Kimya 10
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 10. sınıf kimyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programlarındaki kazanımlara göre hazırlanmıştır.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer kimya tezgâhının başında: deney tüpü, terazi, tanecik çizimi ve mutfaktan örneklerle anlatır. Her olayı üç pencereden gösterir: gözle gördüğün, taneciklerde olan ve kâğıda yazılan.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Mol kütleleri her soruda verilir; Avogadro sayısı NA = 6,02 × 10²³, mutlak sıcaklık T(K) = t(°C) + 273 alınır. Programa uygun olarak gaz yasalarıyla sayısal hesap yapılmaz; sorular yön, kat ve grafik üzerinedir. Deney verilerinin çoğu kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Evde yalnızca mutfak malzemesiyle yapılan, güvenli olduğu yazan etkinlikleri dene; öteki deneyler okulda öğretmeninle yapılır, kitapta animasyon olarak izlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Kimya Dersi Öğretim Programı'nın 10. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın üç teması bu kitapta altı üniteye ayrıldı.
Kimyasal Tepkimeler
Tepkimede atomlar kaybolmaz, yeni bir düzene girer; gördüğün değişim, o yeni düzenin izidir.
Kabarcık gördüğünde tepkime mi olmuştur; yanan madde nereye gider; iki duru çözelti neden katı verir; asitle baz buluşunca ne olur? Bu ünitede Ece ile Volt her olaya üç pencereden bakıyor: gözlem, tanecik, sembol.
Kanıt avı: kimyasal değişimi nereden anlarız?
Bu bölümde: bir olayın kimyasal değişim olup olmadığını anlamayı öğreneceksin. Dört göstergeyle kanıt toplayacaksın. Son kararı tanecik penceresine soracaksın.
- kimyasal değişim — yeni madde oluşması; hâl değişimi değildir
- fiziksel değişim — madde aynı kalır; biçim, hâl ya da dağılım değişir
- gösterge — dışarıdan görülen ipucu; kanıttır, kesin ölçüt değildir
- tanecik penceresi — atomlara ve moleküllere model gözüyle bakış
Okulda öğretmen iki renksiz çözeltiyi karıştırıyor; kap bir anda sapsarı oluyor. Sarı madde nereden geldi?
Buzluktan çıkan şişenin dışı su damlalarıyla kaplandı. Bu kimyasal bir değişim mi?
Sirke ile karbonat karışınca kap az da olsa soğur. Kabarcıkla birlikte hangi göstergeler görülür?
Bence kabarcık ya da renk gördüysem orada kesin tepkime vardır; çözünme de bir tepkimedir.
Ama bu yanlış.
gösterge kanıttır, hüküm değil. Kaynayan suda kabarcık var ama tanecik yine H₂O: tepkime yok. Tuz çözünürken hiçbir gösterge yok ve tanecikler aynı: yine tepkime yok. Sirke ile karbonatta ise kabarcıktaki CO₂ yepyeni bir madde: işte bu tepkime. Karar hep tanecikten çıkar: yeni madde oluştu mu?
Kimyasal değişim = taneciklerin yeniden düzenlenmesi: atomlar kaybolmaz, yeni madde oluşur. Dört gösterge (enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı oluşumu) kanıt toplar; kesin ölçüt tanecik penceresidir.
Gözlem: kabarcık yükselir, kap az soğur → Tanecik: sirke ile karbonatın tanecikleri yeni CO₂ molekülleri kurar → Sembol: sirke + karbonat → tuz + su + CO₂(g)
Kelimelerle: yeni madde oluştuysa kimyasal, yalnız görünüş ya da hâl değiştiyse fiziksel değişimdir.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Sirke ile karbonat: kabarcık çıkar, kap az soğur. Tanecik penceresi: yeni CO₂ molekülleri oluşur. Karar: kimyasal değişim.
Varyant 1: yalnızca olay değişti: su ısıtılıyor, dipten kabarcıklar yükseliyor. Karar değişir mi?
Varyant 2: yalnızca olay değişti: buz avuçta eriyor, elin üşüyor. Enerji alışverişi var; tepkime mi?
Varyant 3: yalnızca olay değişti: bahçedeki çivi haftalar içinde kahverengiye döndü. Gösterge bu kadar yavaşken tepkime denir mi?
Karşı-örnek: Gösterge listesi tek başına karar veremez. Kaynayan su "gaz çıkışı" gibi görünür, eriyen buz enerji alır; ikisi de tepkime değildir. Son söz hep tanecik penceresinindir: yeni madde var mı?
Önce tahmin: kabarcık gördüğün her olay tepkime midir? Kendine söyle, sonra dene.
Bir olay seç. Önce dört göstergeden hangileri görülüyor, işaretlensin; sonra tanecik penceresini aç.
Ece dört olayı fiziksel ya da kimyasal diye sınıflıyor. Tek hatalı adımı bul.
- Mumun erimesi: tanecik aynı, yeni madde yok; fiziksel.
- Mumun yanması: ısı ve ışık verir, yeni gazlar oluşur; kimyasal.
- Sirke + karbonat: kabarcık, yani gaz çıkışı; kimyasal.
- Kaynayan su: kabarcık var, gaz çıkışı göstergesi; kimyasal.
- Sonuç: kabarcık gördüğüm her olay kimyasaldır.
Göstergeler dedektifin ipuçları gibidir: kabarcık, renk, ısı ve katı, "burada bir şey oldu" der ve şüpheyi daraltır.
İpucu bazen yanıltır: kaynayan su kabarcık, eriyen buz enerji ipucu verir ama ikisi de tepkime değildir. Hükmü dedektif değil, tanecik penceresi verir.
Göstergeyle şüphelen, tanecikle karar ver.
Tanecik sorusu: olaydan önceki ve sonraki maddeleri yaz. Sonra sor: ortada yeni bir madde var mı? Varsa kimyasal, yoksa fiziksel. Her olayda işler; kaynama ve erime tuzağına düşmez.
Gösterge taraması: enerji, gaz, renk, yeni katı; birini gördüysen "kimyasal olabilir" de. Hızlıdır ama koşulu var: kaynama ve erime gibi karşı-örnekleri ayrıca elemen gerekir.
Hangisi ne zaman? Sınavda önce göstergeyle hızlı ele; emin olamadığın her olayda tanecik sorusuna dön. Karar hep taneciğin: yeni madde var mı?
Cevap
Fiziksel. Şeker tanecikleri suya dağıldı; yeni madde oluşmadı. Su buharlaşırsa şekeri geri alırsın.
Taneciklerin yeniden düzenlenmesi: tepkime modeli
Bu bölümde: tepkimeyi tanecik düzeyinde anlatan bir model kuracaksın. Modeli farklı tepkimelerle sınayacaksın. Kapalı ve açık kapta terazinin ne söylediğini de göreceksin.
- bilimsel model — olayı açıklayan, sınanabilir çizim; gerçeğin fotoğrafı değildir
- yeniden düzenlenme — bağlar kopar, atomlar yeni bağlar kurar
- kütlenin korunumu — kapalı sistemde toplam kütle değişmez
- kapalı sistem — madde girişi ve çıkışı olmayan kap
Kapalı bir kavanozda mum yanıp sönüyor. Terazi, tepkimeden sonra ne gösterir?
Kapalı bir kapta 12 g madde, 4 g başka bir maddeyle artansız tepkimeye giriyor ve tek ürün oluşuyor. Ürün kaç gramdır?
Açık havada yakılan çelik yünü 80 g'dan 82 g'a çıkıyor (kurgusal veri). Kütle neden arttı?
Bence yanan madde yok olur; gaz da bir şey tartmaz, o yüzden kütle kaybolur.
Ama bu yanlış.
atomlar yok olmaz ve gazın da kütlesi vardır. Kapalı kavanozda mum yanarken terazi hiç oynamaz: bütün atomlar, gaz hâlinde bile olsa, kaptadır. Açık beherde sirke + karbonat 160 g'dan 156 g'a iner (kurgusal veri); eksilen 4 g, kaçan CO₂'nin kütlesidir. Madde kaybolmadı; taşındı.
Tepkime modeli üç aşama: bağlar kopar → atomlar serbestleşir → yeni bağlar kurulur. Model her yeni gözlemle sınanır; açıklayamazsa geliştirilir. Kütlenin korunumu (9. sınıftan temel kabul): kapalı kapta toplam kütle değişmez; açık kapta fark, kaçan ya da katılan gazın kütlesidir.
Gözlem: kapalı kapta terazi sabit kalır → Tanecik: atom sayısı değişmez, yalnız düzen değişir → Sembol: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O (iki yanda 1 C, 4 H, 4 O)
Kelimelerle: tepkime bir yeniden dizilmedir; teraziyi ancak kaçan ya da katılan madde oynatır.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: kapalı kapta yanma bitince terazi ne gösterir? Kendine söyle, sonra dene.
Tepkimeyi seç, başlat; sonra kapağı açıp teraziyi izle. Başlangıç kütlesi 100 g olsun (kurgusal veri).
Açık bir beherde sirke ile karbonat tepkimeye giriyor. Başlangıçta beher ve içindekiler toplam 160 g (kurgusal veri). Ece'nin akıl yürütmesindeki tek hatalı adımı bul.
- Başlangıç kütlesi: beher, sirke ve karbonatla birlikte 160 g.
- Tepkimede CO₂ gazı oluşur ve kabarcıklarla havaya karışır.
- Kütle korunduğu için terazi tepkimeden sonra da 160 g gösterir.
- Terazi 156 g gösterdi; demek ki terazi bozuk.
Verilen temsil: kapalı kapta metanın yanmasının tanecik resmi (aşağıda; model). Ötekileri üret: (1) tepkime denklemini yaz; (2) her elementin atomunu iki tarafta say; (3) kapalı kaptaki terazi ne gösterir?
Cevabı göster
| Tanecik resmi | Denklem | Terazi |
|---|---|---|
| Solda 1 CH₄ ve 2 O₂; sağda 1 CO₂ ve 2 H₂O molekülü. | CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g) | Kapalı kapta değer değişmez: atomlar aynı, yalnız düzen yeni. |
Atom sayımı: iki tarafta da 1 C, 4 H ve 4 O atomu var. Aynı şeyi gösteren yer: resimde her renkten atom sayısının eşitliği, denklemde denklik, terazide sabit kütle; üçü aynı gerçeğin üç dilidir.
Atomlar yapı taşları gibidir: evi bozup aynı taşlarla yeni bir ev kurarsın. Taş kaybolmaz; tepkimede atom da kaybolmaz.
Yapı taşını elinle ayırırsın; atomları bağlar tutar, ayırmak ve yeniden bağlamak enerji alışverişi ister. Taşlar birbirine benzer; atom türleri farklıdır ve kimin kiminle bağ kuracağı kurallıdır.
Tepkime, taşların değil düzenin değişmesidir: aynı atomlar, yeni madde.
Kendi kendini puanla. Kapalı bir kapta 30 g madde tepkimeye girip iki ürüne dönüşüyor; ürünlerden biri gaz. Tepkime bitince kapalı kabın içindeki toplam kütle kaçtır? Kapak açılırsa terazi ne yapar, neden? Defterine yaz, sonra karşılaştır.
Tam puan çözüm şuna benzer
- Kapalı kapta atomlar kaybolmaz: toplam kütle yine 30 g.
- Gaz ürün de kabın içinde olduğu sürece teraziye dahildir.
- Kapak açılınca gaz kaçar; terazi kaçan gazın kütlesi kadar azalır.
- Azalma yok oluş değildir: eksilen kütle, dışarı çıkan gaz taneciklerinin kütlesidir.
- Kapalı kapta kütlenin 30 g kaldığını yazdım.
- Gazın da kütlesi olduğunu söyledim.
- Azalmayı kaçan gazla açıkladım, yok oluşla değil.
Cevap
Atomlar kaybolmaz ve yoktan var olmaz; kapta aynı atomlar yeni düzendedir, terazi aynı kalır.
Çökelme: iki çözelti, bir katı
Bu bölümde: iki çözelti karışınca neden katı oluştuğunu tanecik düzeyinde göreceksin. Çözünürlük tablosundan çökeleği bulacaksın. Net iyon denklemi yazmayı ve seyirci iyonu ayırmayı öğreneceksin.
- çökelek — çözeltide oluşan çözünmeyen katı; dibe iner
- net iyon denklemi — yalnız tepkimeye giren iyonları yazar
- seyirci iyon — değişime katılmayan, suda kalan iyon
- çift yönlü yer değiştirme — iki bileşiğin iyon eşlerini karşılıklı değiştirmesi
Tabloya göre Pb(NO₃)₂ ile KI çözeltileri karışırsa ne gözlenir? (Çözünmezler: AgCl, PbI₂, BaSO₄, CaCO₃)
| Suda çözünmez (çökelek kurar) | Suda çözünür (suda kalır) |
|---|---|
| AgCl (beyaz) | bütün Na⁺ tuzları |
| PbI₂ (sarı) | bütün K⁺ tuzları |
| BaSO₄ (beyaz) | bütün NO₃⁻ tuzları |
| CaCO₃ (beyaz) | — |
AgNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırılıyor. Tabloya göre hangi iyon çifti çökelek kurar? (Çözünmeyenler: AgCl, BaSO₄, PbI₂, CaCO₃)
Bence çökelek, çözeltilerden birinin içinde toz hâlinde saklıydı; karışınca ortaya çıktı.
Ama bu yanlış.
iki çözelti de duruydu; içlerinde katı yoktu. Katıyı, karışma anında buluşan iyonlar kurdu: Pb²⁺ ile I⁻ suda ayrı ayrı yüzerken karşılaşıp çözünmeyen PbI₂ kafesini ördü. Yeni madde, tepkimenin ürünüdür; saklanmış bir toz değil. Kanıt: aynı çözeltiler tek başına ne kadar beklerse beklesin katı vermez.
Bence tuz suda NaCl molekülleri hâlinde durur; çökelek oluşunca da toplam kütle artar.
Ama bu yanlış.
suda çözünmüş iyonlu bileşik ayrı iyonlar hâlindedir: Na⁺ ayrı, Cl⁻ ayrı yüzer. Çökelme bu serbest iyonların birleşmesidir. Kütle de artmaz: kapalı kapta iyonlar yalnızca yer değiştirir, terazi aynı kalır. Katının "ağır görünmesi" kütle artışı değildir; dibe inmesi yoğunluğundandır.
Çökelme: iki çözelti karışır; tabloda çözünmez yazan iyon çifti katı olup dibe iner, ötekiler seyirci kalır. Net iyon denklemi yalnız birleşen iyonları yazar. Tam denklemde eşler karşılıklı değişir; bu yüzden çökelme bir çift yönlü yer değiştirme tepkimesidir: AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda).
Gözlem: sarı katı belirir → Tanecik: Pb²⁺ ve I⁻ birleşip çözünmeyen katı olur → Sembol: Pb²⁺(suda) + 2I⁻(suda) → PbI₂(k)
Kelimelerle: çöken çifti tablo söyler; denklemin özü, buluşan iki iyondur.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: AgNO₃ + NaCl çözeltileri: tabloda AgCl çözünmez → beyaz çökelek. Net: Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k).
Varyant 1: yalnızca bir çözelti değişti: NaCl yerine KNO₃. Çökelek olur mu?
Varyant 2: yalnızca çift değişti: Pb(NO₃)₂ + KI çözeltileri. Ne gözlenir?
Varyant 3: yalnızca miktar değişti: aynı çözeltilerden iki kat alındı. Çökeleğin türü ve rengi değişir mi?
Karşı-örnek: "İki çözelti karışınca hep çökelek olur" kuralı işlemez: NaCl + KNO₃ karışımında kurulabilecek bütün çiftler çözünürdür, kap duru kalır. Önce tabloya bak.
Önce tahmin: NaCl ile KNO₃ çözeltileri karışınca çökelek olur mu? Kendine söyle, sonra dene.
İki çözelti seç, karıştır. Tablo yanında: çözünmezler AgCl, AgI, PbI₂, PbSO₄, BaSO₄; az çözünenler PbCl₂ ve Ag₂SO₄; nitratlar ile Na⁺ ve K⁺ tuzları çözünür.
1. çözelti:
2. çözelti:
Ece, tuzlu suya AgNO₃ çözeltisi eklenince olanları anlatıyor. Tek hatalı adımı bul.
- Tuz suda çözünür; çözelti duru görünür.
- Çözeltide tuz, Na–Cl çiftleri hâlinde molekül gibi yüzer.
- AgNO₃ çözeltisi eklenince ortama Ag⁺ iyonları katılır.
- Ag⁺ ile Cl⁻ buluşur; beyaz AgCl çökeleği oluşur.
- Na⁺ ile NO₃⁻ çözeltide kalır: seyirci iyonlar.
Verilen temsil: net iyon denklemi Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k). Ötekileri üret: (1) karışma anının tanecik resmini çiz (seyirci iyonlar Na⁺ ve NO₃⁻ dahil); (2) gözlem cümlesini yaz.
Cevabı göster
| Tanecik resmi | Denklem | Gözlem |
|---|---|---|
| Serbest iyonlar suda; Ag⁺ ile Cl⁻ dipte kafes kurar. (model) | Tam denklem: AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda) | İki duru çözelti karışınca beyaz bir katı çöker; sıvı üstte duru kalır. |
Aynı şeyi gösteren yer: resimdeki dip kafesi, denklemdeki AgCl(k) ve gözlemdeki beyaz katı aynı şeydir. Seyirci iyonlar resimde yüzer, net denklemde hiç yazılmaz. Yük kontrolü: sol +1 − 1 = 0; sağ 0.
Seyirci iyonlar maçtaki seyirci gibidir: sahadadır ama oyuna girmez; skor onlarsız da aynıdır. Net iyon denklemi yalnız oynayanları yazar.
Gerçek seyirci isterse sahaya iner; Na⁺ ve NO₃⁻ bu karışımda hiçbir koşulda çökelek kurmaz. Ayrıca seyirci iyonlar kaybolmaz: su buharlaşırsa tuz olarak geri gelirler.
Denklemi sadeleştir: değişime katılmayanı yazma, ama orada olduklarını unutma.
Tam denklemi yaz: eşleri karşılıklı değiştir, iki olası ürünü de tabloya sor, hâl simgelerini koy. Örnek: BaCl2(suda) + Na2SO4(suda) → BaSO4(k) + 2NaCl(suda). Sonra net denklemi süz: Ba2+(suda) + SO42−(suda) → BaSO4(k).
Yalnız yeni çiftleri kur ve tabloya bak: Ba²⁺ ile SO₄²⁻ çözünmez, gerisi seyirci. Koşulu: çözünürlük tablosu önünde olmalı ve iyonların doğru ayrışması.
Hangisi ne zaman? Sınavda kısa yol hız kazandırır; denklem istenirse ya da emin değilsen uzun yola dön.
Derine in (isteğe bağlı): neden bazı iyon çiftleri çözünmez?
Suda iki kuvvet yarışır: iyonların birbirini çekmesi ve su moleküllerinin iyonları sarması. Ag⁺ ile Cl⁻ arasındaki çekim, suyun sarma eğiliminden baskın gelir; iyonlar kafes kurup çöker. Na⁺ ile NO₃⁻ için suyun sarması baskındır; iyonlar suda kalır. Bu yarışın ayrıntısı bu yılın konusu değil; tablo sana hazır sonucu verir.
Cevap
Çünkü değişime katılmıyor: tepkimeden önce de sonra da suda aynı hâlde yüzüyor. O bir seyirci iyon.
İndirgenme-yükseltgenme: elektron alışverişi
Bu bölümde: metallerin seyreltik HCl ve tuz çözeltileriyle tepkimelerini, magnezyum ile demirin yanmasını göreceksin. Elektron veren ile alanı ayıracaksın. Hangi tepkimenin olduğunu gözlem tablosundan okuyacaksın.
- yükseltgenme — atomun elektron vermesi; yanmayla sınırlı değildir
- indirgenme — elektron alma
- redoks tepkimesi — elektron alışverişiyle yürüyen tepkime
- gözlem tablosu — hangi çiftin tepkidiğini söyleyen hazır veri
Çinko levha, CuSO₄'ün mavi çözeltisinde bekliyor. Bir süre sonra ne görürsün?
| Deney | Gözlem (hazır veri) |
|---|---|
| Mg + seyreltik HCl | hızlı kabarcık (çıkan gaz H₂) |
| Zn + seyreltik HCl | kabarcık (H₂) |
| Cu + seyreltik HCl | değişim yok |
| Zn + CuSO₄(suda) | mavi solar, levhada bakır birikir |
| Fe + CuSO₄(suda) | mavi solar, çivide bakır birikir |
| Cu + ZnSO₄(suda) | değişim yok |
| Cu + AgNO₃(suda) | gümüş birikir, çözelti mavileşir |
Gözlem tablosuna göre bakır şerit ZnSO₄ çözeltisine batırılırsa ne olur?
Bence yükseltgenme, oksijenle birleşmek demek; ortamda oksijen yoksa yükseltgenme olmaz.
Ama bu yanlış.
yükseltgenmenin ölçüsü oksijen değil, elektron vermektir. Zn, CuSO₄ çözeltisinde hiç oksijen kullanmadan yükseltgenir: elektronlarını Cu²⁺'ye verir. Demirin çiviyken paslanması da, magnezyumun yanması da, çinkonun bakırı kaplaması da aynı elektron hikâyesidir. Oksijen, elektron alanların yalnızca biridir.
Redoks: elektron veren yükseltgenir, elektron alan indirgenir; verme ve alma hep birliktedir. Hangi metalin tepkidiğini gözlem tablosu söyler. Metalin tuz çözeltisiyle tepkimesi aynı zamanda tekli yer değiştirmedir: Zn(k) + CuSO4(suda) → ZnSO4(suda) + Cu(k) örneğinde çinko, bakırın yerine geçer.
Gözlem: mavi solar, levhada kızıl kahve katı birikir → Tanecik: Zn elektron verir, Cu²⁺ alır → Sembol: Zn(k) + Cu²⁺(suda) → Zn²⁺(suda) + Cu(k)
Kelimelerle: elektron kimden kime gitti; redoksun bütün hikâyesi budur.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Magnezyum oksijenle birleşti: 2Mg(k) + O2(g) → 2MgO(k). Yanma gözlemi bu dille anlatılır: parlak ışık, beyaz kül (MgO).
Her Mg atomu 2 elektron verdi (yükseltgendi); her O atomu 2 elektron aldı (indirgendi). Ürün, Mg²⁺ ve O²⁻ iyonlarından kurulu MgO.
Hangisi ne zaman? İki dil aynı olayı anlatır. Oksijen dili yalnız yanmada işler; elektron dili yanmayı da, Zn + CuSO₄ gibi oksijensiz tepkimeleri de açıklar. Bu ünitenin ortak dili elektrondur.
Önce tahmin: bakır şerit, seyreltik HCl içinde kabarcık çıkarır mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir metal ve bir çözelti seç; gözlem tablosunun satırı canlansın.
Metal:
Çözelti:
Çinko levha CuSO₄ çözeltisine batırılıyor; mavi renk soluyor, levhada kızıl kahve bir katı birikiyor. Ece'nin açıklamasındaki tek hatalı adımı bul.
- Gözlem: mavi soldu, levhada kızıl kahve katı birikti.
- Zn atomları elektron verdi: Zn²⁺ olup çözeltiye geçti; çinko yükseltgendi.
- Elektronları çözeltideki SO₄²⁻ iyonları aldı; indirgenen SO₄²⁻ oldu.
- Biriken kızıl kahve katı, metal bakırdır.
- Bu olay bir indirgenme-yükseltgenme tepkimesidir.
Verilen temsil: gözlem tablosunun iki satırı: "Mg + seyreltik HCl: hızlı kabarcık" ve "Cu + seyreltik HCl: değişim yok". Ötekileri üret: (1) Mg satırı için elektron oklu tanecik çizimi; (2) net iyon denklemi. Çıkan gazın ne olduğunu da yaz.
Cevabı göster
| Tanecik çizimi | Denklem | Gözlem |
|---|---|---|
| Mg atomu 2 elektron verir; iki H⁺ alır. (model) | Mg(k) + 2H+(suda) → Mg2+(suda) + H2(g) | Kabarcıklardaki gaz H₂'dir. Cu satırında elektron aktarımı olmadığı için hiçbir şey gözlenmez. |
Aynı şeyi gösteren yer: çizimdeki elektron okları ile denklemdeki yük değişimi (Mg → Mg²⁺, H⁺ → H₂) aynı aktarımı anlatır. Yük kontrolü: sol +2, sağ +2.
Derine in (isteğe bağlı): hangi metal daha kolay elektron verir?
Tablodaki düzen rastgele değildir: bazı metaller elektronu daha kolay verir. Bu sıralamanın adı ve nedeni 12. sınıfın konusu (orada "aktiflik" diye anılır). Bu yıl tablo sana yeter: hangi satır "olur" diyorsa o tepkime gerçekleşir.
Güvenlik. Metallerle asit ya da tuz çözeltilerinin tepkimeleri okulda, öğretmeninle yapılır; kitapta animasyon olarak izlersin. Magnezyum ve demirin yanması da öğretmen gösterisidir; magnezyum ışığına çıplak gözle bakılmaz. Evde tuz ruhu, lavabo açıcı gibi temizlik ürünleriyle deney yapılmaz ve bu ürünler asla birbirine karıştırılmaz; karışım zehirli gaz çıkarabilir. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Cevap
Zn. Elektron verdi: Zn²⁺ olup çözeltiye geçti. Kanıtı gözlemde: levha aşınır, mavi solar, bakır birikir.
Asit-baz: görünmez tepkime, nötralleşme
Bu bölümde: kuvvetli asit ile kuvvetli bazın sulu çözeltilerinin tepkimesini göreceksin. H⁺ ile OH⁻'nin su oluşturduğunu, tuz iyonlarının suda kaldığını öğreneceksin. Görünmez tepkimeyi termometre ve indikatörle yakalayacaksın.
- kuvvetli asit / kuvvetli baz — suda tamamen iyonlaşan asit ve baz: HCl, HNO₃; NaOH, KOH
- nötralleşme — H⁺ ile OH⁻'nin su oluşturması; sonuç her zaman nötr değildir
- indikatör — asitlik durumunu renkle gösteren madde
- tuz — asitten ve bazdan kalan iyonların bileşiği
HCl ile NaOH çözeltileri karışıyor: renk yok, çökelek yok, kabarcık yok. Tepkime olduğunu nereden anlarsın?
Bir kapta eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ birleşti. Kalan çözelti için ne dersin?
Bence nötralleşme bitince çözelti her zaman nötr olur; adı üstünde nötralleşme.
Ama bu yanlış.
nötrlük, H⁺ ile OH⁻'nin eşit sayıda buluşmasına bağlıdır. Asit fazlaysa artan H⁺ çözeltiyi asidik bırakır; baz fazlaysa artan OH⁻ bazik bırakır. Ad seni yanıltmasın: nötralleşme tepkimenin adıdır; son durumu söylemez. Son sözü indikatör söyler: fenolftalein bazik fazlalıkta pembeye döner.
Nötralleşme: kuvvetli asit ile kuvvetli bazın sulu çözeltileri karışınca H⁺ ile OH⁻ birleşip su oluşturur; tuz iyonları suda kalır, ısı açığa çıkar. Tam denklem: HCl(suda) + NaOH(suda) → NaCl(suda) + H2O(s). Nötrlük yalnız eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ birleşirse: fazlalık hangi taraftaysa çözelti o karakterde kalır.
Gözlem: termometre yükselir, indikatör döner → Tanecik: H⁺ ile OH⁻ su olur; Na⁺ ve Cl⁻ suda kalır → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
Kelimelerle: asidin H⁺'sı ile bazın OH⁻'si buluşup su olur; görünmeyeni termometre ve indikatör ele verir.Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ içeren HCl ve NaOH çözeltileri karıştı: çözelti nötr, sıcaklık yükseldi, fenolftalein renksiz.
Varyant 1: yalnızca NaOH biraz fazla eklendi. Çözelti ne olur?
Varyant 2: yalnızca HCl biraz fazla eklendi. Çözelti ne olur?
Varyant 3: yalnızca iki çözeltinin miktarı birlikte iki katına çıktı. Nötrlük ve ısı ne olur?
Karşı-örnek: Bu bölümün kuralları kuvvetli asit ve kuvvetli bazın sulu çözeltileri içindir (HCl, HNO₃, NaOH, KOH). Başka asit-baz çiftlerinde işin rengi değişir; onları 11. sınıfta göreceksin.
Önce tahmin: baz eklendikçe sıcaklık hep artar mı? Kendine söyle, sonra dene.
HCl çözeltisine damla damla NaOH ekle (20. damlada sayılar eşitleniyor; kurgusal model). Fenolftalein damlatılmış.
Ece, HCl çözeltisine NaOH çözeltisi eklenince olanları anlatıyor. Tek hatalı adımı bul.
- H⁺ ile OH⁻ birleşip su oluşturur.
- Na⁺ ile Cl⁻ çözeltide kalır; su buharlaştırılırsa tuz elde edilir.
- Sıcaklık yükselir; bu, enerji değişimi göstergesidir.
- Tepkimede tuz oluştuğu için karışım her durumda nötr olur.
- Sonucu indikatörle kontrol etmek gerekir.
Verilen temsil: HCl çözeltisine damla damla NaOH eklenirken sıcaklık grafiği (kurgusal model; 20. damlada H⁺ ile OH⁻ sayıca eşitleniyor). Ötekileri üret: (1) 10. ve 30. damlada tanecik penceresini yaz; (2) olayın net iyon denklemini yaz.
Cevabı göster
| 10. damla | 30. damla | Denklem |
|---|---|---|
| Kapta hâlâ H⁺ fazlası var; her damladaki OH⁻ anında suya dönüşür, ısı çıkar, sıcaklık yükselir. Na⁺ ve Cl⁻ seyirci. | H⁺ kalmadı; eklenen OH⁻ karşılıksız birikir, çözelti bazikleşir. Yeni ısı çıkmaz; kap ortama ısı verir, sıcaklık yavaşça düşer. | H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s) |
Aynı şeyi gösteren yer: grafiğin tepe noktası ile tanecik penceresindeki "H⁺ bitti" anı aynı andır. Eğimin yönü, tepkimenin sürüp sürmediğini söyler.
Aynı kaba NaOH eklemeye devam edersen fenolftalein ne olur?
Derine in (isteğe bağlı): H⁺ aslında yalnız gezmez
Suda H⁺ iyonu bir su molekülüne tutunur; bu yapıya H₃O⁺ denir. Bu yıl H⁺ yazmak yeterli ve programa uygundur; 11. sınıfta asitleri H₃O⁺ diliyle yeniden ele alacaksın.
Güvenlik. Kırmızı lahana suyu indikatörünü evde güvenle deneyebilirsin: haşlanmış lahananın suyunu üç bardağa koy; birine sirke, birine karbonatlı su ekle, biri kalsın. Sirke ve karbonat mutfak malzemesidir; yine de bir yetişkin haberdar olsun ve hiçbir deney karışımı içilmez. Laboratuvardaki kuvvetli asit ve bazlar ise yakıcıdır; onlar yalnız okulda, öğretmeninle kullanılır. Bazlar da en az asitler kadar tehlikelidir. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Cevap
Hayır. Fenolftalein hem asidik hem nötr çözeltide renksizdir; nötrlük H⁺ ile OH⁻ eşitliğine bağlıdır.
Soru: Aşağıdakilerden hangileri doğrudur? Doğru olanların hepsini seç, sonra kontrol et. Her yanlış hücre bu ünitenin bir yanılgısıdır.
Bugün öğrendiğim en önemli şey:
Hâlâ bulanık olan (gösterge mi, tanecik mi; hangisi?):
Kendi örneğim (mutfakta bir kimyasal değişim ve göstergesi):
Hangi kural, hangi soruda?
Bu ünitede formül yok, kural var. Soruyu okurken tetik kelimeyi yakala; satır sana hangi kuralı kullanacağını söyler. Çözünürlük ve gözlem tabloları soruda verilir.
| Kural ya da model | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Dört gösterge | "hangi gösterge", "dışarıdan ne gözlenir" | enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı; kanıt toplar, hüküm vermez |
| Kesin ölçüt: tanecik | "kimyasal mı, fiziksel mi" | yeni madde oluştuysa kimyasal; kaynama ve erime karşı-örnektir |
| Kütlenin korunumu | "kapalı kap", "terazi", "kütle" | kapalıda toplam sabit; açıkta fark = kaçan ya da katılan gazın kütlesi |
| Çökelme kuralı | "iki çözelti karıştırılıyor", "çökelek" | yeni çiftleri kur, çözünürlük tablosuna sor; çözünmeyen çift çöker, ötekiler seyirci |
| Redoks kuralı | "metal + asit", "metal + tuz çözeltisi", "yanma" | elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir; olup olmadığını gözlem tablosu söyler |
| Nötralleşme kuralı | "asit + baz", "indikatör", "sıcaklık arttı" | H⁺ + OH⁻ → H₂O; tuz iyonları suda kalır; nötrlük eşit sayı şartına bağlı |
| Olay | Gözlem |
|---|---|
| I. Sirke + karbonat | kabarcıklar; kap az soğur |
| II. Mumun erimesi | katı yumuşayıp sıvılaşır |
| III. Çivinin paslanması | yüzey kahverengiye döner |
| IV. Tuzun suda çözünmesi | tuz gözden kaybolur |
- Verilenleri yaz: dört olay ve gözlemleri tabloda.
- Ne isteniyor? Göstergeler ve kimyasal/fiziksel sınıfı.
önce her satırda gösterge arıyorum; sonra karar için taneciğe soruyorum: yeni madde oluştu mu?
- Gözlem: kabarcık, soğuma, renk dönüşü, kaybolma → Tanecik: yeni CO₂; aynı mum molekülleri; yeni pas; dağılan iyonlar → Sembol: yalnız I ve III'te yeni madde
- I: gaz çıkışı + enerji değişimi (soğuma da sayılır). Tanecik: yeni CO₂ → kimyasal.Enerji göstergesi iki yönlüdür: ısınma da soğuma da enerji değişimidir.
- II: gösterge gibi görünen tek şey hâl değişimi; tanecikler aynı mum molekülleri → fiziksel.
- III: renk değişimi. Tanecik: demir + oksijen atomları yeni düzende (pas) → kimyasal.
- IV: dört göstergeden hiçbiri yok; iyonlar suya dağıldı, yeni madde yok → fiziksel.Gösterge yokluğu da tek başına hüküm değildir; karar yine tanecikten çıkar.
iki olayda yeni madde var, ikisinde yok; günlük deneyimle uyumlu: eriyen mum tekrar donar, paslanan çivi eski hâline dönmez.
- Verilenleri yaz: iki olay, ikisinde de kabarcık gözlemi.
- Ne isteniyor? İki kabarcığın tanecik düzeyinde farkı.
kabarcığın içindekini soruyorum: oradaki tanecik eski mi, yeni mi?
- Gözlem: iki kapta da yükselen kabarcıklar → Tanecik: kaynayanda H₂O buharı; sirkede yeni CO₂ → Sembol: yalnız ikincide tepkime
- Kaynayan su: kabarcıktaki tanecik yine H₂O; yalnız hâl değişti.
son adımları sen tamamla
- Sirke + karbonat: kabarcıktaki CO₂, karışmadan önce ortamda olmayan yeni bir maddedir.
- Karar: kaynama fiziksel, sirke + karbonat kimyasaldır. Gösterge aynı görünse de tanecik farklı konuşur.
buhar yoğuşunca yine su elde edilir; CO₂'den sirkeyi geri alamazsın. İki cevap da bu gözlemle uyumlu.
- Verilenleri yaz: (a) 12 g + 4 g, kapalı kap, tek ürün. (b) açık beher, 160 g → 156 g.
- Ne isteniyor? (a) ürünün kütlesi; (b) farkın açıklaması.
iki soruda da aynı kural: atomları say. Kapalıysa hepsi içeride; açıksa kaçanı hesaba kat.
- Gözlem: kapalı kapta terazi sabit; açık beherde azalır → Tanecik: atomlar kaybolmaz; CO₂ molekülleri havaya karışır → Sembol: 12 + 4 = 16; 160 − 156 = 4
- (a) Bütün atomlar üründe: 12 + 4 = 16 g.
- (b) Fark: 160 − 156 = 4 g. Bu, beherden havaya kaçan CO₂'nin kütlesidir.Kütle yok olmadı; kaçan gaz teraziden çıktı. Kapalı kapta yapılsaydı terazi 160 g'da kalırdı.
16 g, tepkenlerin toplamına eşit: korunumla tutarlı. 4 g'lık azalma da yalnız açık kapta görülür; gazın kütlesi olduğunun kanıtı budur.
Mantıksız sonuç: Ece kapalı bir kapta tepkime yaptırıyor; terazi tepkimeden sonra 2 g fazla gösteriyor. "Demek tepkimeler kütle üretiyor" diyor. Yol düzgün görünüyor, sonuç saçma. Hangi varsayım yanlış?
- Verilenleri yaz: karışan çözeltiler Pb(NO3)2 ve KI; çözünürlük tablosu soruda.
- Ne isteniyor? Gözlem, tam denklem, net iyon denklemi, seyirciler.
suda dört iyon yüzüyor: Pb²⁺, NO₃⁻, K⁺, I⁻. Yeni çiftleri kurup tabloya soruyorum.
- Gözlem: karışınca sarı katı dibe iner → Tanecik: Pb²⁺ ile I⁻ kafes kurar; K⁺ ile NO₃⁻ suda → Sembol: PbI₂ çözünmez, KNO₃ çözünür
- Olası yeni çiftler: PbI2 (tabloda çözünmez → çöker) ve KNO3 (çözünür → suda kalır).
denklemleri sen yaz, sonra karşılaştır
- Tam denklem: Pb(NO3)2(suda) + 2KI(suda) → PbI2(k) + 2KNO3(suda).
- Net iyon denklemi: Pb2+(suda) + 2I−(suda) → PbI2(k).
- Seyirciler: K⁺ ve NO₃⁻; iki tarafta da aynı hâlde oldukları için net denklemde yazılmaz.
yük kontrolü: net denklemde sol taraf +2 + 2·(−1) = 0, sağ taraf katı, 0. Renk de tabloyla uyumlu: PbI₂ sarı.
- Verilenleri yaz: iki gözlem satırı tabloda.
- Ne isteniyor? Yükseltgenen, indirgenen, SO42−'nin rolü; ikinci satırın yorumu.
gözlemi elektron diline çeviririm: kim çözeltiye geçti, kim metal olarak birikti?
- Gözlem: mavi solar, kızıl kahve katı birikir → Tanecik: Zn elektron verir, Cu²⁺ alır → Sembol: Zn(k) + Cu²⁺(suda) → Zn²⁺(suda) + Cu(k)
- Zn atomları elektron verip Zn2+ olur: yükseltgenir. Levha bu yüzden aşınır.
- Cu2+ iyonları elektron alıp metal bakır olur: indirgenir. Mavi bu yüzden solar.Maviliği Cu²⁺ verir; Cu²⁺ azalınca renk de azalır. Gözlem, elektron dilinin kanıtıdır.
- SO42− alışverişe girmez: seyirci. Net denklemde görünmez.
- İkinci satır: tablo "değişim yok" diyor; Cu, Zn2+'ye elektron vermez. Nedeni bu yılın konusu değil; veri yeter.
verilen ve alınan elektron sayısı eşit: her Zn iki elektron verir, her Cu²⁺ iki alır. Tepkimenin tek yönde olması da tabloyla tutarlı.
- Verilenleri yaz: eşit sayıda H⁺ ve OH⁻; indikatör fenolftalein.
- Ne isteniyor? (a) denklem ve kalan iyonlar; (b) gözlemler; (c) fazla bazın etkisi.
önce buluşan çifti yazarım, sonra sayım yaparım: kim bitti, kim kaldı?
- Gözlem: renksiz karışım; termometre yükselir → Tanecik: H⁺ ile OH⁻ su olur; Na⁺ ile Cl⁻ suda → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
- (a) H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s). Kalanlar: Na+ ve Cl−, yani tuz iyonları.
(b) ve (c) adımlarını sen tamamla
- (b) Termometre yükselir: birleşme ısı verir (enerji göstergesi). Fenolftalein renksiz kalır: çözelti nötr.
- (c) Eklenen OH⁻ karşılıksız kalır; çözelti bazikleşir, fenolftalein pembeye döner.
eşitlikte iki iyon da biter; nötr sonucu bu sayımla tutarlı. Fazla baz eklenince pembeleşme, nötrlüğün tuzdan değil eşitlikten geldiğini gösterir.
- Verilenleri yaz: (1) 80 → 82 g; (2) 160 → 156 g; iki kap da açık.
- Ne isteniyor? Zıt görünen iki sonucun tek kuralla açıklanması.
teraziye girip çıkan bütün maddeleri sayarım: hava teraziye dahil değildir.
- Gözlem: biri ağırlaşır, öteki hafifler → Tanecik: demire oksijen atomu katılır; beherden CO₂ molekülü kaçar → Sembol: 82 − 80 = 2 katılan; 160 − 156 = 4 kaçan
- (1) Demir, havadaki oksijenle birleşir; ürün demir oksittir (demirin oksijenli bileşiği). Katılan 2 g, teraziye girmemiş havadan gelir: kütle artar.Havadaki gaz teraziye dahil değildir; ürüne bağlanınca ilk kez tartılır.
- (2) Oluşan CO₂ beheri terk eder; 4 g azalma kaçan gazın kütlesidir.
- Tek kural: bütün maddeler sayılırsa kütle korunur. Fark, sınırın dışına çıkan ya da dışından katılan gazdır.
iki deney de kapalı kapta yapılsaydı terazi hiç oynamazdı; farkların ikisi de gaz alışverişinden geliyor, büyüklükler gram düzeyinde ve makul.
- Verilenleri yaz: Cu teli, AgNO3 çözeltisi; gözlem satırı.
- Ne isteniyor? Elektron dili açıklaması, tam ve net denklemler.
iki gözlemi iki iyona bağlarım: biriken gümüş kimden, mavilik kimden?
- Gözlem: tel üstünde parlak iğneler; çözelti mavileşir → Tanecik: Cu elektron verir, Ag⁺ alır; Cu²⁺ maviliği verir → Sembol: Cu(k) + 2Ag⁺(suda) → Cu²⁺(suda) + 2Ag(k)
- Cu atomları elektron verip Cu2+ olur: yükseltgenir. Çözeltinin mavileşmesi bunun kanıtıdır.
kalan adımları sen tamamla
- Ag⁺ iyonları elektron alıp metal gümüşe döner: indirgenir. Telin üstündeki parlak birikinti budur.
- Tam denklem: Cu(k) + 2AgNO3(suda) → Cu(NO3)2(suda) + 2Ag(k).
- Net iyon denklemi: Cu(k) + 2Ag+(suda) → Cu2+(suda) + 2Ag(k); NO₃⁻ seyircidir.
- Sayım: her Cu atomu 2 elektron verir; iki Ag⁺ birer elektron alır. Katsayı 2 buradan gelir.
yük kontrolü: net denklemde sol 0 + 2·(+1) = +2, sağ +2 + 0 = +2. İki gözlem de açıklandı; tablonun "Cu + AgNO₃: olur" satırıyla tutarlı.
I. Kabarcıklardaki gaz, karbonat ile asidik maddenin tepkimesinde oluşan CO2'dir.
II. CO2 molekülleri kabartma tozunun içinde hazır bekler; ısı onları serbest bırakır.
III. Aynı hamur ağzı kapalı bir kapta pişseydi kap ve içindekilerin toplam kütlesi değişmezdi.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
Soruyu sökme:
- Ne veriliyor? Karbonat + asidik madde; gözlem: kabarcık ve kabarma.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğruluğu: gazın kaynağı (I), "hazır bekleme" iddiası (II), kapalı kapta kütle (III).
II, bu ünitenin bilinen yanılgısı: "yeni madde zaten içindeydi". Gazın kaynağını tanecikle, kütleyi korunum kuralıyla sınarım.
- Gözlem: hamurda büyüyen kabarcıklar → Tanecik: karbonat ile asidin tanecikleri yeni CO₂ molekülleri kurar → Sembol: karbonat + asit → tuz + su + CO₂(g)
- Hangi kural? CO₂, tepkimenin ürünüdür; tozun gözeneklerinde saklı gaz yoktur. Kapalı sistemde toplam kütle sabittir.
- Okuma tuzağı: "ısı onları serbest bırakır" cümlesi kulağa bilimsel gelir; ama serbest kalan değil, yeni oluşan bir maddedir.
Çözüm:
- I doğru: gaz, tepkimeyle oluşan CO₂'dir.
- II yanlış: kabartma tozunda CO₂ molekülü yoktur; CO₂ ancak tepkimeyle var olur.
- III doğru: kapalı kapta gaz da içeride kalır; toplam kütle değişmez.
kuru kabartma tozu kavanozda beklerken gaz vermez; gaz ancak ıslanıp asitle buluşunca oluşur. II doğru olsaydı kuru toz da kabarcık salardı. III de korunumla tutarlı: kapalı kaptan atom kaçamaz.
- Verilenleri yaz: başlangıç 20 °C; eşitlik 20. damlada; grafik noktaları.
- Ne isteniyor? (a) tepe noktası; (b) artış; (c) düşüşün nedeni.
(a) yalnız okuma, (b) tek çıkarma, (c) tanecik sayımından çıkarım.
- Gözlem: termometre önce yükselir, sonra yavaşça geriler → Tanecik: eşitliğe kadar her damla su oluşturur; sonra H⁺ kalmaz → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
(a) doğrudan okuma: cevabı gör
20. damlada, 26 °C.
(b) tek adım: cevabı gör
Artış = 26 − 20 = 6 °C.
(c) çıkarım: cevabı gör
20. damladan sonra kapta H⁺ kalmadı; birleşme durdu, yeni ısı çıkmıyor. Eklenen oda sıcaklığındaki çözelti karışımı seyreltip soğutuyor; kap ortama da ısı veriyor. Sıcaklığın düşmeye başladığı nokta, eşitlik anının izidir.
tepe noktasının eşitlik anıyla çakışması modelin iç tutarlılığıdır: ısı, yalnız birleşen çiftlerden çıkar. Değerler kurgusal model verisidir; yönü gerçek deneyle aynıdır.