Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAYHOCA.COM · 9. SINIF FİZİK · MAARİF MODELİ
KOLAY HOCA
FİZİK 9
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf fiziğinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
LİSEYE İLK ADIM: ÖLÇ, ÇİZ, DENE.
ECE Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
VOLT Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer fizik laboratuvarında: ölçüm masası, kareli vektör tahtası, su tankı, dinamometre ve ısı tezgâhıyla ölçer, çizer, öyle anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım ve çizdiğin şekil akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sayı sorunun içinde verilir; aksi yazmadıkça g = 10 m/s² (yer çekimi ivmesi) alınır ve kullanıldığı yerde adıyla yazılır. Deney verileri kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Kitaptaki ev etkinlikleri musluk suyu, oda sıcaklığındaki eşyalar ve kâğıt-kalemle yapılır; kaynar su, ocak, cıva ve derin suya dalma denemesi yoktur. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı'nın 9. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın dört ünitesi bu kitapta altı üniteye ayrıldı (Kuvvet ve Hareket ile Akışkanlar ikişer ünite).
1. ÜNİTE · FİZİK BİLİMİ VE KARİYER KEŞFİ
Fizik Bilimi ve Kariyer Keşfi
Fizik, doğayı gözlem ve deneyle anlamanın ortak dilidir; öteki bilimler de meslekler de bu dili kullanır.
Bu ünitede hesap yok, keşif var. Gitar telinden güneş paneline, İbnülheysem'in ışık sorusundan CERN'in hızlandırıcısına kadar fiziğin nerede olduğunu arayacağız. Ünitenin sonunda bir olayı fiziğin hangi dalına koyacağını, bir bilim insanının nasıl çalıştığını ve bir bilgiyi nasıl doğrulayacağını bileceksin. Ece ile Volt bu kez laboratuvardan çıkıp mutfakta, müzik odasında ve kariyer gününde dolaşıyor.
Fizik nedir? Komşu bilimlerle bağları
FİZ.9.1.1 (a–b) · Fizik Bilimi
Bu bölümde: Fiziğin matematik, kimya, biyoloji, müzik ve astronomiyle bağlarını bulacak, fiziğin tanımını bu bağlardan kendin kuracaksın.≈ 7 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
fizik — madde ve enerjiyi inceleyen temel bilim · bu değildir: formül ezberleme dersi
disiplin — kendine özgü soruları olan bilim alanı · bu değildir: yalnızca okuldaki bir ders saati
gözlem — olayı dikkatle izleyip kaydetme · bu değildir: bir kez bakıp geçmek
deney — koşulları denetleyerek bir fikri sınama · bu değildir: rastgele kurcalamak
30 saniye
Müzik fizikle ilgili midir?
Ne kadar eminsin?
Evet. Ses, titreşen cisimlerin havada oluşturduğu dalgadır; titreşim ve dalga fiziğin konusudur. İlk sahnede gitar teline bakacağız.
Müzik odası: Ece gitarın teline dokunuyor.
ECE: Müzik bir sanat. Fizikle ne ilgisi olabilir ki?
VOLT: Tele bak: titreşiyor. Titreşen tel havayı iter; bu itme kulağına ses dalgası olarak gelir.
Volt masaya beş bilgi kartı diziyor.
ECE: Her kartta fizikle ortak bir şey var mı?
VOLT: Var. Kimyada tepkimenin enerjisi, biyolojide kalbin elektriği, astronomide yıldızın ışığı fizikle buluşur.
Mutfakta hangisi en açık biçimde fizikle ilgilidir?
Suya ısı aktarılır, sıcaklığı artar, sonunda hâl değiştirir. Isı ve enerji aktarımı fiziğin konusudur. Liste ve beğeni ise gözlem ve deneyle sınanan olaylar değildir.
Mutfakta, masadaki bardakta bir buz küpü var.
ECE: Buzun erimesi de mi fizik? Ben onu sıradan bir olay sanıyordum.
VOLT: Sıradan olaylar fiziğin en sevdiği konudur. Buz havadan ısı alır ve suya dönüşür: madde ile enerji etkileşir.
Volt, kartların ortak noktasını tahtada topluyor.
VOLT: Bütün kartlarda aynı şey var: madde, enerji ve bunların etkileşimi. Fizik bunları gözlem ve deneyle inceler.
ECE: Demek tanımı ezberlemedim; ilişkileri toplayıp kendim kurdum.
Hangisi fiziğin cevaplayabileceği bir sorudur?
Tel gerildikçe ses incelir; bunu deneyle sınayabilirsin. Güzellik ve beğeni kişiye göre değişir; deneyle tek cevaba bağlanamaz.
Bence fizik formül ezberlemektir; günlük hayatla bir ilgisi yoktur.
Ama bu yanlış.
fizik önce olaydır: telin titremesi, buzun erimesi, kalbin elektrik sinyali. Formül, gözlem ve deneyle bulunan bir ilişkinin kısa yazımıdır. Bu bölümde tek formül yok; yine de gördüğün her şey fizik.
Fizik, madde ve enerjiyi, bunların etkileşimini ve uzay-zamanı gözlem ve deneyle inceleyen temel bilimdir.
Matematik: ilişkileri sayı ve şekille yazar. Örnek: ölçüm tablosu, oran.
Kimya: maddenin yapısı ve enerji alışverişi. Örnek: buzun erimesi, pilin enerjisi.
Biyoloji: canlıdaki elektrik, ısı ve hareket. Örnek: kalbin elektrik sinyali.
Müzik: titreşim ve ses dalgası. Örnek: gitar teli, davul zarı.
Astronomi ve uzay bilimleri: ışık ve kütle çekimi. Örnek: teleskop, uydu.
Tanım bir ezber cümlesi değildir; tablodaki ilişkilerin özetidir. Aynı fikri kendi cümlenle de kurabilirsin.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralları ve birer örneği bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Gitar teli titreşir, ses çıkar. Bu olayda müzik ile fizik buluşur: fizik, titreşimi ve ses dalgasını inceler.
Varyant 1: yalnızca soru "tel hangi metal karışımından yapılmış?" olsa, buluşan disiplin aynı mı kalır, değişir mi?
Değişir: kimya katılır. Telin malzemesi maddenin yapısıyla ilgili bir sorudur. Fizik yine telin titreşimiyle ilgilenir.
Varyant 2: yalnızca soru "kulağımız bu sesi nasıl algılar?" olsa, buluşan disiplin aynı mı kalır, değişir mi?
Varyant 3: yalnızca soru "iki notanın titreşim sayıları arasındaki oran nedir?" olsa, buluşan disiplin aynı mı kalır, değişir mi?
Değişir: matematik katılır. Fizik titreşimi ölçer; matematik ölçülen sayılar arasındaki ilişkiyi yazar.
Karşı-örnek: "Hangi şarkı daha güzel?" sorusunda fizik devreye girmez. Cevap gözlem ve deneyle sınanamaz; kişiden kişiye değişir.
Disiplin köprüsü
Önce tahmin: müzik fizikle ilgili midir? Kendine söyle, sonra dene.
Bir olgu kartı seç. Bu olguda fizikle buluşan disiplinleri işaretle ve kontrol et. Birden çok seçim yapabilirsin. En sonda tanım cümlesini tamamla.
Tanımı kur: Fizik, ve , bunların etkileşimini ve uzay-zamanı ve deneyle inceleyen temel bilimdir.
Kâğıt eşdeğeri: ortasına "fizik" yazdığın bir zihin haritası çiz; beş disiplini çevreye yaz, her çizginin üstüne ortak noktayı yaz.
Fizik, bilimlerin ortak dili gibidir: kimyacı da biyolog da ölçüm, enerji ve kuvvet sözcüklerini kullanır.
Bir dilin kurallarını insanlar anlaşarak koyar. Fiziğin kuralları doğadan gelir; gözlem ve deneyle bulunur, oylamayla değişmez.
Benzetme fiziğin bilimler arasında köprü olduğunu anlatır; kuralların nereden geldiğini anlatmaz.
Verilen temsil Ece'nin zihin haritası: ortada fizik, çevresinde üç disiplin; bağ çizgilerinin üstü boş. Ötekini üret: her bağı bir tablo satırına çevir, sonra tablodan tek cümlelik bir fizik tanımı yaz.
Cevabı göster
Disiplin
Olgu
Fizikle ortak nokta
Müzik
gitar teli
titreşim ve ses dalgası
Biyoloji
kalp atışı
elektrik sinyali
Astronomi
yıldız
ışık
Cümle: Fizik, madde ve enerjiyi, bunların etkileşimini gözlem ve deneyle inceleyen temel bilimdir; müzik, biyoloji ve astronomi bu yüzden fiziğe bağlanır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: haritadaki her çizgi tablodaki bir satırdır; ortadaki "fizik" kutusu tanım cümlesinin öznesidir.
Ece, fiziğin öteki bilimlerle ilişkisini yazıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Gitar teli titreşir, ses dalgası oluşur: müzik ile fizik buluşur.
EKG cihazı kalbin elektrik sinyallerini ölçer: biyoloji ile fizik buluşur.
Teleskop yıldızdan gelen ışığı toplar: astronomi ile fizik buluşur.
Fizik bir formül defteri gibidir: olayları değil, formülleri inceler.
Öyleyse bu üç örnek fiziğin değil, öteki bilimlerin konusudur.
Hata 4. adımda (benzetme). Benzetme yanlış. Fizik olayları inceler: titreşimi, elektriği, ışığı. Formül, gözlem ve deneyle bulunan ilişkinin kısa yazımıdır. 5. adım yeni bir hata eklemiyor; 4. adımdaki yanlış benzetmeyi taşıyor. Doğrusu: üç örnek de hem kendi disiplininin hem fiziğin konusudur.
Kendine sor: Fiziğin tanımını, iki disiplinden birer örnekle kendi cümlenle kur. Cevap
Örnek cevap: Gitarın sesi (müzik) ve kalbin elektrik sinyali (biyoloji), madde ile enerjinin etkileşimidir. Fizik, madde ve enerjiyi ve bunların etkileşimini gözlem ve deneyle inceleyen temel bilimdir.
Fiziğin alt dalları
FİZ.9.1.2 (a–ç) · Fizik Biliminin Alt Dalları
Bu bölümde: Fiziğin alt dallarını niteliklerine göre ayıracak, gruplayacak ve her dalı çalışma alanıyla adlandıracaksın.≈ 7 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
alt dal — fiziğin belli olaylara odaklanan kolu · bu değildir: fizikten ayrı bir bilim
nitelik — bir şeyi ötekinden ayıran özellik · bu değildir: o şeyin yalnızca adı
çalışma alanı — bir dalın incelediği olaylar · bu değildir: çalışılan binanın adı
plazma — yüklü taneciklerden oluşan sıcak gaz · bu değildir: kandaki plazma sıvısı
30 saniye
Güneş paneli fiziğin hangi alt dalının konusudur?
Ne kadar eminsin?
Birden çok dalın. Panel ışığı alır, katı malzemede elektrik oluşturur. Bölümün son sahnesinde bu paneli yakından göreceğiz.
Ece'nin tahtası: Ece altı olgu kartını kendi aklına göre grupluyor.
ECE: Kartları ışık, ısı ve hareket diye üç gruba ayırdım.
VOLT: Neden böyle dedin? Nereden biliyorsun?
ECE: Her kartta neyin değiştiğine baktım: ışık mı, sıcaklık mı, hareket mi?
Volt, Ece'nin gruplarının altına birer ad yazıyor.
VOLT: Bulduğun niteliklerin fizikte adı var. Işık optiğin, ısı termodinamiğin, hareket mekaniğin konusudur.
ECE: Peki mıknatıs, çekirdek ya da şimşek hangi gruba girer?
Mıknatısın ataşı çekmesi en çok hangi alt dalın konusudur?
Olayda değişen şey sıcaklık ya da ışık değil; mıknatısın ataşa uyguladığı çekmedir. Mıknatıslık elektromanyetizmanın konusudur.
Volt, programdaki alt dalları bir haritada gösteriyor.
VOLT: Programda bu alt dallar sayılıyor. Her dal bir olay ailesine odaklanır.
ECE: O zaman mıknatıs elektromanyetizmaya, çekirdek nükleer fiziğe gider.
Çatıdaki güneş paneline güneş ışığı vuruyor.
ECE: Bu panel hangi kutuya girer? Tek bir kutu seçemiyorum.
VOLT: Tek kutu gerekmez. Işığı alır (optik), katı malzemede elektrik oluşturur (katı hâl fiziği, elektromanyetizma).
Şimşek çakması hangi iki dalın konusu olarak gösterilebilir?
Şimşek bir elektrik boşalmasıdır; bu yanı elektromanyetizmadır. Boşalmanın yolunda hava, yüklü taneciklerden oluşan sıcak bir gaza, plazmaya döner.
Bence her olay yalnızca bir alt dala aittir; güneş paneli ya optiktir ya elektriktir.
Ama bu yanlış.
bir olayın birçok yanı olabilir. Güneş paneli ışığı alır (optik), katı malzemede (katı hâl fiziği) elektrik oluşturur (elektromanyetizma). Hangi dalı seçeceğini, olayın hangi yanını sorduğun belirler.
Programdaki alt dallar ve çalışma alanları:
mekanik: kuvvet ve hareketi inceler (asansör, salıncak).
elektromanyetizma: elektrik yükünü, akımı ve mıknatıslığı inceler (mıknatıs, kablosuz şarj).
termodinamik: ısıyı, sıcaklığı ve enerji aktarımını inceler (buz, termos).
optik: ışığın yansımasını, kırılmasını ve renkleri inceler (gökkuşağı, gözlük).
katı hâl fiziği: katı maddelerin yapısını ve özelliklerini inceler (güneş paneli, çip).
atom fiziği: atomun yapısını ve elektronlarını inceler (lazer, havai fişek rengi).
nükleer fizik: atom çekirdeğini ve radyoaktifliği inceler (santral, radyoaktif ilaç).
yüksek enerji ve plazma fiziği: çok yüksek enerjili çarpışmaları ve plazmayı inceler (CERN, şimşek).
Kural 1: dalı seçmek için olayda neyin değiştiğine bak: hareket mi, ısı mı, ışık mı, çekirdek mi?
Kural 2: bir olay birden çok dalın konusu olabilir; dalı, olay hakkında sorduğun soru belirler.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralları ve birer örneği bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Mıknatıs masadaki ataşı çekiyor. Soru "ataşı ne çekiyor?" ise bu olay elektromanyetizmanın konusudur.
Varyant 1: yalnızca mıknatıs yerine elektrikle çalışan bir hurda vinci mıknatısı konsa, dal aynı mı kalır, değişir mi?
Aynı kalır: elektromanyetizma. Bu kez mıknatıslığı elektrik akımı oluşturur; olay yine elektrik ve mıknatıslıktır.
Varyant 2: yalnızca soru "ataş mıknatısa yapışırken ısınır mı?" olsa, dal aynı mı kalır, değişir mi?
Değişir: termodinamik. Soru artık ısı ve sıcaklıkla ilgilidir; nesneler aynı, niteliği soru belirledi.
Varyant 3: yalnızca soru "ataş mıknatısa doğru nasıl hızlanır?" olsa, dal aynı mı kalır, değişir mi?
Değişir: mekanik. Soru hareketin nasıl değiştiğini soruyor; kuvvet ve hareket mekaniğin işidir.
Karşı-örnek: güneş paneli tek bir dala sığmaz: ışığı alır (optik), katı malzemede (katı hâl fiziği) elektrik oluşturur (elektromanyetizma). "Tek soru, tek dal" kısayolu çok yanlı olaylarda işlemez.
Alt dal masası
Önce tahmin: güneş paneli kartını kaç kutuya koyarsın, bir mi, birden çok mu? Kendine söyle, sonra dene.
16 olgu kartı var. Her kartı uygun gördüğün bütün dal kutularına koy; bir kart birden çok kutuya girebilir. Sonra kontrol et: geri bildirim, olayın hangi niteliğine baktığına göre gelir.
Kâğıt eşdeğeri: sekiz sütunlu bir tablo çiz; her kartı uygun sütunlara yaz, yanına tek kelimelik gerekçesini ekle.
Verilen temsil bir çizim: gece gökyüzünde patlayan havai fişek; her renk farklı bir elementten geliyor. Ötekini üret: olayın her yanına bir dal etiketi koy ve her dal için "bu dal neyi inceler?" cümlesini yaz.
Cevabı göster
Olayın yanı
Dal
Bu dal neyi inceler?
Her elementin kendi renginde ışık salması
atom fiziği
atomun yapısını ve elektronlarını
Renkli ışığın göze ulaşması
optik
ışığın davranışını ve renkleri
Patlamada açığa çıkan ısı (savunulabilir)
termodinamik
ısıyı, sıcaklığı, enerji aktarımını
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: çizimdeki farklı renkler tablodaki "atom fiziği" satırına bağlanır; renkler elementi ele verir.
Ece, gökkuşağını bir alt dala yerleştiriyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Gökkuşağı, havada yağmur damlaları varken ve Güneş arkamızdayken görülür.
Güneş ışığı yağmur damlasına girerken kırılır.
Işık damlanın içinde yansır ve çıkarken yine kırılır; renkler ayrılır.
Kırılma ve yansıma ısıyla ilgili olaylardır; öyleyse gökkuşağı termodinamiğin konusudur.
Gökkuşağı kartını termodinamik kutusuna koyarım.
Hata 4. adımda (kavram). Kırılma ve yansıma ışığın davranışıdır; ısıyla ilgili değildir. Gökkuşağı optiğin konusudur. 5. adım 4. adımdaki yanlışı taşıyor; ilk üç adım doğru bir gözlem ve açıklamadır.
Kendine sor: Güneş paneli neden tek bir dala sığmaz? Cevap
Çünkü olayın üç yanı var: ışığı alması optik, katı malzemenin bu işi yapması katı hâl fiziği, elektrik oluşması elektromanyetizmadır. Her soru ayrı bir dala götürür.
Fiziğe yön verenler: nasıl çalıştılar?
FİZ.9.1.3 (a–c) · Fizik Bilimine Yön Verenler
Bu bölümde: İbnülheysem, Hazini, Newton ve Einstein'ın sorularını, çalışma biçimlerini ve eserlerini inceleyecek, onlar hakkındaki çıkarımları ölçütlerle değerlendireceksin.≈ 7 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
bilim insanı — sorularını kanıtla cevaplayan kişi · bu değildir: yalnızca önlüklü yaşlı bir adam
eser — kişinin ortaya koyduğu kalıcı çalışma · bu değildir: kişinin hayat hikâyesi
çalışma biçimi — sorunu ele alma ve sınama yolu · bu değildir: günde kaç saat çalışıldığı
kanıt — iddiayı destekleyen gözlem ya da ölçüm · bu değildir: çok kişinin buna inanması
30 saniye
ABD'de 1966–1977 yıllarında yapılan "bir bilim insanı çiz" çalışmalarında, çocukların ne kadarı kadın bilim insanı çizdi?
Ne kadar eminsin?
Yüzde birden azı. 78 çalışmanın özetine göre 1985–2016 arasında bu oran ortalama %28'e çıktı (Miller ve ark. 2018, ABD, 20.860 çocuk). İkinci sahnede veriyi göreceğiz.
Ece'nin tahtası: Ece, gözünün önüne gelen bir bilim insanını çiziyor.
ECE: Önlüklü, gözlüklü, elinde deney tüpü olan yaşlı bir adam çizdim.
VOLT: Neden böyle dedin? Nereden biliyorsun?
ECE: Filmlerde ve resimlerde hep böyle görüyorum.
Volt, ABD'de yapılan 78 çalışmanın özetini gösteriyor.
VOLT: Çocukların çizimleri zamanla değişti. Kadın bilim insanı çizenlerin oranı %1'in altından ortalama %28'e çıktı.
ECE: Demek benim çizimim bir kalıp. Bilim insanı herkes olabilir.
Bir bilim insanını en iyi ne tanımlar?
Bilim insanını görünüşü değil çalışma biçimi tanımlar: soru sorar, ölçer, dener, kanıt arar. Her yaştan ve her cinsiyetten bilim insanı vardır.
Karanlık bir odada bir lamba, bir elma ve bir göz var.
ECE: Eskiden gözden ışın çıktığı sanılıyormuş. Bu kulağa mantıklı da geliyor.
VOLT: İbnülheysem, deney ve dikkatli gözlemle ışığın cisimden yansıyıp göze geldiğini gösterdi. Bunu Kitâb el-Menâzır'da yazdı.
Volt, Hazini'nin terazisinin bir modelini kuruyor.
VOLT: Hazini cisimleri önce havada, sonra suda tarttı. Ölçümleriyle saf metali alaşımdan ayırabildi.
ECE: Yani sorusu çok somuttu: bu metal saf mı, karışık mı?
Volt, bir cam prizmaya ince bir ışık demeti gönderiyor.
ECE: Newton bunu bir anda mı buldu? Aklına birden mi geldi?
VOLT: Hayır, önce Galileo'nun ve Kepler'in kitaplarını okudu. Prizmayla deneyler yapıp beyaz ışığın renklerin karışımı olduğunu gösterdi.
İbnülheysem, Hazini ve Newton'ın çalışma biçiminde ortak olan nedir?
Üçü de fikrini sınadı: İbnülheysem ışığı gözledi, Hazini tarttı, Newton prizmayla deney yaptı. Farklı yüzyıllarda yaşadılar ve önceki kitapları okudular.
Bir patent ofisindeki masa: bir yanda başvurular, bir yanda makale taslağı.
VOLT: Einstein, patent ofisinde çalışırken boş zamanında makale yazdı. Eski iki yasa grubunu uzlaştırmak istedi: mekanik ve elektromanyetizma.
ECE: Yani o da eski yasalardan yola çıktı; sıfırdan başlamadı.
Bence bilim insanı, önlüklü ve gözlüklü, laboratuvarda yalnız çalışan yaşlı bir adamdır.
Ama bu yanlış.
bu bir kalıptır. ABD'deki 78 çalışmanın özetinde kadın bilim insanı çizen çocukların oranı zamanla %1'in altından ortalama %28'e çıktı. Bilim insanını önlüğü değil, çalışma biçimi tanımlar: soru sorar, ölçer, dener, kanıt arar.
İbnülheysem. Sorusu: Nasıl görürüz? Yöntemi: deney ve dikkatli gözlem. Eseri: Kitâb el-Menâzır (Optik Kitabı). Etkisi: görmenin, cisimden göze gelen ışıkla olduğunu gösterdi; kitabı Latinceye çevrilip Avrupa'da okundu.
Hazini. Sorusu: Bir metalin saf olup olmadığı tartarak anlaşılır mı? Yöntemi: hassas terazide havada ve suda tartma. Eseri: Kitâb Mîzân el-Hikme (Hikmet Terazisi Kitabı). Etkisi: metal ve taşların suya göre ağırlık oranlarını tablolara döktü; saf metali alaşımdan ayırdı.
Isaac Newton. Sorusu: Yerdeki ve gökteki hareketler aynı kurala mı uyar? Yöntemi: matematik ve deney (prizma). Eseri: Principia; Opticks. Etkisi: hareketi ve evrensel kütle çekimini tek matematik diliyle anlattı; beyaz ışığın renklerin karışımı olduğunu gösterdi.
Albert Einstein. Sorusu: Mekaniğin ve elektromanyetizmanın yasaları nasıl uzlaşır? Yöntemi: kuramsal çalışma ve matematik. Eseri: özel ve genel görelilik makaleleri. Etkisi: uzay ve zaman anlayışını değiştirdi; fotoelektrik olayı açıklamasıyla Nobel fizik ödülü aldı.
Şablon: soru → yöntem → eser → etkisi. Doğum yılını ezberlemek gerekmez; kimin kimden önce yaşadığını bilmek yeter.
Değerlendirme ölçütleri (program): kararlılık, tutku, bilimsel erdem, ilke, eğitim, laboratuvar deneyimi, araştırma becerileri. Bir çıkarımı bu ölçütlerden en az biriyle ve bir kanıtla gerekçelendir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralları ve birer örneği bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Bence büyük buluşlar tek bir parlak anda, tek bir kişinin aklına gelir.
Ama bu yanlış.
Newton, Galileo'nun ve Kepler'in kitaplarını okudu; Einstein, mekaniğin ve elektromanyetizmanın var olan yasalarından yola çıktı. Buluş, önceki çalışmaların üstüne sabırla kurulur. Arşimet'in "Eureka" öyküsü de tarihsel bir kayıt değil, anlatılan bir öyküdür; ona kaldırma kuvveti ünitesinde döneceğiz.
Zaman şeridi
Önce tahmin: Einstein, İbnülheysem'in kitabını okuyabilir miydi? İbnülheysem, Einstein'ın makalesini okuyabilir miydi? Kendine söyle, sonra dene.
Kaydırıcıyla yılı değiştir. Çizgi, o yılda kimin çalıştığını ve kimin eserinin o güne kadar yazılmış olduğunu gösterir. Yıllar yaklaşıktır; ezber için değil, sırayı görmek için.
Kâğıt eşdeğeri: bir çizgi çiz, üstüne 1000, 1200, 1400, 1600, 1800 yazıp yedi adı yaklaşık yerlerine yerleştir.
Derine in (isteğe bağlı): bilim insanları kitapçığı
İstersen dört bilim insanına 1.4'teki Cezeri, Tesla ve Curie'yi ekleyip her birine bir sayfa ayır. Her sayfada yalnız dört satır olsun: soru, yöntem, eser, etkisi. Bilgiyi ansiklopedi ya da ödül kurumunun resmî sayfası gibi güvenilir bir kaynaktan al ve kaynağı sayfanın altına yaz.
Verilen temsil bir paragraf: "Hazini, bir metalin saf olup olmadığını merak etti. Cisimleri hassas bir terazide önce havada, sonra suda tarttı. Ölçümlerini Kitâb Mîzân el-Hikme adlı eserinde topladı. Metal ve taşların suya göre ağırlık oranlarını gösteren tabloları, saf metali alaşımdan ayırmaya yaradı." Ötekini üret: paragrafı dört kutulu bir akış şemasına çevir.
Cevabı göster
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: paragraftaki her cümle bir kutudur; oklar, cümlelerin "önce–sonra" sırasıdır.
Aynı dört kutuyu İbnülheysem, Newton ve Einstein için de doldurabilirsin; Kafaya yaz tablosu bu şemanın özetidir.
Ece, Newton'ın çalışma biçiminden bir sonuç çıkarıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Newton, üniversite yıllarında Galileo'nun ve Kepler'in kitaplarını okudu.
Prizmayla yaptığı deneylerde beyaz ışığın renklere ayrıldığını gözledi.
Bu gözlemden, beyaz ışığın renklerin karışımı olduğu sonucunu çıkardı.
Demek ki büyük buluşlar, önceki çalışmalardan bağımsız olarak tek bir parlak anda doğar.
Newton'ın ışık çalışması da tek bir parlak anın ürünüdür.
Hata 4. adımda (kavram). 4. adım, 1. ve 2. adımla çelişiyor: Newton önceki kitapları okumuş ve deneyler yapmıştı. Buluş, okumanın, deneyin ve gözlemin üstüne kurulur. 5. adım yeni bir hata değil; 4. adımdaki yanlışı Newton'a uyguluyor.
Kendine sor: Bir bilim insanını değerlendirirken neden doğum yılına değil, çalışma biçimine bakarız? Cevap
Çünkü bilime katkıyı yıl değil, sorulan soru, sınama yolu ve ortaya çıkan eser belirler. Dönemi bilmek yalnız sırayı anlamak için gerekir.
Fizikle ilgili kurumlar ve meslekler
FİZ.9.1.4 (a–d) · Fizik Bilimi İle İlgili Kariyer Keşfi
Bu bölümde: Programdaki sekiz kurumda fizikle ilgili çalışmaları ve meslekleri sorgulayacak, bulduğun bilgiyi dört ölçütle doğrulayacaksın.≈ 10 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
kurum — belli bir amaçla çalışan kuruluş · bu değildir: yalnızca bir bina
kariyer — zamanla ilerlenen meslek yolu · bu değildir: yalnızca ilk iş
güvenilir kaynak — sahibi belli, kanıta dayanan kaynak · bu değildir: en çok paylaşılan ileti
doğrulama — bilgiyi başka kaynaklarla karşılaştırma · bu değildir: bilgiyi bir kez okumak
30 saniye
Fizik okuyan biri hangi işlerde çalışabilir?
Ne kadar eminsin?
Pek çok yerde. Öğretmenlik ve akademi iki önemli yol; ama programdaki kurumlar haberleşmeden enerjiye, uzaydan sağlığa fizikle çalışır.
Ece, kariyer günü için bir yol levhası çiziyor.
ECE: Fizik okursam ya öğretmen ya da akademisyen olurum, değil mi?
VOLT: Bunlar iki güzel yol. Fizik bilgisi uzayda, enerjide, sağlıkta ve sanayide de iş görür.
Volt, programdaki sekiz kurumu panoya diziyor.
VOLT: Bu kurumlarda fizikle çalışan pek çok kişi var. Önce merak ettiğin şeyi soru hâline getir.
ECE: CERN'de fizikçiler tam olarak ne yapıyor, onu merak ediyorum.
Hangisi araştırılabilir, iyi bir merak sorusudur?
İyi bir merak sorusunun cevabı kaynaklarda aranıp bulunabilir. "Güzel mi?" ve "sever miyim?" kişisel görüş sorar.
Volt, araştırmanın beş adımını tahtaya yazıyor.
VOLT: Merak et, soru sor, bilgi topla, doğrula, çıkarım yap. En çok atlanan adım dördüncüsü: doğrulama.
ECE: Bilgiyi bulmak yetmiyor; doğru olup olmadığına da bakmam gerekiyor.
Ece aynı konuda üç kaynak buluyor.
ECE: Sosyal medyadaki paylaşım çok beğenilmiş. Doğrudur herhalde.
VOLT: Beğeni kanıt değildir. Dört ölçüte bak: doğruluk, güvenilirlik, amaca uygunluk, açıklık.
Bir kurum hakkında bilgi toplarken en güvenilir başlangıç noktası hangisidir?
Kurumun kendi sayfasında yazar kurumun kendisidir; bilgi oradan doğrudan gelir. Paylaşım sayısı ise bir bilginin doğru olduğunu göstermez.
Volt üç kart daha çıkarıyor: Cezeri, Tesla ve Curie.
VOLT: Cezeri saatler ve otomatlar yaptı, Tesla alternatif akım motorunu geliştirdi, Curie radyoaktifliği inceledi. Bugün nerede çalışırlardı?
ECE: Curie belki TENMAK'ta radyasyon ölçerdi. Bu benim gerekçeli tahminim.
Bence fizik okuyan ya öğretmen ya da akademisyen olur; başka iş yoktur.
Ama bu yanlış.
öğretmenlik ve akademi fiziğin iki önemli yoludur, ama tek yolu değildir. Programdaki kurumlarda fizik bilgisi haberleşmede, uydularda, enerji ve nükleer araştırmada, ölçümde ve sağlıkta iş görür. Mühendislikler, tıbbi fizik, jeofizik ve metroloji de fizikle çalışır.
Sorgulama adımları: merak et → soru sor → bilgi topla (kaynağını yazarak) → doğrula → çıkarım yap.
Doğruluk: bilgi, başka sağlam kaynaklarla ve olgularla uyuşuyor mu?
Güvenilirlik: kaynağın sahibi belli ve konuda yetkili mi?
Amaca uygunluk: bilgi benim soruma cevap veriyor mu, güncel mi?
Açıklık: kim yazdı, ne zaman yazdı, neye dayandı açıkça görünüyor mu?
Kurum → fizik → meslek zinciri: kurumun işini kendi kaynağından oku, o işte kullanılan fizik dalını bul, o dalla çalışan mesleği çıkar.
Üç tahmin kartı: Cezeri, Artuklu sarayında baş mühendisti; saatler, su yükselten makineler ve otomatlar tasarladı. Tesla alternatif akım motorunu ve sistemlerini geliştirdi. Curie radyoaktifliği inceledi; Pierre Curie ile birlikte polonyum ve radyumu buldu. İki Nobel ödülü alan ilk kişidir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralları ve birer örneği bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: TENMAK'ın kendi sayfasında kurumun radyasyon ölçen cihazlar ürettiği yazıyor. Kaynak kurumun kendisi, yazan belli: bu bilgi güvenilir bir başlangıçtır.
Varyant 1: yalnızca aynı cümle yazarı belli olmayan bir forumda olsa, kaynağın güvenilirliği artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalır. Cümle aynı olsa da yazanın kim olduğu ve neye dayandığı bilinmiyor; açıklık ve güvenilirlik zayıflar.
Varyant 2: yalnızca bilgi kurumun sayfasında olsa ama çok eski bir haber olsa, amaca uygunluk artar mı, azalır mı, aynı mı?
Azalabilir. Kurumların çalışmaları zamanla değişir; güncel durumu soruyorsan tarih önemlidir.
Varyant 3: yalnızca bir haber sitesi kurumun açıklamasını aktarsa, güvenilirlik artar mı, azalır mı, aynı mı?
Orta düzeyde kalır. Haber sitesi ikinci eldir; asıl açıklamayı kurumun kendi sayfasında bulup karşılaştırmak en sağlamıdır.
Karşı-örnek: resmî kaynak bile kontenjan, işe alım koşulu gibi hızla değişen bilgilerde eski sayfaysa yanıltabilir. Kaynağın türü tek başına yetmez; tarihine de bakılır.
Programdaki sekiz kurum (bilgiler kurumların kendi sayfalarından ve yayınlarından özetlendi; erişim 26.09.2026). "İlgili fizik dalları" ve "Örnek meslekler" sütunları kitabın yorumudur; kurumun kendi sınıflaması ya da listesi değildir.
Kurum
Ne yapar?
İlgili fizik dalları
Örnek meslekler
ASELSAN (Türkiye)
Haberleşme, radar, elektro-optik, mikroelektronik; enerji ve sağlık sistemleri.
Parçacıkların temel yapısını inceler; dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı LHC buradadır; Web burada doğdu.
yüksek enerji ve plazma fiziği, nükleer fizik, elektromanyetizma
parçacık fizikçisi, hızlandırıcı mühendisi, yazılım uzmanı
ESA (Avrupa)
Avrupa'nın uzay programını hazırlar ve yürütür; Dünya'yı, Güneş Sistemi'ni ve evreni barışçıl amaçla araştırır.
mekanik, optik, elektromanyetizma
uzay mühendisi, astrofizikçi, uydu uzmanı
NASA (ABD)
Hava ve uzayı keşfeder; Dünya'yı, Güneş'i ve evreni inceler; havacılık araştırması yapar; uzay istasyonunu işletir.
mekanik, optik, elektromanyetizma
havacılık mühendisi, astrofizikçi, iklim bilimci
Kontenjan, işe alım koşulu gibi hızla değişen bilgiler bu kitapta yok; onlar için kurumun güncel sayfasına bakılır.
Bence internette yazıyorsa ve çok paylaşılmışsa doğrudur.
Ama bu yanlış.
paylaşım sayısı bir ölçüt değildir; yanlış bilgi de çok paylaşılabilir. Bir bilgiyi dört ölçütle sınarsın: doğruluk, güvenilirlik, amaca uygunluk, açıklık. Kurumla ilgili bilginin en sağlam kaynağı kurumun kendi sayfasıdır.
Kurum ve soru atölyesi
Önce tahmin: çok beğenilmiş bir sosyal medya iletisi dört ölçütün kaçını karşılar? Kendine söyle, sonra dene.
Bir kurum seç, merak ettiğin soruyu seç, sonra bilgiyi hangi kaynaktan aldığını seç. Düzenek kaynağı dört ölçütle değerlendirir ve bir not kartı hazırlar.
Kâğıt eşdeğeri: bir not kartına kurum, soru, kaynak türü ve erişim tarihini yaz; dört ölçütün yanına güçlü, orta ya da zayıf yaz.
Derine in (isteğe bağlı): yapay zekâ, nanoteknoloji ve mikroelektronikte fizik
Bir bilgisayar çipinin temel parçası olan transistör, katı hâl fiziğinin ürünüdür. Nanoteknolojide malzemeler atom ölçeğine yakın boyutlarda işlenir; burada atom fiziği ile katı hâl fiziği birlikte iş görür. Yapay zekâ programlarını çalıştıran bilgisayarlar da bu çiplerle çalışır. İstersen bu üç alandan biri için bir bilgi görseli hazırla ve kaynağını altına yaz.
Verilen temsil bir değerlendirme tablosu: Ece aynı soru için üç kaynağı dört ölçütle puanlamış. Ötekini üret: hangi kaynağa dayanacağını söyleyen bir not kartı yaz (kurum, soru, kaynak, erişim tarihi, karar).
Cevabı göster
Not kartı: Kurum: CERN · Soru: CERN'de hangi fizik dalları üzerine çalışılıyor? · Kaynak: CERN'in kendi sayfası (kurumun sitesi), erişim tarihi yazılır · Karar: dört ölçütte güçlü; temel kaynak bu. Haber sitesindeki bilgi yalnızca karşılaştırma için; forum yazısı kullanılmaz.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki dört yeşil kutu, not kartındaki "temel kaynak" kararıdır; kırmızılar "kullanılmaz" kararına dönüşür.
Ece, CERN hakkında bir iddiayı not kartına geçiriyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
Merak ettiğim soru: CERN'de kimler çalışır?
Bir forumda şunu buldum: "CERN'de yalnız fizik profesörleri çalışır." Yazarı ve tarihi yok.
Açıklık ölçütü zayıf: kim yazdı, ne zaman yazdı belli değil.
Yazı "CERN'in resmî sitesinde böyle yazıyor" diyor; öyleyse kaynağım CERN'in resmî sitesidir.
Not kartıma kaynak olarak "CERN resmî sitesi" yazarım.
Hata 4. adımda (okuma). Bir yazının başka bir kaynağı anması, o kaynağı senin okuduğun anlamına gelmez. Kaynağın hâlâ anonim forumdur. İddianın doğru olup olmadığı, ancak CERN'in kendi sayfası açılıp okunarak anlaşılır. 5. adım 4. adımdaki okuma hatasını taşıyor.
Kendi kendini puanla · kurum kartı. Bir kurum seç. Fizikle ilgili bir çalışmasını ve bu çalışmada iş gören bir mesleği iki cümleyle yaz; kaynağını ekle.
Tam puan çözüm şuna benzer: "TENMAK'ın kendi sayfasına göre kurum radyasyon ölçen cihazlar ve radyoaktif ilaçlar üretiyor; bu çalışma nükleer fiziğe dayanır. Bu işte nükleer enerji mühendisleri ve radyasyon güvenliği uzmanları çalışabilir. Kaynak: tenmak.gov.tr, erişim tarihi 26.09.2026."
Kaynağı ve erişim tarihini yazdım.
Çalışmayı bir fizik alt dalıyla adlandırdım.
Mesleği o çalışmaya bağladım.
Kendine sor: Bir bilgiyi doğrularken hangi dört ölçüte bakarsın? Cevap
Doğruluk (başka sağlam kaynaklarla uyuşuyor mu?), güvenilirlik (sahibi belli ve yetkili mi?), amaca uygunluk (soruma cevap veriyor mu, güncel mi?), açıklık (kim, ne zaman, neye dayanarak yazdı?).
Soru: Aşağıdaki olaylardan hangileri optiğin konusudur? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Asansörün kalkarken hızlanması
Gökkuşağının oluşması
Bardaktaki buzun erimesi
Mıknatısın ataşı çekmesi
Aynada görüntü oluşması
Nükleer santralde enerji üretilmesi
Gözlük camının yazıyı netleştirmesi
Salıncağın gidip gelmesi
Termosun çayı sıcak tutması
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Gökkuşağı, aynadaki görüntü ve gözlük camı ışığın davranışıyla ilgilidir: yansıma ve kırılma. Optik ışığın yansımasını, kırılmasını ve renkleri inceler.
Ötekiler başka dalların konusudur: asansör ve salıncak mekanik, buz ve termos termodinamik, mıknatıs elektromanyetizma, santral nükleer fizik.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (fizik, alt dallar, bilim insanları ya da kurumlarla ilgili tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (bir olayın dalı mı, bir bilim insanının eseri mi, kaynak değerlendirme mi?):
Kendi örneğim (evde fizikle ilgili gördüğüm bir olay ve dalı):
Hangi kural, hangi soruda?
Bu ünitede formül yok; soruları kurallar çözer. Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
Kural
Soru hangi kelimeyi söyleyince
Notlar
Kural: dal = olayın niteliği
"hangi dalın konusu"
Olayda neyin değiştiğine bak: hareket, ısı, ışık, elektrik ve mıknatıslık, katı malzeme, atom, çekirdek, çok yüksek enerji ya da plazma.
Kural: birden çok dal
"hangi dalların", "birlikte"
Olayın her yanı ayrı bir dala götürebilir; tek cevap arama, her yanı ayrı adlandır.
Kural: disiplin köprüsü
"hangi disiplin", "ortak nokta"
Önce olayın disiplinini, sonra fizikle ortak noktasını (madde, enerji, etkileşim) yaz.
Şablon: soru → yöntem → eser → etkisi
"çalışma biçimi", "eser", "katkı"
Doğum yılı değil; sorusu, sınama yolu ve eseri sorulur.
Kural: buluş önceki çalışmaya dayanır
"bir anda", "tek başına", "doğuştan"
Okuma, deney ve gözlem zincirini ara; kanıtsız çıkarımı ele.
Zincir: kurum → fizik → meslek
"hangi kurumda", "hangi meslek"
Kurumun işini kendi kaynağından oku; işte kullanılan dalı ve o dalla çalışan mesleği bul.
Dört ölçüt
"kaynak", "güvenilir mi", "doğrula"
Doğruluk, güvenilirlik, amaca uygunluk, açıklık. Beğeni ve paylaşım sayısı ölçüt değildir.
Beş adım
"araştırma", "merak", "sıra"
Merak et → soru sor → bilgi topla → doğrula → çıkarım yap.
Kural: tarih kontrolü
"öğrencisiydi", "birlikte çalıştı"
İki kişinin yaşadığı dönemler örtüşmüyorsa iddia mantıksızdır.
SORU 1 ALIŞTIR
Hastanede bir EKG cihazı, göğse yapıştırılan uçlarla kalbin elektrik sinyallerini kaydediyor. (a) Bu olayda fizikle buluşan disiplin hangisidir? (b) Fizikle ortak nokta nedir? (c) Olay fiziğin hangi alt dalına yakındır?
Kural: disiplin köprüsü; dal = olayın niteliği
Verilenleri yaz: olay: kalbin elektrik sinyali bir cihazla ölçülüyor.
Ne isteniyor? (a) disiplin; (b) fizikle ortak nokta; (c) alt dal.
Disiplin köprüsü. Önce olayın ait olduğu disiplini bul, sonra olaydaki madde–enerji etkileşimini fiziğe bağla.
(a) Kalp bir organdır ve çalışması canlıyla ilgilidir: biyoloji.
Disiplin kuralı: olayın nesnesi (kalp) disiplini gösterir.
(b) Sinyal elektrikseldir ve bir cihazla ölçülür: elektrik ve ölçüm fiziğin konusudur.
Köprü kuralı: ortak nokta madde ile enerjinin etkileşimidir.
(c) Olayın niteliği elektrik sinyali olduğu için en yakın dal elektromanyetizmadır.
(a) biyoloji · (b) elektrik sinyali ve ölçüm · (c) elektromanyetizma
Tanım kontrolü: fizik madde ve enerjinin etkileşimini inceler; elektrik sinyali bir enerji aktarımıdır. Cevap tanımla çelişmiyor.
"Kalp biyolojinin konusu, fizikle ilgisi yok" demek. Bir olay aynı anda iki disiplinin konusu olabilir.
SORU 2 ALIŞTIR
Telefonla fotoğraf çekerken kamera merceği görüntüyü netleştiriyor; uzun süre video çekince telefon ısınıyor. (a) Mercek hangi alt dalın konusudur? (b) Isınma hangi alt dalın konusudur? (c) Aynı cihaz neden iki dala götürdü?
Kural: dal = olayın niteliği
Verilenleri yaz: iki olay: mercekte görüntünün netleşmesi; telefonun ısınması.
Ne isteniyor? (a) ve (b) iki olayın dalı; (c) neden iki dal çıktığı.
Nitelik ayrıştırma. Her olayda neyin değiştiğini tek tek yaz, sonra niteliği dal tanımıyla eşle.
Tutarlılık kontrolü: iki olay iki farklı nitelik (ışık, ısı) taşıyor; iki farklı dal çıkması beklenir. Varyasyon dizisindeki mıknatıs örneğiyle aynı kural.
Uzun ve güvenli yol
Olayın niteliğini yaz: mercekte değişen ışığın yönü, ısınmada değişen sıcaklık. Sonra niteliği dal tanımıyla eşle: ışık → optik, ısı → termodinamik.
Hangisi ne zaman? Kısa yol, olayın tek bir yanı varsa ve anahtar kelime açıksa işler. Güneş paneli gibi çok yanlı olaylarda uzun yol gerekir; kısa yol dallardan birini kaçırır.
"Telefon elektronik bir cihaz, öyleyse her şeyi elektromanyetizmadır" demek. Cihazın adına değil, sorulan olayın niteliğine bak.
SORU 3 ALIŞTIR
Eserleri bilim insanlarıyla eşleştir ve her eserin hangi soruya cevap aradığını yaz: I. Kitâb el-Menâzır · II. Kitâb Mîzân el-Hikme · III. Principia · IV. özel ve genel görelilik makaleleri.
Şablon: soru → yöntem → eser → etkisi
Verilenleri yaz: dört eser: I, II, III, IV.
Ne isteniyor? Her eserin yazarı ve cevap aradığı soru.
Şablon. Her eser için "hangi soruya cevap arıyor?" diye sor; soruyu bilim insanının çalışma biçimiyle eşle.
I → İbnülheysem. Soru: nasıl görürüz? Cevap: ışık cisimden yansıyıp göze gelir.
II → Hazini. Soru: bir metalin saf olup olmadığı tartarak anlaşılır mı?
Ad ipucu: mîzân "terazi" demektir; teraziyle çalışan bilim insanı Hazini'dir.
III → Isaac Newton. Soru: yerdeki ve gökteki hareketler aynı kurala mı uyar?
IV → Albert Einstein. Soru: mekaniğin ve elektromanyetizmanın yasaları nasıl uzlaşır?
Şablon kuralı: eser, bilim insanının sorusunun cevabıdır.
I İbnülheysem · II Hazini · III Newton · IV Einstein
Tutarlılık kontrolü: dört eser, dört farklı soru; hiçbir soru iki esere düşmedi. Eser adları da soruyla uyumlu: terazi kitabı tartmayla ilgili.
Eseri, yazarın en bilinen adına göre tahmin etmek. Eser adındaki ipucunu (Mîzân: terazi) ve sorulan soruyu birlikte kullan.
SORU 4 UYGULA
Bir okulun çatısındaki güneş paneli, gün ışığıyla elektrik üretiyor. Ece bu olayı alt dal masasında yalnızca "optik" kutusuna koyuyor. (a) Ece'nin sınıflaması eksik mi? (b) Olayın her yanını bir dalla adlandır.
Kural: birden çok dal
Verilenleri yaz: olay: güneş paneli ışıktan elektrik üretiyor; Ece'nin seçimi: yalnız optik.
Ne isteniyor? (a) seçimin eksik olup olmadığı; (b) olayın her yanı için bir dal.
Nitelik ayrıştırma. Olayı parçalara böl (ne alıyor, neyden yapılmış, ne üretiyor), her parçayı ayrı dalla adlandır.
Nitelikleri ayır: panel ışığı alır; ışık katı bir malzemede iş görür; sonunda elektrik oluşur.
(a) Eksik. Optik yalnız ışığın alınmasını anlatır; öteki iki yan dışarıda kaldı.
son adımı sen tamamla
(b) Işığın alınması: optik. Katı malzemenin bu işi yapması: katı hâl fiziği. Elektrik oluşması: elektromanyetizma.
(a) eksik · (b) optik, katı hâl fiziği, elektromanyetizma
Tanım kontrolü: üç dal tanımı da olayın bir parçasına oturuyor; hiçbir dal zorlanmadı. Kural 2 ile uyumlu: dalı sorulan yan belirler.
"Her olay tek dala aittir" yanılgısı. Soruda "yalnızca" gördüğünde olayın başka yanı olup olmadığını sına.
SORU 5 UYGULA
Ece, Hazini hakkında şu çıkarımı yazıyor: "Hazini şanslıydı; bir gün terazisi kendiliğinden doğru sonucu gösterdi." Programın ölçütlerinden (kararlılık, laboratuvar deneyimi, araştırma becerileri) yararlanarak bu çıkarımı değerlendir.
Verilenleri yaz: çıkarım: "şans"; ölçütler: kararlılık, laboratuvar deneyimi, araştırma becerileri.
Ne isteniyor? Çıkarımın kanıtla desteklenip desteklenmediği.
Kanıt + ölçüt. Önce kişinin ne yaptığını (kanıt) yaz, sonra kanıtı programın ölçütleriyle eşle.
Kanıta bak: Hazini cisimleri havada ve suda tarttı; metal ve taşlar için ölçümlerini tablolara döktü.
Kanıt kuralı: çıkarım, kişinin ne yaptığına dair kanıtla sınanır.
Ölçütle karşılaştır: çok sayıda maddeyi ölçüp tabloya dökmek araştırma becerisi ve kararlılıktır; hassas teraziyle çalışmak laboratuvar deneyimidir.
Ölçüt kuralı: program çıkarımları bu unsurlarla değerlendirmeyi ister.
Karar: "şans" çıkarımı kanıtla desteklenmiyor. Daha iyi çıkarım: başarısı, hassas ölçümü birçok madde için sabırla yapmasından geldi.
"Şans" çıkarımı zayıf; kanıt, ölçüm ve kararlılığı gösteriyor
Tutarlılık kontrolü: yeni çıkarım kanıtın her parçasıyla (tartma, tablo) uyuşuyor; eskisi hiçbiriyle uyuşmuyordu. Çelişki kalmadı.
Bir çıkarımı beğeniye ya da ünlü bir öyküye göre değerlendirmek. Önce kanıta, sonra ölçüte bak.
SORU 6 UYGULA
Bir öğrenci, Türkiye'de yer altındaki jeotermal kaynakların nasıl arandığını merak ediyor. (a) Programdaki kurumlardan hangisi bu işi yapar? (b) Bu işte fizik nasıl kullanılır? (c) Hangi meslekler bu işe uygundur? (d) Bilgiyi nereden doğrular?
Zincir: kurum → fizik → meslek; dört ölçüt
Verilenleri yaz: merak: jeotermal kaynak araması; aday kurumlar: programdaki sekiz kurum.
Kurum zinciri. Önce işi yapan kurumu kendi kaynağından bul, sonra işteki fiziği ve o fizikle çalışan mesleği çıkar.
(a) MTA. Kurumun kendi sayfasına göre maden ve enerji hammaddesi arıyor; jeotermal enerji aramaları da bunlar arasında.
buradan sonrasını sen çöz
(b) Jeofizik: yer altını fiziğin ölçüm yöntemleriyle incelemek. MTA havadan, karadan ve denizde jeofizik araştırma yapıyor.
(c) Jeofizik mühendisi ve jeoloji mühendisi.
(d) MTA'nın kendi sayfası; kaynak ve erişim tarihi not kartına yazılır.
(a) MTA · (b) jeofizik ölçümler · (c) jeofizik ve jeoloji mühendisi · (d) kurumun kendi sayfası
Kaynak kontrolü: kurum ve fizik yöntemi MTA'nın kendi sayfasına dayanıyor; meslek halkası bu işten yapılan bir çıkarımdır, kurumun sayfasında doğrulanabilir.
Kurumu adının çağrışımına göre seçmek. "Enerji" sözcüğü TENMAK'ı akla getirir; ama jeotermal aramayı MTA'nın kendi sayfası sayıyor.
SORU 7 DERİNLEŞ · istersen atla
Bir internet sitesinde şu cümle var: "Einstein, gençliğinde İbnülheysem'in öğrencisiydi." İbnülheysem yaklaşık 965–1040 yılları arasında, Einstein 1879–1955 yılları arasında yaşadı. (a) Bu iddia neden mantıksızdır? (b) Bu, kaynağın hangi ölçütünü zayıflatır? (c) Sitenin öteki bilgilerine nasıl yaklaşırsın?
Kural: tarih kontrolü; dört ölçüt
Verilenleri yaz: İbnülheysem yaklaşık 965–1040; Einstein 1879–1955; iddia: öğretmen–öğrenci.
Mantıksız sonuç avı. Önce iddiayı olgularla (dönemler) karşılaştır; çelişki varsa kaynağın ölçütlerini sorgula.
Tarih kontrolü: Einstein, İbnülheysem'in ölümünden yaklaşık 1879 − 1040 = 839 yıl sonra doğdu.
Mantıksız sonuç kuralı: sonucu bilinen bir olguyla (yaşam dönemleri) karşılaştır.
(a) Öğretmen ile öğrenci aynı dönemde yaşar; bu iki dönem hiç örtüşmüyor. İddia olanaksız.
(b) Doğruluk: bilgi, bilinen olgularla uyuşmuyor.
Ölçüt kuralı: olgularla çelişen bilgi doğruluk ölçütünü karşılamaz.
(c) Bir yanlış, sitenin özenini sorgulatır: öteki bilgileri de ansiklopedi ya da kurum gibi sağlam bir kaynaktan doğrula.
(a) dönemler arasında yaklaşık 839 yıl var · (b) doğruluk · (c) öteki bilgileri de doğrula
Büyüklük kontrolü: 839 yıl, bir insan ömrünün çok katıdır; hiçbir öğrenci–öğretmen ilişkisi bu boşluğu aşamaz. Sonuç tutarlı.
Uzun ve güvenli yol
İki dönemi zaman şeridine yerleştir: yaklaşık 965–1040 ve 1879–1955. Aradaki boşluğu hesapla: 1879 − 1040 = 839 yıl. Örtüşme yok: öğrencilik olanaksız.
Kısa ama koşullu yol
Öğretmen ile öğrencinin yaşamları örtüşmeli. Birinin ölüm yılı ötekinin doğum yılından önceyse iddia çöker.
Hangisi ne zaman? Kısa yol, iki kişinin yaşam yılları verildiğinde yeter. Yalnız yüzyıl biliniyorsa ya da dönemler birbirine yakınsa uzun yol (şeride yerleştirme) daha güvenlidir.
Cümlenin kendinden emin diline güvenmek. İşlem ya da cümle düzgün görünse de sonuç bilinen olgularla çelişiyorsa bir varsayım yanlıştır.
SORU 8 DERİNLEŞ · istersen atla
Kurgusal bir öğrenci, uydularla haberleşmeye ve elektroniğe ilgi duyuyor. Programdaki kurumları kullanarak ona bir kariyer yol haritası çiz: ilgi → fizik dalı → kurum → meslek → bilgi toplama ve doğrulama.
Zincir: kurum → fizik → meslek; beş adım
Verilenleri yaz: ilgi: uydularla haberleşme ve elektronik (kurgusal öğrenci).
Ne isteniyor? Beş halkalı bir yol haritası.
Kurum zinciri + beş adım. İlgiyi önce bir fizik dalına çevir; kurumu ve mesleği o daldan türet; en son doğrulama adımını ekle.
İlgi → dal: haberleşme ve elektronik: elektromanyetizma ve katı hâl fiziği.
buradan sonrasını sen çöz
Dal → kurum: ASELSAN (haberleşme, mikroelektronik), TUA (uzay teknolojileri), ESA ve NASA (uydu ve uzay çalışmaları).
Doğrulama: her kurumun kendi sayfasında güncel çalışmaları oku; kaynak ve erişim tarihini not kartına yaz.
İlgi → elektromanyetizma, katı hâl → ASELSAN, TUA, ESA, NASA → mühendis, fizikçi → kurum sayfasından doğrula
Tutarlılık kontrolü: her halka bir öncekine dayanıyor; kurum bilgileri bölümdeki kurum tablosuyla uyumlu. Harita kişisel not ya da okul bilgisi istemiyor.
Haritayı kontenjan, işe alım koşulu gibi hızla değişen bilgilere dayandırmak. Yol haritası ilgiye, fizik dalına ve doğrulanmış kurum bilgisine dayanır.
SINAV KÖŞESİ
Kurgusal bir haber: "Bir hastanede tıbbi fizikçi, radyoaktif ilaçla görüntüleme yapan cihazın ölçümlerini denetliyor. Cihaz, hastaya verilen ilaçtaki radyoaktif çekirdeklerin yaptığı ışımayı algılıyor ve organın görüntüsünü oluşturuyor." Buna göre I. Işımanın kaynağı çekirdek olduğu için olay nükleer fiziğin konusudur. II. Tıbbi fizikçi, fizik bilgisiyle çalışan bir meslektir. III. Olay biyolojiyle ilgisizdir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
Soruyu sökme: dört adım
Ne veriliyor? Bir meslek (tıbbi fizikçi), bir cihaz ve cihazın algıladığı ışımanın kaynağı (çekirdek).
Ne isteniyor? Üç yargının doğruluğu; şıklar öncül birleşimi.
Hangi kural? Dal = olayın niteliği; disiplin köprüsü; kurum → fizik → meslek zinciri.
Okuma tuzağı: III "ilgisizdir" diyor; görüntülenen şey bir organ olduğu için bu kesin yargıyı olayla sına.
Her yargıyı ilgili kuralla eşle; "ilgisizdir", "yalnız" gibi kesin sözcükleri özellikle sına.
I: ışımayı radyoaktif çekirdekler yapıyor; çekirdek nükleer fiziğin konusudur. Doğru.
II: meslek adı bile fizik içeriyor; cihazın ölçümlerini denetlemek fizik bilgisi ister. Doğru.
III: görüntülenen şey hastanın organıdır; olay biyolojiyle de ilgilidir. Yanlış.
C) I ve II
Tutarlılık kontrolü: I ve III birlikte, olayın hem fizik hem biyoloji olduğunu söyleyen disiplin köprüsü kuralıyla karşılaştırıldı; III kuralla çelişti, eledik.
E'yi seçtiysen: "her olay tek disipline aittir" yanılgısına düştün; fizik varsa biyoloji olmaz sandın. A'yı seçtiysen: mesleği fizikle ilgisiz sandın.
SINAV KÖŞESİ · a→b→c
Kurgusal bir değerlendirme: Ece, "CERN'de hangi fizik dalları üzerine çalışılıyor?" sorusu için üç kaynağı dört ölçütle puanladı.(a) Haber sitesi güvenilirlik ölçütünde hangi düzeyde? (b) Kurum sitesi kaç ölçütte güçlü, anonim forum kaç ölçütte zayıf? (c) Ece not kartına temel kaynak olarak hangisini yazar; forum bilgisine ne olur?
Soruyu sökme: dört adım
Ne veriliyor? Üç satırlık, dört sütunlu bir değerlendirme tablosu.
Ne isteniyor? (a) okuma; (b) sayma; (c) çıkarım.
Hangi kural? Dört ölçüt: doğruluk, güvenilirlik, amaca uygunluk, açıklık.
Okuma tuzağı: satır kaynağı, sütun ölçütü gösterir; güvenilirlik ikinci sütundur.
Önce tablodan oku, sonra say; en son sayıları karara çevir.
(a) Doğrudan okuma: haber sitesi satırı, güvenilirlik sütunu: orta.
(c) Çıkarım: temel kaynak kurum sitesidir. Forum bilgisi kullanılmaz; ancak kurum sitesinde aynı bilgi bulunursa oradan alınır.
(a) orta · (b) 4 ve 3 · (c) kurum sitesi; forum bilgisi kurum sitesiyle doğrulanmadan kullanılmaz
Tutarlılık kontrolü: sayma sonucu kararla aynı yönde; en çok güçlü ölçütü olan kaynak temel kaynak oldu. Forumun tek orta ölçütü (amaca uygunluk) onu kurtarmaya yetmez.
(a)'da satırla sütunu karıştırmak: haber sitesinin açıklık düzeyi güçlüdür ama soru güvenilirliği soruyor. (c)'de "forum da soruma cevap veriyor" demek: amaca uygunluk tek başına yetmez.