatayda aldığı yol
Aynı balkondan bir top bırakılıyor, aynı anda ikinci top yatay olarak hızla fırlatılıyor. Hangisi yere önce değer? (hava direnci yok)
Masadan yatay itilen bir top 0,4 s'de yere düşüyor. Aynı masadan iki kat hızla itilseydi kaç saniyede düşerdi?
Bence yatay hızla fırlatılan top, bırakılan toptan daha geç düşer; hızlı gittiği için havada daha uzun kalır.
Ama bu yanlış.
yatay ve düşey hareket birbirinden bağımsızdır. Düşeyde iki topun da ilk hızı sıfırdır ve ikisi de her saniye 10 m/s hızlanır; düşme süresi yalnız yüksekliğe bağlıdır. 45 m'den bırakılan da, 10 m/s ile yatay fırlatılan da h = ½·g·t² → 45 = ½·10·t² = 5·t² → t = 3 s'de yere değer (g = 10 m/s²). Yatay hız yalnız uzaklığı değiştirir: x = vx·t = 10·3 = 30 m.
İki boyutta sabit ivmeli hareket (yalnız yer çekimi etkisinde): hareketi iki ayrı harekete böl. Yatay: kuvvet yok, ivme yok; sabit hızlı hareket: x = vx · t. Düşey: serbest düşme, sabit ivmeli hareket: vy = v0y − g · t, y = v0y · t − ½ · g · t² (yukarı artı). İki hareketi birleştiren tek şey ortak süre t'dir. Kelimelerle: yatayda her saniye aynı yol, düşeyde her saniye 10 m/s hız değişimi. x: yatay yol (m), vx: yatay hız (m/s), v0y: düşey ilk hız (m/s), t: süre (s), g = 10 m/s².
Hızı bileşenlerine ayır: v₀ hızı yatayla θ açısı yapıyorsa vx = v₀ · cos θ, v0y = v₀ · sin θ. Yalnız özel üçgenler kullanılır: 37°–53° üçgeninin kenarları 3-4-5 oranındadır (sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8); 45°'de iki bileşen eşittir; 30°'de düşey bileşen v₀'ın yarısıdır (sin 30° = 0,5). Kelimelerle: eğik hız, yatay ve düşey iki okun toplamıdır. 25 m/s ile 37°: vx = 25·0,8 = 20 m/s, v0y = 25·0,6 = 15 m/s.
Tepe ve uçuş: tepede düşey hız sıfırdır, yatay hız vx kalır: ttepe = v0y / g, hmax = v0y² / (2 · g). Aynı seviyeye dönüş süresi 2·ttepe'dir; menzil x = vx · tuçuş. Yatay fırlatılan cisimde düşey ilk hız sıfırdır: h = ½ · g · t², x = vx · t. Kelimelerle: süreyi düşey hareketten bul, uzaklığı yatay hızla çarparak bul.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: 45 m yüksekliğindeki kuleden bir top 10 m/s yatay hızla fırlatılıyor (g = 10 m/s²). Kulenin dibinden ne kadar uzağa düşer? Cevap: 45 = ½·10·t² → t² = 9 → t = 3 s; x = vx·t = 10·3 = 30 m.
Varyant 1: yalnızca yatay hız iki katına (20 m/s) çıktı. Süre ve uzaklık artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca kule 4 kat yüksek (180 m). Süre ve uzaklık?
Varyant 3: yalnızca topun kütlesi iki katına çıktı. Süre ve uzaklık?
Karşı-örnek: "yatay hız sabit" kuralı hava direnci büyükken işlemez. Kâğıt uçak ya da badminton topu havada yavaşlar, çünkü yatayda da bir kuvvet (hava direnci) vardır. Kural yalnız yer çekimi etkisindeki harekette geçerlidir.
Önce tahmin: yatay hızı 20 m/s'ye çekince fırlatılan top bırakılandan önce mi, sonra mı, aynı anda mı yere değer? Kendine söyle, sonra dene.
Kule 45 m, g = 10 m/s², hava direnci yok.
Top yatayla 45° açıyla fırlatılıyor. Hızının yatay bileşeni vx ile düşey bileşeni v0y arasındaki ilişki nedir?
Verilen temsil: yörünge fotoğrafı. 45 m'lik kuleden yatay fırlatılan topun her 1 saniyede bir çekilmiş kareleri (g = 10 m/s²). Ötekini üret: vx–t ve vy–t grafiklerini çiz (aşağı yön artı).
Cevabı göster
Yatay aralıklar eşit (10 m); düşey aralıklar 5, 15, 25 m diye büyüyor.
Neye karşılık? vx–t yatay bir doğru: yatay hız 10 m/s, hiç değişmiyor. Altındaki alan 10·3 = 30 m, yani yatay uzaklık. vy–t 0'dan 30'a düz doğru: eğimi 30/3 = 10 m/s², yani g. Altındaki alan ½·3·30 = 45 m, yani kulenin yüksekliği.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Fotoğraftaki eşit yatay aralıklar ile vx–t'nin düz çizgisi; büyüyen düşey aralıklar ile vy–t'nin eğimi.
Top yerden 20 m/s hızla, yatayla 30° açı yaparak fırlatılıyor (g = 10 m/s², sin 30° = 0,5). Top kaç saniye sonra yere düşer? Ece'nin çözümü aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Hareketi ikiye ayır: yatayda sabit hız, düşeyde a = g, aşağı.
- Tepede hızın düşey bileşeni sıfır olur.
- Tepeye çıkış süresi: t = v₀/g = 20/10 = 2 s.
- İniş de çıkış kadar sürer: toplam 2·2 = 4 s.
- Sonuç: top 4 s sonra yere düşer.
Cevap
Hayır. Tepede düşey hız sıfırdır ama yatay hız vx sürer; top o an yatay gider. Hızı en küçük değerindedir ama sıfır değildir.
Newton'ın üç kuralı: inat, itme, karşılık
Bu bölümde: cisimlerin neden "inat" ettiğini, kuvvetin ivmeyi nasıl belirlediğini (F = m·a) ve her itmenin bir karşılığı olduğunu öğreneceksin.
- eylemsizlik — cismin hâlini koruma inadı
- net kuvvet — bütün kuvvetlerin toplamı
- ivme — hızın her saniyedeki değişimi
- etki–tepki — iki cisimde aynı anda iki kuvvet; bu değildir: aynı cisimdeki eşit iki kuvvet
Düz yolda sabit 90 km/h ile giden arabaya etki eden net kuvvet hangi yöndedir?
Ece boş market arabasını 10 N ile itiyor, araba 5 m/s² ile hızlanıyor. Aynı 10 N ile kütlesi iki katı olan dolu arabayı iterse ivme kaç m/s² olur?
Ece kaykayda Volt'u itiyor. Hangisi doğru?
Bence sabit hızla giden arabayı ileri iten bir net kuvvet olmalı; kuvvet biterse araba durur.
Ama bu yanlış.
net kuvvet hızı değiştirir, sürdürmez. Sabit 90 km/h'de motorun itmesi ile sürtünme ve hava direnci eşittir: net kuvvet sıfır, ivme sıfır. Buz pistindeki disk kimse itmeden aynı hızla kayar; arabayı yavaşlatan şey "kuvvetin bitmesi" değil, sürtünmenin öne geçmesidir.
1. yasa: Net kuvvet sıfırsa cisim ya durur ya sabit hızla dümdüz gider (eylemsizlik).
2. yasa: Fnet = m · a — Fnet: net kuvvet, bütün kuvvetlerin toplamı (N); m: kütle (kg); a: ivme (m/s²). İvme net kuvvetle aynı yöndedir. Kelimelerle: kuvvet ne kadar büyükse ivme o kadar büyük; kütle ne kadar büyükse ivme o kadar küçük. 2 kg'a 10 N: a = 10/2 = 5. 4 kg'a 10 N: a = 10/4 = 2,5. Kütle iki kat, ivme yarı.
3. yasa: iki cisim arasındaki bir etkileşim, iki cisimde aynı anda iki kuvvet demektir: A, B'yi iterken B de A'yı eşit büyüklükte ve zıt yönde iter. Biri önce, öbürü sonra gelmez. Bu iki kuvvet farklı cisimlerde olduğu için birbirini yok etmez. Kelimelerle: çifti bulmak için cümlede isimleri yer değiştir: "Ece Volt'u iter" ↔ "Volt Ece'yi iter". İki cümlede aynı cisim geçiyorsa (ör. kitaba etki eden N ve G) o bir çift değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Hareket eden bir kamyon, duran küçük bir arabaya çarpıyor. Çarpışma sırasında hangisi öbürüne daha büyük kuvvet uygular? Cevap: ikisi eşit. Hangi yasayı kullandın? 3. yasa: bir etkileşim, iki cisimde aynı anda iki eşit kuvvet. Arabanın daha çok hasar görmesi, kütlesi küçük olduğu için ivmesinin büyük olmasındandır (2. yasa).
Varyant 1: yalnızca "çarpma" yerine "sabit hızla itme" oldu. Kamyonun arabaya kuvveti, arabanın kamyona kuvvetinden büyük mü, küçük mü, eşit mi?
Varyant 2: yalnızca kamyon arabayı sabit hızla değil, 1 m/s² ile hızlanarak itiyor. Eşitlik bozulur mu?
Varyant 3: yalnızca kamyon duruyor (freni çekili), araba geri geri gelip ona dayanıyor. Hangi kuvvet büyük?
Karşı-örnek: eşit ve zıt her kuvvet çifti etki–tepki değildir. Masadaki kitapta N ile G eşit ve zıttır ama ikisi de kitaba etki eder; eşitliklerinin nedeni 3. yasa değil, 1. yasadır (kitap duruyor). Asansör hızlanırken N ile G eşit bile olmaz.
Önce tahmin: kütle kaydırıcısını sağa çekince (kütle artınca) ivme ne olur? Kendine söyle, sonra dene.
Verilen temsil: denklem. Volt bir cisim için 12 − 4 = 2 · a yazdı. Ötekini üret: bu denkleme uyan bir durum yaz, serbest cisim diyagramını çiz ve ivmenin yönünü söyle.
Cevabı göster
12 − 4 = 2 · a → 8 = 2·a → a = 8/2 = 4 m/s².
2 kg'lık kutu iple 12 N ile sağa çekiliyor; zemin 4 N sürtünme uyguluyor. Kutu sağa, 4 m/s² ile hızlanıyor.
Neye karşılık? Eşitliğin sol tarafı net kuvvet (büyük kuvvet eksi küçük kuvvet), sağ tarafı kütle çarpı ivme. Eksi işareti "zıt yön" demek. Düşey kuvvetler (G ve N) denklemde yok, çünkü birbirini götürür. Başka doğru cevap: sağa 12 N, sola 4 N çeken iki ip.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Denklemdeki "− 4" ile şekildeki sola bakan kısa ok; "2" ile kutunun üstündeki 2 kg yazısı.
Masadaki 2 kg'lık kitaba masanın uyguladığı normal kuvvet kaç N? (g = 10 m/s²) Ece tahtaya şunu yazdı. Hatalı adımı bul.
- Kitaba iki kuvvet etki eder: Dünya'nın çekmesi G ve masanın itmesi N.
- Ağırlık: G = m·g = 2·10 = 20 N.
- N ile G etki–tepki çiftidir; 3. yasaya göre birbirine eşittir.
- Öyleyse N = G = 20 N.
- Kitap duruyor; sonuç bununla uyumlu.
Cevap
Ediyor: aşağı ağırlık, yukarı masanın itmesi. İkisi eşit, net kuvvet sıfır, bardak durur (1. yasa).
Serbest cisim diyagramı: görünmeyen kuvvetleri çiz
Bu bölümde: bir cisme etki eden görünmez kuvvetleri (ağırlık, yerin itmesi, sürtünme, ip) tek tek ok olarak çizmeyi ve asansördeki baskülün neden farklı gösterdiğini öğreneceksin.
- ağırlık G — Dünya'nın cismi çekmesi, m·g
- normal kuvvet N — yüzeyin cismi dik itmesi
- ip gerilmesi Tip — ipin cismi çekmesi
- serbest cisim diyagramı — cismi tek başına çizip okları koymak
60 kg'lık Ece baskülün üstünde; asansör yukarı doğru hızlanıyor. Baskül ne gösterir? (g = 10 m/s²)
Masadaki kitabın üstüne ikinci bir kitap koyuyorsun. Masanın alttaki kitaba uyguladığı N ne olur?
Bence baskül her zaman ağırlığımı gösterir; N her zaman m·g'dir.
Ama bu yanlış.
baskül seni ittiği N kuvvetini gösterir ve N ezberle değil, kuvvetleri dengeleyerek bulunur. Ece 60 kg: G = 60·10 = 600 N (g = 10 m/s²). Yukarı 2 m/s² ivmede N − 600 = 60·2 = 120 → N = 720 N; aşağı 2 m/s² ivmede 600 − N = 120 → N = 480 N; sabit hızda N = 600 N.
Yay, sünger ve ince tahta gibi masa da üstündeki yükle biraz ezilir ve geri iter. Değen her yüzey iter.
masanın ezilmesi gözle görülmez. N'nin büyüklüğünü ezilme miktarından hesaplamayız; cismin ivmesinden buluruz. Duran kitapta N = G; hızlanan asansörde değil.
Bir yüzeye değiyorsan o yüzey seni dik olarak iter: N'nin sahibi yüzeydir.
Ağırlık nereden geliyor? G = m · g — G: ağırlık (N), m: kütle (kg), g = 10 m/s²: yer çekimi ivmesi. Dünya her 1 kg'ı yaklaşık 10 N'la aşağı çeker. Soruda yazmasa bile hep g = 10 al. Kelimelerle: ağırlık (newton), kütlenin (kilogram) 10 katıdır. 50 kg'lık biri: G = 50·10 = 500 N; 60 kg'lık Ece: G = 60·10 = 600 N.
Serbest cisim diyagramı 4 adım, önünde bir sıfırıncı adım: 0) Etkileşim şeması: cismi ortaya yaz; ona dokunan ya da onu çeken her şeyi çizgiyle bağla. Her çizgi bir ok olur. 1) Cismi tek başına çiz, önce G = m·g (aşağı). 2) Ona dokunan her şeyin kuvvetini ekle: N (yüzeye dik), f (yüzeye paralel, kaymaya karşı), Tip (ip boyunca), F. 3) Düşeyleri ve yatayları ayrı topla. 4) Hareket yönünde Fnet = m · a yaz. Kelimelerle: büyük kuvvet eksi küçük kuvvet, kütle çarpı ivmeye eşittir; ivme büyük kuvvetin yönündedir.
Sahibi kim? Her okun yanına kuvveti uygulayan cismi yaz: G → Dünya, N → zemin (ya da baskül), f → zemin, Tip → ip, F → iten kişi. Sahibi yazılamayan ok fazladır ("hareket kuvveti", "merkezcil kuvvet" diye ayrı ok). Finlandiya'nın üniversite giriş sınavında eksik ya da fazla tek bir ok, o kısmın puanını sıfırlar.
Asansör: ivme yukarıysa N − G = m · a (N > G, ağır hissedersin); ivme aşağıysa G − N = m · a (N < G, hafif hissedersin). Unutma: N her zaman m·g değildir; kuvvetleri dengeleyerek bul. Birbirine bağlı cisimler aynı ivmeyle gidiyorsa hepsini tek cisim gibi düşünebilirsin (toplam kütle, toplam kuvvet). Kelimelerle: baskül, ağırlığını değil, seni ne kadar ittiğini gösterir; asansör yukarı ivmeleniyorsa daha çok, aşağı ivmeleniyorsa daha az iter.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Masada 2 kg'lık bir kitap duruyor (g = 10 m/s²). Masa kitabı kaç N ile iter? Cevap: kitap duruyor, düşeyde net kuvvet sıfır: N = G = m·g = 2·10 = 20 N.
Varyant 1: yalnızca kitabın üstüne 1 kg'lık ikinci bir kitap kondu. Masanın alttaki kitaba N'si artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca kitabı bir iple yukarı 5 N ile çekiyorsun; kitap kalkmıyor. N ne olur?
Varyant 3: yalnızca kitabı elinle aşağı 5 N ile bastırıyorsun. N ne olur?
Karşı-örnek: "N = m·g" kuralı ivme varken işlemez. Aynı kitap yukarı 2 m/s² ile hızlanan bir asansörün tabanındaysa N − G = m·a → N − 20 = 2·2 = 4 → N = 24 N.
Önce tahmin: kaydırıcıyı sağa çekince (ivme yukarı büyüyünce) baskül 600'den büyük mü, küçük mü gösterir? Kendine söyle, sonra dene.
Verilen temsil: ivme–zaman grafiği. 60 kg'lık Ece asansörde baskülün üstünde; asansörün ivmesi grafikteki gibi (yukarı yön artı, g = 10 m/s²). Telefonun ivmeölçeri böyle bir grafik çizer. Ötekini üret: aynı zaman aralıkları için baskülün gösterdiği N'nin zamana bağlı grafiğini çiz.
Cevabı göster
Önce G = m·g = 60·10 = 600 N. 0–2 s: a = +2 → N − 600 = 60·2 = 120 → N = 720 N. 2–6 s: a = 0 → N = 600 N. 6–8 s: a = −2 (aşağı) → 600 − N = 120 → N = 480 N.
+2 · 0 · −2 (m/s²)
Kalkarken ağır hissediyor (720 N), yolda normal (600 N), dururken hafif (480 N).
Neye karşılık? N–t grafiğindeki kesikli çizgi (600 N) ağırlıktır; grafiğin bu çizgiden sapması m·a kadardır (60·2 = 120 N). a–t grafiğinin altındaki alan hızdaki değişimdir: 0–2 s'de 2·2 = 4 m/s.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? a–t'de sıfırın üstündeki basamak ile N–t'de 600'ün üstündeki basamak; ikisi de "ivme yukarı" demek. Kâğıtta: üç satırlık tablo (aralık · a · N) aynı işi görür.
Ece'nin ittiği 5 kg'lık kutu, itme bittikten sonra zeminde sağa kayıyor (μk = 0,2, g = 10 m/s²). Ece serbest cisim diyagramını adım adım yazdı. Hatalı adımı bul.
- G = m·g = 5·10 = 50 N, aşağı. Sahibi: Dünya.
- N = 50 N, yukarı (düşeyde hareket yok). Sahibi: zemin.
- f = μk·N = 0,2·50 = 10 N, sola (kaymaya zıt). Sahibi: zemin.
- Kutu sağa gidiyor; öyleyse sağa bir de "hareket kuvveti" Fh çizilir, yoksa kutu durur.
- Yatayda Fh ile f dengede: kutu sabit hızla kayar.
Cevap
600 N. Sabit hız → a = 0 → N = G = m·g = 60·10 = 600 N (g = 10 m/s²). Hareketin yönü değil, ivme önemli.
İki çeşit sürtünme: kıpırdatmak mı zor, sürdürmek mi?
Bu bölümde: kıpırdamayan cisme etki eden statik sürtünmeyi, kayan cisme etki eden kinetik sürtünmeyi ve sürtünmenin bazen bizi ileri götürdüğünü öğreneceksin.
- sürtünme — yüzeyin kaymaya karşı koyması
- statik (tutunma) sürtünme — kaymayan cisimdeki sürtünme; bu değildir: yapışma (değeri, durum ne kadar isterse o kadardır)
- kinetik (kayma) sürtünme — kayan cisimdeki sürtünme
- ABS — tekerleğin kilitlenmesini önleyen fren
Yürürken yerin ayağına uyguladığı sürtünme kuvveti hangi yöndedir?
Dolap 300 N'da kaymaya başlıyor, kayarken sürtünme 250 N. Duran dolabı 280 N ile itiyorsun. Sürtünme kaç N?
Kaymadan dönen bir bisiklet tekerleğinin yola değen noktasında hangi sürtünme çalışır?
Bence sürtünme her zaman harekete zıttır; hareketi yavaşlatmaktan başka işi yoktur.
Ama bu yanlış.
sürtünme kaymaya zıttır, harekete değil. Yürürken ayağın yeri geriye iter, sürtünme ayağı ileri iter: seni yürüten kuvvet odur. Hızlanan kamyonun kasasındaki kutu da ileri yönlü sürtünmeyle hızlanır; kasa buz olsaydı kutu geride kalırdı.
İki fırçayı birbirine bastırıp kaydırmaya çalış: kıllar birbirine takılır, ne kadar bastırırsan o kadar takılır. Yüzeylerin pürüzleri de böyle takılır; sürtünme N ile büyür.
fırçada geniş fırça daha çok takılıyor gibi görünür. Gerçek yüzeylerde değen noktaların toplam alanı bastırmaya bağlıdır, görünen genişliğe değil. Bu yüzden sürtünme temas alanına bağlı değildir.
Sürtünmeyi bastırma (N) ve yüzeyin cinsi belirler, genişlik değil.
Statik sürtünme: cisim zorlanıyor ama kaymıyor; büyüklüğü uygulanan kuvvete eşit, 0'dan en büyük değerine (fs,max) kadar değişir. Kinetik sürtünme: cisim kayıyor; sabittir, hıza bağlı değildir. Genelde fs,max > fk — fs,max: statik sürtünmenin en büyük değeri (N), fk: kinetik sürtünme (N). Kelimelerle: kıpırdatmak için gereken kuvvet, kaydırmaya devam etmek için gerekenden büyüktür. Dolap 300 N'da "kopar", sonra 250 N'la kayar.
Benzerlikler: ikisi de yüzeye paraleldir, kaymaya (ya da kayma isteğine) zıt yöndedir, yüzeylerin cinsine ve N'ye bağlıdır, temas alanına (değen yüzeyin büyüklüğüne) bağlı değildir. Sürtünme hareket yönünde de olabilir (yürümek, hızlanan kamyondaki kutu).
Yönü nasıl bulursun? Sürtünme, değen yüzeyin kayma isteğine zıttır. Kayarak öteleme: kayarak yavaşlayan kutuda kutu ileri kayar, kinetik sürtünme geri yöndedir. Dönerek öteleme (tekerleğin dönerek ilerlemesi): pedal çevrilen bisiklet tekerleğinin yola değen noktası geriye kaymak ister, statik sürtünme ileri yöndedir ve bisikleti hızlandırır. Fren yapılırsa değen nokta ileri kaymak ister, sürtünme geri döner. Kelimelerle: önce "değen nokta hangi yöne kaymak istiyor?" diye sor; sürtünme onun tersidir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Verilen temsil: cümle. Ece duran kitaplığı itiyor; itişini 0'dan başlatıp yavaş yavaş artırıyor. Kitaplık 120 N'a kadar kıpırdamıyor. 120 N'u geçince kayıyor ve kayarken sürtünme 80 N oluyor. Ötekini üret: yatay eksende itme F (0–200 N), düşey eksende sürtünme f olan sürtünme kuvveti–uygulanan kuvvet (F–f) grafiğini çiz.
Cevabı göster
120 N'a kadar kıpırdamıyor; sonra 80 N sürtünmeyle kayıyor.
F ≤ 120 N: f = F (statik). F > 120 N: f = 80 N (kinetik), fark kitaplığı hızlandırır.
Neye karşılık? İlk kısmın eğimi 1'dir (45° doğru): sürtünme itişi birebir izler. Tepe noktası fs,max = 120 N; düz kısmın yüksekliği fk = 80 N. Tepe ile düz kısım arasındaki düşüş, "kıpırdatmak sürdürmekten zor" cümlesidir.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Cümledeki "kıpırdamıyor" grafikteki eğik doğru; "kayıyor" düz çizgi. Bu grafik bir sonraki bölümde f = μ·N ile sayıya dönüşecek.
Kamyon ileri doğru 2 m/s² ile hızlanıyor; kasasındaki 20 kg'lık kutu kaymadan kamyonla birlikte hızlanıyor. Kutuya etki eden sürtünme hangi yönde ve kaç N? Ece'nin düşünme zinciri aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Kutu kasaya göre kaymıyor; öyleyse statik sürtünme var.
- Kutunun ivmesi kamyonunkiyle aynı: 2 m/s², ileri.
- Sürtünme hep harekete zıttır; kutu ileri gittiğine göre sürtünme geri yöndedir.
- Yatayda kutuya başka kuvvet yok; net kuvvet sürtünmeye eşit: f = m·a = 20·2 = 40 N.
- Sonuç: kutuya 40 N'luk sürtünme geri yönde etki eder.
Cevap
100 N. Kaymayan cisimde statik sürtünme, itmene eşittir; net kuvvet sıfır olur.
Sürtünmenin formülü: f = μ · N
Bu bölümde: sürtünmenin büyüklüğünü hesaplamayı (f = μ·N) ve her sürtünme sorusunda önce "kayıyor mu?" diye sormayı öğreneceksin.
- sürtünme katsayısı μ — yüzeyin tutuculuğu, birimsiz
- fs,max — statik sürtünmenin sınırı, μs·N
- fk — kayarkenki sürtünme, μk·N
- "kayıyor mu?" — F ile μs·N'yi karşılaştır
Duran 10 kg'lık sandık için μs = 0,5 (g = 10 m/s²). 30 N ile itiyorsun, kıpırdamıyor. Sürtünme kaç N?
Aynı sandığı (10 kg, μs = 0,5, μk = 0,3, g = 10 m/s²) 70 N ile itiyorsun. İvmesi kaç m/s²?
Bence sürtünme kuvveti her zaman μ·N'dir; soruda μ ve N varsa çarpar geçerim.
Ama bu yanlış.
μs·N yalnızca kaymanın başladığı sınırdır. 10 kg'lık sandık (μs = 0,5, μk = 0,3, g = 10 m/s²): N = 10·10 = 100 N, sınır 0,5·100 = 50 N. 30 N itersen sürtünme 30 N; 50 N itersen 50 N; 60 N itersen sandık kayar ve sürtünme μk·N = 0,3·100 = 30 N'a düşer. Kalan 60 − 30 = 30 N sandığı hızlandırır: 30 = 10·a → a = 3 m/s².
f = μ · N — f: sürtünme kuvveti (N), μ: sürtünme katsayısı (birimsiz, yüzeylerin cinsine bağlı), N: normal kuvvet (N). Yatay zeminde başka düşey kuvvet yoksa N = G = m·g (g = 10 m/s²). Kelimelerle: sürtünme, yüzeyin tutuculuğu çarpı cismin yere bastırma kuvvetidir. 10 kg'lık sandık: N = 10·10 = 100 N; μ = 0,5 ise sınır 0,5·100 = 50 N.
fs,max = μs · N statik sürtünmenin en büyük değeri, fk = μk · N kayan cisme etki eden sürtünmedir. Kural: önce "kayıyor mu?" F ≤ μs·N ise kaymaz, f = F, a = 0. F > μs·N ise kayar, f = μk·N ve F − f = m·a. Sabit hızla çekilen cisimde çekme kuvveti = fk. Kelimelerle: itme sınırı geçmiyorsa sürtünme itmeye eşittir; geçiyorsa sürtünme kinetik değerine düşer ve aradaki fark cismi hızlandırır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: 10 kg'lık sandık yatay zeminde 60 N'luk yatay kuvvetle çekiliyor ve kayıyor (μk = 0,3, g = 10 m/s²). Sürtünme kaç N? Cevap: N = m·g = 10·10 = 100 N; fk = μk·N = 0,3·100 = 30 N.
Varyant 1: yalnızca aynı 60 N'luk ip, yatay yerine biraz yukarı eğik çekiyor (kuvvetin yukarı parçası 36 N, yatay parçası 48 N). Sürtünme artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca kuvvet çekmek yerine yukarıdan aşağı eğik itiyor (aşağı parça 36 N, yatay parça 48 N). Sürtünme?
Varyant 3: yalnızca sandığın kütlesi iki katına (20 kg) çıktı. Sürtünme?
Karşı-örnek: f = μ·N duran cisimde sürtünmenin kendisini vermez, yalnızca sınırını verir. Duran sandığı 30 N ile itersen sürtünme 30 N'dur, μs·N değil.
Önce tahmin: kaydırıcıyı sağa çekip 50 N'u geçince sürtünme oku büyür mü, küçülür mü? Kendine söyle, sonra dene.
Sandık 10 kg, μs = 0,5, μk = 0,3, g = 10 m/s².
Kaydırıcıyı gezdirdikçe grafikte uğradığın noktalar iz bırakır: F–f grafiğini kendin çizmiş olursun.
Derine in (isteğe bağlı) · EK: defter ve silgiyle μs ölç
Defteri masaya koy, kapağının üstüne silgiyi yerleştir. Kapağı yavaşça kaldır; silgi tam kaymaya başladığında dur. Kapağın kalktığı yükseklik h ile masadaki yatay uzaklık d'yi cetvelle ölç. Bu düzenekte μs = h / d olur (bu orana eğim açısının tanjantı denir: μs = tan θ).
Örnek: d = 20 cm, h = 15 cm → μs = 15/20 = 0,75 (yaklaşık 37°). Silginin geniş yüzü ve dar yüzüyle ayrı ayrı dene: açı neredeyse aynı çıkar, çünkü sürtünme temas alanına bağlı değildir. Japonya'daki bir lise deneyinde tahta bloğun iki yüzü için 18,6° ve 18,3° bulunmuş.
| Deneme | h (cm) | d (cm) | μs = h/d |
|---|---|---|---|
| 1 (geniş yüz) | |||
| 2 (dar yüz) | |||
| 3 |
Verilen temsil: ölçüm tablosu. Ece bir tahta bloğun üstüne ağırlıklar koyup her seferinde sabit hızla çekiyor ve kinetik sürtünmeyi ölçüyor. Ötekini üret: f–N grafiğini çiz ve grafikten μk'yı bul.
| N (N) | 10 | 20 | 30 | 40 |
|---|---|---|---|---|
| fk (N) | 3 | 6 | 9 | 12 |
Cevabı göster
N her 10 N artınca fk 3 N artıyor.
fk = μk · N, eğim μk = 12/40 = 0,3.
Neye karşılık? Grafiğin eğimi μk'dır: 12/40 = 0,3 (birimsiz, N/N). Doğru sıfırdan geçer (kesim 0): bastırma yoksa sürtünme de yok. Eğim büyükse yüzey daha tutucudur.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Tablodaki her sütunda f/N = 0,3 oranı ile grafiğin sabit eğimi.
Mantıksız sonuç: duran 10 kg'lık sandık için μs = 0,5 (g = 10 m/s²). Ece sandığı 30 N ile itiyor ve ivmeyi hesaplıyor. Sonuç saçma çıktı. Hangi adımdaki varsayım yanlış?
- N = m·g = 10·10 = 100 N.
- Sürtünme: f = μs·N = 0,5·100 = 50 N.
- Net kuvvet: F − f = 30 − 50 = −20 N.
- a = Fnet/m = −20/10 = −2 m/s².
- Sonuç: sandık itildiği yönün tersine, Ece'ye doğru hızlanır.
Cevap
15 N. N = m·g = 4·10 = 40 N (g = 10 m/s²), sınır fs,max = 0,5·40 = 20 N. 15 < 20 → kutu kaymaz, sürtünme itmeye eşit: 15 N.
Limit hız: yağmur neden taş gibi çarpmaz?
Bu bölümde: düşen cisimlerin neden sonsuza dek hızlanmadığını ve limit hızı neyin büyütüp neyin küçülttüğünü öğreneceksin.
- hava direnci — havanın cismi geri itmesi
- limit hız — direnç ağırlığa eşitlenince sabitlenen hız; bu değildir: yalnız düşene özgü bir şey (yükselen helyum balonu da limit hıza ulaşır)
- kesit alanı — havaya çarpan yüzey
Aynı boyda iki top, biri 1 kg biri 3 kg, yüksek bir kuleden havada bırakılıyor. Hangisi daha büyük limit hıza ulaşır?
Hangi değişiklik bir cismin havadaki limit hızını büyütür?
Bence serbest düşmede kütle fark etmediğine göre, havada da aynı boydaki 1 kg'lık ve 3 kg'lık top hep aynı hızla düşer.
Ama bu yanlış.
"kütle fark etmez" kuralı yalnız hava direnci ihmal edilince geçerlidir (1. bölüm). Hava yoksa 1 kg da 3 kg da aynı g = 10 m/s² ile hızlanır: ağır olanı Dünya 3 kat çeker ama hızlandırılacak kütle de 3 kattır. Havada fark, direnci dengeleyen hızdan gelir: 3 kg'ın ağırlığı 3·10 = 30 N, 1 kg'ınki 10 N; 30 N'luk direnç daha büyük hızda oluşur, ağır topun limit hızı büyüktür. Aynı ağırlıktaki düz ve buruşuk kâğıt ise kesit alanı yüzünden farklı düşer.
Düşen cisimde hava direnci hızla büyür; hava direnci = ağırlık olunca ivme sıfır, hız sabit olur: limit hız. Limit hızı küçülten şeyler: kesit alanının (havaya çarpan yüzeyin) büyümesi (paraşüt, düz kâğıt), ortamın yoğun olması (hava → su → bal). Büyüten şeyler: kütlenin (ağırlığın) artması, sivri ve akıcı şekil. Limit hızdaki cisim durmuş değildir; üstünde iki kuvvet vardır ama eşittir. Kelimelerle: direnç ağırlığı yakalayınca hızlanma biter. Geniş cisim direnci çabuk yakalar (küçük limit hız); ağır cisim geç yakalar (büyük limit hız).
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: 2 kg'lık bir top havada limit hıza ulaştı (g = 10 m/s²). Topa etki eden hava direnci kaç N? Cevap: limit hızda direnç = ağırlık = m·g = 2·10 = 20 N.
Varyant 1: yalnızca kütle iki katına (4 kg) çıktı, boyut aynı. Limit hızdaki direnç ve limit hız artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca ortam değişti: aynı 2 kg'lık top suda düşüyor (suyun kaldırma kuvvetini ihmal et). Limit hızdaki direnç?
Varyant 3: yalnızca kesit alanı büyüdü (topa küçük bir paraşüt takıldı, kütle aynı). Limit hızdaki direnç?
Karşı-örnek: "limit hız = düşen cismin hızı" kuralı her yerde işlemez. Serbest bırakılan helyum balonu yukarı doğru limit hıza ulaşır: yukarı kaldırma kuvveti, aşağı ağırlık ve direnç dengelenince. İşleyen kural "kuvvetler eşitlenince hız sabit" kuralıdır.
Önce tahmin: paraşütü açınca hız–zaman eğrisi ne yapar; paraşütçü yukarı çıkar mı? Kendine söyle, sonra dene.
Kesikli kırmızı çizgi: o anki kesit alanıyla limit hız. Kâğıtta: üç anı (açmadan az önce, açtığın an, yeni limit hız) bir tabloya yaz; her birinde direnç ile G'yi "<, =, >" ile karşılaştır.
Verilen temsil: hız–zaman grafiği. Paraşütçünün grafiği dört aralığa ayrılmış. Ötekini üret: her aralık için bir serbest cisim diyagramı kartı çiz: G (Dünya) ve direnç (hava) oklarını, uzunluklarını karşılaştırarak.
Cevabı göster
Yeşil: G (Dünya), kırmızı: direnç (hava). I: net kuvvet aşağı, hız artıyor. II: eşit, hız sabit. III: direnç büyük, net kuvvet yukarı, paraşütçü aşağı giderken yavaşlıyor. IV: yine eşit.
Neye karşılık? v–t grafiğinin eğimi ivmedir: eğim pozitif ↔ aşağı ok uzun; eğim sıfır ↔ oklar eşit; eğim negatif ↔ yukarı ok uzun. Dikkat: II ile IV'teki direnç aynı büyüklükte (ikisi de G'ye eşit), hızlar farklı olsa bile.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Grafiğin yatay kısımları (II ve IV) ile okları eşit iki kart.
Derine in (isteğe bağlı) · EK: kek kalıbıyla limit hız deneyi
Kâğıt kek kalıplarından önce 1 tanesini, sonra iç içe 2'sini, sonra iç içe 4'ünü aynı yükseklikten (yaklaşık 2 m) bırak ve düşme süresini ölç. Şekil hep aynı, kütle 1, 2 ve 4 kat. Kalıplar yolun çoğunu limit hızla alır.
Soru: 4 kat kütle, 4 kat limit hız mı demek? Hayır, yaklaşık 2 kat. Direnç hızla birlikte hızdan daha çabuk büyür: hız iki kat olunca direnç yaklaşık dört kat olur. Bu yüzden 4 katlık ağırlığı dengelemek için hızın 2 katına çıkması yeter.
| Kalıp sayısı | Süre 1 (s) | Süre 2 (s) | Süre 3 (s) | Ortalama |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 4 |
Aynı boyda 1 kg ve 3 kg'lık iki top, yüksek bir kuleden havada bırakılıyor (g = 10 m/s²). Hangisinin limit hızı büyük? Ece'nin düşünme zinciri aşağıda. Hatalı adımı bul.
- İkisi de ilk anda g = 10 m/s² ile hızlanmaya başlar; başta hava direnci yok denecek kadar küçük.
- Hızlandıkça hava direnci büyür.
- Limit hızda direnç ağırlığa eşit olur: 1 kg için 1·10 = 10 N, 3 kg için 3·10 = 30 N.
- Toplar aynı boyda; aynı hızda aynı direnç alırlar. Öyleyse limit hızları eşittir.
- İkisi yere aynı anda düşer.
Cevap
Sıfır. Hava direnci = ağırlık; ivme yok, hız sabit. Kuvvetler var ama eşit.
Düzgün çembersel hareket: hız teğet, ivme merkeze
Bu bölümde: çember çizen bir cismin hızının hep teğet, ivmesinin hep merkeze doğru olduğunu ve ip kopunca taşın nereye gittiğini öğreneceksin.
- sürat — hızın büyüklüğü, yönsüz
- teğet — çembere değip geçen doğru
- merkezcil ivme — merkeze doğru olan ivme
- merkezkaç — dışarı iten gerçek bir kuvvet değil
İpin ucunda çember çizen taşın ipi kopuyor. Taş nereye gider?
Dönen bir plağın üstünde bozuk para, plakla birlikte dönüyor. Paranın kaymasını bir raptiyeyle önleyeceksin. Raptiyeyi paranın hangi yanına çakarsın?
Bence ip kopunca taş merkezden dışarı, ipin doğrultusunda fırlar.
Ama bu yanlış.
kopma anında taşın hızı çembere teğettir; ip gidince onu döndürecek kuvvet kalmaz ve 1. yasa gereği taş o hız yönünde düz gider. Dışarı doğru bir kuvvet hiç olmadı; "dışarı fırlama" hissi senin çemberle birlikte dönmenden gelir. Sahnedeki kesikli teğet doğru, taşın izlediği yoldur. Bu yanılgıya bir süre Newton da düşmüştü; yalnız değilsin.
Düzgün çembersel hareket: sürat (hızın büyüklüğü) sabit, hız vektörü (büyüklük + yön) değişken, çünkü yönü döner. Hız her an çembere teğet (yarıçapa dik); ivme ve net kuvvet her an merkeze doğru. Merkeze çeken kuvvet ortadan kalkarsa cisim teğet doğrultuda düz gider. Kelimelerle: dönen cismi merkeze çeken bir şey (ip, sürtünme, çekim) hep vardır; o şey biterse cisim o anki yönünde düz gider.
Merkeze çekme görevini kim yapıyor?
| Durum | Merkeze bakan gerçek kuvvet (sahibi) |
|---|---|
| İpe bağlı dönen taş | ip gerilmesi Tip (ip) |
| Yatay virajdaki araba | statik sürtünme f (yol) |
| Türksat | çekim kuvveti (Dünya) |
| Eğimli virajdaki araba | N'nin merkeze bakan parçası (yol), gerekirse sürtünme |
| Düşey çemberin tepesindeki kova | Tip (ip) + m·g (Dünya) |
Kural: serbest cisim diyagramına "merkezcil kuvvet" diye ayrı bir ok çizilmez. Merkezcil, merkeze bakan gerçek kuvvetlerin toplamının adıdır; her okun bir sahibi olmalı.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: "İpi kes" düğmesine basınca taş dışarı mı, teğet mi, yoksa bir süre eğri çizerek mi gider? Kendine söyle, sonra dene.
Top, yatay bir çemberde sabit süratle dönüyor. İvmesi var mı? Ece'nin düşünme zinciri aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Top her saniye çember üzerinde aynı uzunlukta yol alıyor.
- Öyleyse sürati (hızının büyüklüğü) sabit.
- Sürat sabitse hız da sabittir.
- Hız sabitse ivme sıfırdır.
- İvme sıfırsa net kuvvet sıfırdır; ip topu çekmiyor olabilir.
Cevap
Var. Sürati değil ama hızının yönü değişiyor; ivme merkeze doğru (merkezcil ivme).
Düzgün çembersel hareketin hesabı: T, f, v, ω, a, F
Bu bölümde: dönen cismin periyodunu, frekansını, hızını ve ipi geren kuvveti hesaplamayı; kovadaki suyun neden dökülmediğini ve virajdaki arabanın hız sınırını öğreneceksin.
- periyot T — bir turun süresi (s)
- frekans f — saniyedeki tur sayısı (Hz)
- açısal hız ω — saniyede dönülen açı (rad/s)
- merkezcil kuvvet — merkeze çeken kuvvetin adı, m·v²/r
Virajı dönen arabada Ece kapıya doğru savruluyor. Onu dışarı iten kuvvet nedir?
Aynı top, aynı ipte bu kez 3 kat hızlı döndürülüyor. İp gerilmesi kaç katına çıkar?
Eğimli virajın bir "ideal hızı" var: bu hızda araba sürtünmeye hiç ihtiyaç duymadan döner. Araba ideal hızdan daha hızlı giderse lastiklere hangi yönde sürtünme gerekir?
Bence virajda arabayı dışarı iten bir merkezkaç kuvveti var; hızlanınca o kuvvet büyüyor.
Ama bu yanlış.
dışarı iten kuvvet yok; arabanın düz gitme inadı var. Onu merkeze çeviren gerçek kuvvet lastiklerin statik sürtünmesidir ve en fazla μ·m·g olabilir. 1000 kg'lık araba r = 100 m virajı v = 20 m/s ile alırken gereken kuvvet m·v²/r = 1000·20²/100 = 4000 N; kuru asfalt (μ = 0,7) en fazla 0,7·1000·10 = 7000 N verir (g = 10 m/s²), araba döner. Buzda (μ = 0,1) sınır 1000 N: yetmez, araba teğet yönde kayar.
Hangisi ne zaman? Önce gözlemciyi seç. Bu kitapta ve sınavda hep yerdeki gözlemciyle çöz: yalnız sahibi olan okları çiz, merkeze doğru net kuvveti m·v²/r'ye eşitle. Başka bir kaynakta "merkezkaç kuvveti" görürsen, bu dönen gözlemcinin hesabıdır; sayı aynı çıkar ama gerçek bir kuvvet değildir.
f = 1/T v = 2πr/T ω = 2π/T v = ω·r a = v²/r = ω²·r F = m·v²/r
T: periyot, bir turun süresi (s); f: frekans, saniyedeki tur sayısı (Hz); r: yarıçap (m); v: çizgisel hız (m/s); ω: açısal hız (rad/s; rad açı birimidir, 1 tam tur = 2π rad); a: merkezcil ivme (m/s²); F: merkezcil kuvvet (N); m: kütle (kg). π = 3 alınır; 2πr bir turda alınan yoldur (çemberin çevresi). Kelimelerle: hız = bir turun yolu bölü bir turun süresi. Merkezcil ivme = hızın karesi bölü yarıçap (v = ω·r yazılırsa: açısal hızın karesi çarpı yarıçap); merkezcil kuvvet = kütle çarpı bu ivme. Hız 2 kat → kuvvet 4 kat. r = 1,5 m, T = 3 s: v = 2·π·r/T = 2·3·1,5/3 = 9/3 = 3 m/s (π = 3).
Dikkat, iki T var: periyot T (saniye) ile ipin çekme kuvveti karışmasın; ip gerilmesini bu kitapta hep Tip (newton) yazıyoruz. Düşey çember: tepede Tip + m·g = m·v²/r, dipte Tip − m·g = m·v²/r (g = 10 m/s²). Tepede ip gevşemeden dönmenin en küçük hızı: Tip = 0 → vmin = √(g·r). Yatay viraj: μ·m·g = m·v²/r → vmax = √(μ·g·r). Kelimelerle: tepede ip ve ağırlık birlikte merkeze çeker; dipte ip ağırlığı yener, fark merkezcil kuvvettir. Virajda en büyük hız, sürtünme katsayısı çarpı g çarpı yarıçapın kareköküdür; kütle işe karışmaz.
Açısal ivme: ω'nın değişme hızı; düzgün çembersel harekette sıfırdır. Eğimli viraj: yol içe eğimliyse N'nin bir parçası merkeze bakar; araç sürtünmeye daha az muhtaç olur.
Tümsek ve çukur yol: tümseğin tepesinde merkez aşağıdadır: G − N = m·v²/r → N = m·g − m·v²/r; yol arabayı daha az iter, "hafiflersin". Çukurun dibinde merkez yukarıdadır: N − G = m·v²/r; yol daha çok iter. Tümsekte yoldan kopmadan geçmenin en büyük hızı: N = 0 → vmax = √(g·r). Kelimelerle: tümsekte yol seni ağırlığından az, çukurda fazla iter; aradaki fark merkezcil kuvvettir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: 1000 kg'lık araba düz ve yatay yolda gidiyor (g = 10 m/s²). Yol arabayı kaç N ile iter? Cevap: düşeyde ivme yok: N = G = m·g = 1000·10 = 10 000 N.
Varyant 1: yalnızca yol düz değil; araba yarıçapı 40 m olan bir tümseğin tepesinden 10 m/s ile geçiyor. N artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca tümsek yerine aynı yarıçaplı bir çukurun dibi. N?
Varyant 3: yalnızca tümsekteki hız iki katına (20 m/s) çıktı. N?
Karşı-örnek: v > √(g·r) olunca N = m·g − m·v²/r eksi çıkar. Yol arabayı aşağı çekemez; formül işlemez, araba tümsekte havalanır.
Önce tahmin: hız kaydırıcısını sağa çekince (hız artınca) kırmızı ok turuncu şeridi geçer mi? Kendine söyle, sonra dene.
Araba 1000 kg, g = 10 m/s², π = 3. Yolun durumunu seç:
Gereken merkezcil kuvvet hızla nasıl büyüyor? Grafiğin yatay eksenini seç.
Verilen temsil: ölçüm tablosu. Bir sınıf deneyinde ipe bağlı tıpa, 0,4 m yarıçaplı yatay çemberde farklı hızlarla döndürülüyor; ipteki kuvvet ölçülüyor. Ötekini üret: F–v² grafiğini çiz; doğru mu çıkıyor? Eğimden tıpanın kütlesini bul.
| v (m/s) | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|
| F (N) | 0,5 | 2 | 4,5 | 8 |
Cevabı göster
v² = 1, 4, 9, 16. Hız 2 kat (1 → 2) iken F 4 kat (0,5 → 2).
F = (m/r) · v²; eğim = 8/16 = 0,5 = m/r → m = 0,5·0,4 = 0,2 kg.
Neye karşılık? F–v² grafiğinin eğimi m/r'dir (kg/m). Kesim sıfır: tıpa dönmüyorsa merkeze çekmeye gerek yok. F–v grafiği ise eğri çıkar; doğrusal olan F–v².
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer neresi? Tablodaki "hız 2 kat → kuvvet 4 kat" ile grafiğin sıfırdan geçen doğru çizgisi.
1000 kg'lık araba, yarıçapı 40 m olan yatay virajı 36 km/h ile alıyor; μs = 0,5 (g = 10 m/s²). Araba kayar mı? Ece'nin çözümü aşağıda. Hatalı adımı bul.
- Gereken merkezcil kuvvet: F = m·v²/r.
- Sürtünmenin sınırı: μ·m·g = 0,5·1000·10 = 5000 N.
- F = 1000·36²/40 = 1000·1296/40 = 32 400 N.
- 32 400 N > 5000 N: sürtünme yetmez.
- Sonuç: araba kayar.
Cevap
v = 2πr/T = 2·3·1/2 = 6/2 = 3 m/s (π = 3).
Kendi kendini puanla (açık uçlu): 800 kg'lık bir araba, yarıçapı 50 m olan bir tümseğin tepesinden 10 m/s ile geçiyor (g = 10 m/s²). Yolun arabaya uyguladığı N kaç N? Yolcular kendini neden hafif hisseder? Önce defterine kendi çözümünü yaz, sonra aç.
Tam puan çözüm şuna benzer
- Şekil: tepede araba; G = m·g = 800·10 = 8000 N aşağı (Dünya), N yukarı (yol). Merkez aşağıda.
- Merkeze doğru net kuvvet: G − N = m·v²/r.
- m·v²/r = 800·10²/50 = 800·100/50 = 1600 N.
- 8000 − N = 1600 → N = 8000 − 1600 = 6400 N.
- 6400 N < 8000 N: yol arabayı ağırlığından az iter; koltuk da yolcuyu az iter, yolcu kendini hafif hisseder.
- Merkezin aşağıda olduğunu yazdım ve G − N = m·v²/r kurdum (N − G değil).
- g = 10 m/s² aldığımı yazdım; sonucun birimini N olarak yazdım.
- 6400 < 8000 sonucunu "hafif hissetme" cümlesine çevirdim.
Soru: Aşağıdaki durumların hangilerinde cisme etki eden net kuvvet sıfırdır? Doğru bulduğun hücreleri seç, sonra "Kontrol et".
Bugün öğrendiğim en önemli şey:
Hâlâ bulanık olan (ör. tepede ivme neden sıfır değil, N'yi ne zaman m·g almam, sürtünme ne zaman μ·N olur):
Kendi örneğim (evde, yolda ya da okulda gördüğüm bir kuvvet ve sahibi):
Hangi formül, hangi soruda?
Soruyu okurken altı çizili kelimeyi yakala; o kelime sana hangi satırı kullanacağını söyler. Soru aksini söylemedikçe g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi) ve π = 3 alınır; hava direnci ihmal edilir.
| Formül / kural | Ne zaman kullanılır (soru ne derse) | Harfler / birimler |
|---|---|---|
| Sabitler: g = 10 m/s², π = 3 | Her hesapta; soruda yazmasa bile bunları al. Soru başka değer verirse (ör. g = 9,8) onu kullan. | g: yer çekimi ivmesi (Dünya her 1 kg'ı 10 N'la çeker); π: çemberin çevresi / çapı |
| Kural: serbest düşme | "serbest bırakılıyor", "hava direnci ihmal", "yalnız yer çekimi etkisinde"; yukarı ya da aşağı fırlatılan cisim de | İvme hep a = g = 10 m/s², aşağı; kütleye bağlı değil. Tepede de a = g |
| a = Δv / Δt, v = g · t, h = ½ · g · t² | "bırakılıyor", "ilk hızsız", "kaç saniyede yere düşer", "yere çarpma hızı" | Aşağı artı. h: düşülen yükseklik (m), t: s. 1 s → 5 m, 2 s → 20 m, 3 s → 45 m |
| v = v₀ + g · t, h = v₀ · t + ½ · g · t² | "düşey aşağı … hızla fırlatılıyor" | Aşağı artı; v₀: ilk hız (m/s) |
| v = v₀ − g · t, y = v₀ · t − ½ · g · t²; tçıkış = v₀ / g, hmax = v₀² / (2 · g) | "düşey yukarı fırlatılıyor", "en yüksek nokta", "geri döner" | Yukarı artı; tepede v = 0. İniş süresi çıkışa eşit |
| Kural: üç grafik | "hız–zaman", "ivme–zaman", "konum–zaman grafiği" | v–t eğimi = ivme, v–t alanı = yer değiştirme; a–t yatay doğru; y–t kemer, tepesi v = 0 anı |
| vx = v₀ · cos θ, v0y = v₀ · sin θ | "yatayla θ açısı yaparak", "eğik" | Özel üçgenler: 37°–53° (3-4-5; sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8), 45° (bileşenler eşit), 30° (sin 30° = 0,5) |
| x = vx · t; ttepe = v0y / g | "yatay hızla fırlatılıyor", "ne kadar uzağa düşer", "menzil" | Süreyi düşey hareket, uzaklığı yatay hız verir; vx hiç değişmez |
| Kural: Fnet = 0 | "duruyor", "sabit hızla gidiyor", "dengede" → kuvvetler birbirini götürür | 1. yasa (eylemsizlik) |
| Fnet = m · a | "ivmesi kaç", "hızlanıyor / yavaşlıyor", "net kuvvet kaç N" | F: N, m: kg, a: m/s²; a net kuvvet yönünde |
| Kural: etki = tepki | "birbirine uyguladığı kuvvet", "iter", "vurur" | Eşit büyüklük, zıt yön, farklı cisimler (3. yasa) |
| G = m · g | "ağırlık", serbest cisim diyagramı çizerken ilk ok | g = 10 m/s², G: N |
| G = m · g, sonra N − G = m · a (ivme yukarı) ya da G − N = m · a (ivme aşağı) | "asansör", "baskül kaç gösterir"; büyük kuvvet eksi küçük kuvvet = m·a | N: baskülün gösterdiği (N). Yukarı ivme: yukarı hızlanan ya da aşağı giderken yavaşlayan |
| fs,max = μs · N | "harekete geçirmek için en az", "kıpırdamıyor", "kayar mı" | μs: statik katsayı (birimsiz) |
| Kural: kayıyor mu? | "sürtünme kuvveti kaç N" → önce F ile fs,max'ı karşılaştır | F ≤ fs,max: f = F, a = 0. F > fs,max: kayar |
| fk = μk · N | "kayıyor", "sabit hızla çekiliyor" (o zaman F = fk) | μk: kinetik katsayı; genelde μk < μs |
| Kural: limit hız | "limit hız", "paraşüt", "yağmur damlası", "kâğıt" | Direnç = ağırlık → a = 0. Alan ↑ → limit hız ↓, kütle ↑ → ↑, ortam yoğun → ↓ |
| Kural: teğet hız | "ip koparsa", "hız vektörünün yönü" | Hız teğet, ivme ve net kuvvet merkeze |
| f = 1 / T | "periyot", "frekans", "dakikada … tur" | T: s, f: Hz (tur/s) |
| v = 2πr / T | "çizgisel hız", "bir turu … saniyede" | r: yarıçap (m), v: m/s, π = 3; 2πr = bir turun yolu |
| ω = 2π / T, v = ω · r | "açısal hız", "aynı platformdaki iki nokta" | ω: rad/s; aynı diskte ω eşit, v r ile büyür |
| a = v² / r = ω² · r | "merkezcil ivme" | a: m/s², merkeze doğru |
| F = m · v² / r | "ip gerilmesi", "merkezcil kuvvet", "yatay düzlemde döndürülüyor" | F: N; ipi (Tip), sürtünme ya da çekim sağlar |
| Tip + m·g = m·v²/r (tepe), Tip − m·g = m·v²/r (dip) | "düşey düzlemde", "en üst noktada", "en alt noktada" | Tip: ip gerilmesi (N); periyot T ile karıştırma |
| Tepede Tip = 0 → m·g = m·v²/r → vmin = √(g · r) | "ip gevşemeden", "su dökülmeden", "raydan ayrılmadan" | Kütle sadeleşir |
| μ·m·g = m·v²/r → vmax = √(μ · g · r) | "yatay viraj", "en büyük güvenli hız", "savrulmadan" | Kütle yok. μ ↓ ya da r ↓ → güvenli hız ↓ |
| Birim: 1 m/s = 3,6 km/h | "km/h" verilmiş ya da isteniyorsa; m/s → km/h: 3,6 ile çarp; km/h → m/s: 3,6'ya böl | 72 km/h = 72/3,6 = 20 m/s |
| Kural: eğimli viraj / açısal ivme | "eğimli viraj" / "dolap yavaş yavaş hızlanıyor" | N'nin merkeze doğru payı var / ω değişiyorsa açısal ivme ≠ 0 |
- Verilenleri yaz: h = 45 m, v₀ = 0 (serbest bırakıldı), g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi, soruda verildi).
- Ne isteniyor? Düşme süresi t ve yere çarpma hızı v.
Serbest düşme, ilk hız sıfır: ivme sabit ve g'ye eşit. Önce süreyi yükseklikten bul, sonra hızı süreden.
- Şekli çiz: taşa etki eden tek kuvvet G (Dünya), aşağı. Aşağı yönü artı seç; ivme a = g = 10 m/s², aşağı.
- h = ½·g·t² → 45 = ½·10·t² → 45 = 5·t² → t² = 45/5 = 9 → t = √9 = 3 s.
İlk hızı sıfır olan serbest düşmede düşülen yol sürenin karesiyle büyür: h = ½·g·t².
- v = g·t → v = 10·3 = 30 m/s, aşağı.
İvmenin tanımı: hız her saniye g kadar değişir; 0'dan başlayan hız 3 s'de 3·10 = 30 m/s olur.
Birimler s ve m/s. Tablo kontrolü: bırakılan taş 1 s'de 5 m, 2 s'de 20 m, 3 s'de 45 m düşer ✓. 30 m/s = 30·3,6 = 108 km/h: 15 katlı bir bina yüksekliğinden düşen taş için büyük ama gerçekçi.
- Verilenleri yaz: m = 60 kg, a = 2 m/s² (yukarı çıkarken yavaşlıyor), g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi, soruda verildi).
- Ne isteniyor? Baskülün gösterdiği değer, yani baskülün Ece'yi yukarı itme kuvveti N.
Serbest cisim diyagramı ve 2. yasa. Baskül N'yi gösterir; N'yi ivmenin yönü belirler, hareketin yönü değil. Önce ivmenin yönünü bul.
- Şekli çiz: Ece'yi tek başına çiz: aşağı G (Dünya), yukarı N (baskül). İvme okunu ayrı çiz; o bir kuvvet değil.
- İvmenin yönünü bul: yukarı gidiyor ama yavaşlıyor. Yavaşlayan cismin ivmesi hareketine zıttır → ivme aşağı.
- Önce Ece'nin ağırlığını bul: G = m·g = 60·10 = 600 N. Buradaki g = 10 m/s² yer çekimi ivmesidir: Dünya her 1 kg'ı yaklaşık 10 N'la aşağı çeker; soruda yazmasa da hep g = 10 alınır.
son adımı sen tamamla
- Kuvvetler: aşağı G = 600 N, yukarı baskülün itmesi N. İvme aşağı olduğuna göre aşağıdaki kuvvet (G) büyüktür: G − N = m·a.
- Sayıları yerine koy: 600 − N = 60·2 = 120 → N = 600 − 120 = 480 N.
Birim N. 480 N, ağırlıktan (600 N) küçük: asansör dururken hafiflediğimiz duyguyla uyumlu. 720 N çıksaydı "duran asansörde ağırlaşma" demek olurdu.
- Verilenleri yaz: m = 8 kg, μs = 0,4, μk = 0,25, F = 30 N (a) ve F = 40 N (b), g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi).
- Ne isteniyor? Her durumda sürtünme kuvveti f ve ivme a.
"Kayıyor mu?" kuralı. μ·N yalnızca sınırdır; önce F'yi statik sınırla karşılaştır, sonra hangi sürtünmenin çalıştığına karar ver.
- Şekli çiz: sandık: aşağı G (Dünya), yukarı N (zemin), sağa F (iten), sola f (zemin).
- Yatay zeminde başka düşey kuvvet yok; zeminin tepkisi ağırlığa eşit: N = G = m·g = 8·10 = 80 N.
Düşeyde hareket yoksa düşey kuvvetler dengede: N = G = m·g.
- Sınır: fs,max = μs·N = 0,4·80 = 32 N.
- (a) F = 30 N < 32 N → sandık kaymaz. Statik sürtünme itmeye eşit: f = F = 30 N, net kuvvet 0, a = 0.
"Kayıyor mu?" kuralı: F ≤ μs·N ise cisim kaymaz, statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.
- (b) F = 40 N > 32 N → sandık kayar. Kinetik sürtünme: fk = μk·N = 0,25·80 = 20 N.
- F − fk = m·a → 40 − 20 = 8·a → 20 = 8·a → a = 20/8 = 2,5 m/s².
Birimler: sürtünme N, ivme m/s². (a)'da sürtünme itmeyi geçmiyor, sandık geri gitmiyor: tutarlı. (b)'de ivme, sürtünmesiz değer 40/8 = 5 m/s²'den küçük.
- Verilenleri yaz: v₀ = 25 m/s, θ = 37°, sin 37° = 0,6, cos 37° = 0,8, g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi, soruda verildi).
- Ne isteniyor? vx, v0y, ttepe, hmax ve yatay uzaklık x.
İki boyutta sabit ivmeli hareket: yatay (sabit hız) ve düşey (serbest düşme) ayrı çözülür, ikisini ortak süre bağlar. Önce hızı özel üçgenle bileşenlerine ayır.
- Şekli çiz: v₀ okunu dik üçgenle yatay vx ve düşey v0y parçalarına ayır. Topa etki eden tek kuvvet G (Dünya), aşağı; yatayda kuvvet yok.
- vx = v₀·cos 37° = 25·0,8 = 20 m/s; v0y = v₀·sin 37° = 25·0,6 = 15 m/s.
37°–53° üçgeninin kenarları 3-4-5 oranındadır: 15-20-25. Kontrol: 15² + 20² = 225 + 400 = 625 = 25².
- Tepede düşey hız sıfır: ttepe = v0y/g = 15/10 = 1,5 s.
son adımları sen tamamla
- hmax = v0y²/(2·g) = 15²/(2·10) = 225/20 = 11,25 m.
- İniş, çıkış kadar sürer: tuçuş = 2·ttepe = 2·1,5 = 3 s.
- Yatayda hız sabit: x = vx·tuçuş = 20·3 = 60 m.
Birimler m/s, s, m. 60 m, futbol sahasının (yaklaşık 105 m) yarısından biraz uzun; güçlü bir vuruş için makul. Tepede topun hızı sıfır değil, vx = 20 m/s: top o an yatay gidiyor.
- Verilenleri yaz: mK = 3 kg, mL = 2 kg, F = 30 N (sağa), μk = 0,2, g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi). Kutular kayıyor → kinetik sürtünme.
- Ne isteniyor? Ortak ivme a ve ip gerilmesi Tip.
2. yasa, önce bütün sisteme: iki kutu aynı ivmeyle gidiyor ve ip gerilmesi sistemin içinde kalıyor. Gerilme için sonra tek kutuya bak.
- Şekli çiz: sistem: sağa 30 N, sola iki kutunun sürtünmesi; düşeyde toplam G (Dünya) ve toplam N (zemin). İp gerilmesi sistem şeklinde yok: iki ucu da sistemin içinde.
- İkisi aynı ivmeyle gider; ikisini tek cisim say: toplam kütle m = 3 + 2 = 5 kg. Zeminin tepkisi N = G = m·g = 5·10 = 50 N.
- Toplam sürtünme: fk = μk·N = 0,2·50 = 10 N.
- F − fk = m·a → 30 − 10 = 5·a → 20 = 5·a → a = 20/5 = 4 m/s².
son adımı sen tamamla: ip gerilmesini bul
- Gerilme için yalnız L'nin diyagramını çiz: sağa ip Tip, sola L'nin sürtünmesi. NL = mL·g = 2·10 = 20 N → fL = μk·NL = 0,2·20 = 4 N.
- Tip − fL = mL·a → Tip − 4 = 2·4 = 8 → Tip = 8 + 4 = 12 N.
12 N, 30 N'dan küçük: ip yalnız arkadaki L'yi çekiyor, beklendiği gibi. Kontrol: K için NK = 3·10 = 30 N, fK = 0,2·30 = 6 N; 30 − Tip − 6 = 3·4 = 12 → Tip = 12 N, aynı sonuç.
Hangisi ne zaman? Yalnız ortak ivme soruluyorsa kısa yol yeter. İp gerilmesi soruluyorsa, ip gevşeyebiliyorsa ya da kutuların ivmesi farklı olabiliyorsa uzun yola geç.
- Verilenleri yaz: hız–zaman grafiği. I: hız artıyor; II: hız sabit; III: hız azalıyor (paraşüt açıldı); IV: hız yeniden sabit, daha küçük. Hız hep pozitif, yani hareket hep aşağı.
- Ne isteniyor? Her aralıkta ne olduğu; özellikle III'te net kuvvetin yönü.
Limit hız kuralı ve 2. yasa. Grafiğin eğimi ivmedir; ivmenin yönü net kuvvetin yönünü verir. Her aralıkta G ile direnci karşılaştır.
- Şekli çiz: her aralık için paraşütçüyü nokta çiz: aşağı G (Dünya), yukarı direnç (hava). Okların boyunu karşılaştır.
- I: hız artıyor. Direnç ağırlıktan küçük, net kuvvet aşağı.
- II: hız sabit (1. limit hız). Direnç = ağırlık, net kuvvet 0.
Hız sabitse ivme sıfır, ivme sıfırsa net kuvvet sıfır (1. yasa): limit hızda direnç = ağırlık.
- III: paraşüt açıldı, alan büyüdü, direnç ağırlıktan büyük oldu. Net kuvvet yukarı; hareket hâlâ aşağı, yani paraşütçü yavaşlıyor.
Yavaşlayan cismin ivmesi ve net kuvveti hareketine zıttır; net kuvvet hızı değiştirir, yönünü söylemez.
- IV: hız azaldıkça direnç azaldı, yeniden ağırlığa eşit oldu: yeni, küçük limit hız. Net kuvvet 0.
Grafikte hız hiç sıfırın altına inmiyor: paraşütçü hiç yukarı çıkmıyor. Paraşütün işe yaraması (yere yavaş iniş) IV'teki küçük limit hızla uyumlu.
- Verilenleri yaz: m = 1 kg, r = 0,4 m (ip uzunluğu), dipte v = 4 m/s, g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi, soruda verildi).
- Ne isteniyor? (a) tepede ipin gevşemediği en küçük hız; (b) dipte ip gerilmesi Tip.
Merkezcil kuvvet: merkeze bakan gerçek kuvvetlerin toplamı m·v²/r'dir. Tepede ve dipte merkezin yeri farklı; iki ayrı serbest cisim diyagramı gerekir.
- Şekli çiz: tepede kova: Tip (ip) ve m·g (Dünya) ikisi de aşağı, merkeze. Dipte: Tip yukarı (merkeze), m·g aşağı (dışarı).
- (a) Tepede: Tip + m·g = m·v²/r. Sınırda ip gevşer: Tip = 0 → m·g = m·v²/r.
Merkeze doğru kuvvetlerin toplamı merkezcil kuvvettir: Fmerkez = m·v²/r; tepede ip ve ağırlık aynı yöne (merkeze) bakar.
- m'ler sadeleşir: g = v²/r → v² = g·r = 10·0,4 = 4 → v = √4 = 2 m/s.
ara adımı göster
m·g = m·v²/r eşitliğinin iki tarafını m'ye böl: g = v²/r. İki tarafı r ile çarp: g·r = v². Sonra karekök al: v = √(g·r). - (b) Dipte ip yukarı (merkeze), ağırlık aşağı (dışarı): Tip − m·g = m·v²/r. Ağırlık: m·g = 1·10 = 10 N.
Dipte merkez yukarıdadır: merkeze bakan ip artı, dışarı bakan ağırlık eksi yazılır.
- Sağ taraf: m·v²/r = 1·4²/0,4 = 16/0,4 = 40 N. Yerine koy: Tip − 10 = 40 → Tip = 40 + 10 = 50 N.
Birimler: √(m/s² · m) = m/s ve N. Dipteki 50 N, ağırlıktan (10 N) çok büyük: dipte kovayı tutan elin daha çok zorlandığı duyguyla uyumlu. Tepedeki 2 m/s de kolayca yapılabilen bir dönüş.
- Verilenleri yaz: r = 80 m, μs = 0,5, g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi, soruda verildi); ikinci durumda hız 90 km/h. Kütle verilmemiş.
- Ne isteniyor? En büyük güvenli hız (km/h) ve 90 km/h'de ne olacağı.
Merkezcil görevi statik sürtünme yapar ve en fazla μ·m·g olabilir. Sınırda sürtünme = m·v²/r; kütle iki tarafta da var, sadeleşir.
buradan sonrasını sen çöz
- Şekli çiz: yukarıdan bakış: araba, merkeze doğru f (yol), teğet v. Yandan bakışta G (Dünya) ve N (yol) eşit.
- Merkezcil kuvveti statik sürtünme sağlar; en fazla μ·N = μ·m·g olabilir: μ·m·g = m·v²/r.
- İki taraftaki m sadeleşir: μ·g = v²/r → v² = μ·g·r = 0,5·10·80 = 400 → vmax = √400 = 20 m/s.
ara adımı göster
μ·m·g = m·v²/r'nin iki tarafını m'ye böl: μ·g = v²/r. İki tarafı r ile çarp: μ·g·r = v². Sayılar: 0,5·10 = 5; 5·80 = 400. - Birim dönüşümü: 1 m/s = 3,6 km/h → 20·3,6 = 72 km/h.
- 90 km/h'yi m/s'ye çevir: 90/3,6 = 25 m/s. 25 > 20 → gereken merkezcil kuvvet (m·v²/r) sürtünmenin sınırını (μ·m·g) aşar; araç virajın dışına doğru kayar (teğet yönde savrulur).
72 km/h, 80 m'lik bir virajın levhasında görebileceğin bir hız sınırı. Birim: √(m/s²·m) = m/s, sonra km/h. Islak yolda μ küçülür, sınır da düşer.