Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAYHOCA.COM · 10. SINIF KİMYA · MAARİF MODELİ
KOLAY HOCA
KİMYA 10
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 10. sınıf kimyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programlarındaki kazanımlara göre hazırlanmıştır.
ECE Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
VOLT Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer kimya tezgâhının başında: deney tüpü, terazi, tanecik çizimi ve mutfaktan örneklerle anlatır. Her olayı üç pencereden gösterir: gözle gördüğün, taneciklerde olan ve kâğıda yazılan.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Mol kütleleri her soruda verilir; Avogadro sayısı NA = 6,02 × 10²³, mutlak sıcaklık T(K) = t(°C) + 273 alınır. Programa uygun olarak gaz yasalarıyla sayısal hesap yapılmaz; sorular yön, kat ve grafik üzerinedir. Deney verilerinin çoğu kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Evde yalnızca mutfak malzemesiyle yapılan, güvenli olduğu yazan etkinlikleri dene; öteki deneyler okulda öğretmeninle yapılır, kitapta animasyon olarak izlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Kimya Dersi Öğretim Programı'nın 10. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın üç teması bu kitapta altı üniteye ayrıldı.
1. TEMA · ETKİLEŞİM (1/3)
Kimyasal Tepkimeler
Tepkimede atomlar kaybolmaz, yeni bir düzene girer; gördüğün değişim, o yeni düzenin izidir.
Kabarcık gördüğünde tepkime mi olmuştur; yanan madde nereye gider; iki duru çözelti neden katı verir; asitle baz buluşunca ne olur? Bu ünitede Ece ile Volt her olaya üç pencereden bakıyor: gözlem, tanecik, sembol.
Kanıt avı: kimyasal değişimi nereden anlarız?
KİM.10.1.1 · Kimyasal değişimin göstergeleri
Bu bölümde: bir olayın kimyasal değişim olup olmadığını anlamayı öğreneceksin. Dört göstergeyle kanıt toplayacaksın. Son kararı tanecik penceresine soracaksın. ≈ 10 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
kimyasal değişim — yeni madde oluşması; hâl değişimi değildir
fiziksel değişim — madde aynı kalır; biçim, hâl ya da dağılım değişir
gösterge — dışarıdan görülen ipucu; kanıttır, kesin ölçüt değildir
tanecik penceresi — atomlara ve moleküllere model gözüyle bakış
Sarı sürpriz
Okulda öğretmen iki renksiz çözeltiyi karıştırıyor; kap bir anda sapsarı oluyor. Sarı madde nereden geldi?
Ne kadar eminsin?
Yeni madde oluştu. İki çözelti de renksizdi; sarıyı saklayacak yer yoktu. Sahnede bu karışmayı üç pencereden izleyeceksin.
Okul laboratuvarı; gösteriyi öğretmen yapıyor. İki renksiz çözelti karışıyor. Volt olayı üç pencereden gösteriyor.
ECE: Sapsarı oldu. Bu sarı, çözeltilerden birinde saklıydı herhâlde.
VOLT: İkisi de renksizdi; sarıyı saklayacak yer yok. Gözünün önünde yeni bir madde oluştu.
Yeni madde oluştuğunu dışarıdan dört ipucu haber verir.
ECE: Tanecikleri göremem ki. Yeni madde oluştuğunu dışarıdan nasıl anlarım?
VOLT: Dört ipucu var: enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı.
VOLT: Bunlar kanıt toplar. Kesin ölçüt taneciktedir: yeni madde var mı?
Buzluktan çıkan şişenin dışı su damlalarıyla kaplandı. Bu kimyasal bir değişim mi?
Hayır. Damlalardaki tanecik yine H₂O; yalnızca gaz hâlden sıvı hâle geçti. Yeni madde yoksa kimyasal değişim de yoktur. Laboratuvarda hiçbir madde tadılmaz; karar gözlem ve tanecikle verilir.
İki kapta da kabarcık var. Tanecik pencereleri farklı konuşuyor.
ECE: Kaynayan suda da kabarcık var. Kaynama da mı tepkime?
VOLT: Tanecik penceresine bak: kabarcıktaki tanecik yine su. Yeni madde yok; tepkime de yok.
Sirke ile karbonat karışınca kap az da olsa soğur. Kabarcıkla birlikte hangi göstergeler görülür?
İkisi birden. Kabarcık gaz çıkışıdır; soğuma da bir enerji değişimidir. Enerji değişimi yalnız ısınma değildir; soğuma da sayılır.
Bence kabarcık ya da renk gördüysem orada kesin tepkime vardır; çözünme de bir tepkimedir.
Ama bu yanlış.
gösterge kanıttır, hüküm değil. Kaynayan suda kabarcık var ama tanecik yine H₂O: tepkime yok. Tuz çözünürken hiçbir gösterge yok ve tanecikler aynı: yine tepkime yok. Sirke ile karbonatta ise kabarcıktaki CO₂ yepyeni bir madde: işte bu tepkime. Karar hep tanecikten çıkar: yeni madde oluştu mu?
Kimyasal değişim = taneciklerin yeniden düzenlenmesi: atomlar kaybolmaz, yeni madde oluşur. Dört gösterge (enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı oluşumu) kanıt toplar; kesin ölçüt tanecik penceresidir.
Gözlem: kabarcık yükselir, kap az soğur → Tanecik: sirke ile karbonatın tanecikleri yeni CO₂ molekülleri kurar → Sembol: sirke + karbonat → tuz + su + CO₂(g)
Kelimelerle: yeni madde oluştuysa kimyasal, yalnız görünüş ya da hâl değiştiyse fiziksel değişimdir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Sirke ile karbonat: kabarcık çıkar, kap az soğur. Tanecik penceresi: yeni CO₂ molekülleri oluşur. Karar: kimyasal değişim.
Varyant 1: yalnızca olay değişti: su ısıtılıyor, dipten kabarcıklar yükseliyor. Karar değişir mi?
Değişir: tepkime yok. Kabarcıktaki tanecik yine H₂O; yeni madde oluşmadı. Kaynama fiziksel bir olaydır.
Varyant 2: yalnızca olay değişti: buz avuçta eriyor, elin üşüyor. Enerji alışverişi var; tepkime mi?
Değil. Isı elinden buza geçer; bu bir enerji değişimidir. Ama tanecik yine H₂O: fiziksel olay.
Varyant 3: yalnızca olay değişti: bahçedeki çivi haftalar içinde kahverengiye döndü. Gösterge bu kadar yavaşken tepkime denir mi?
Denir. Pas, demirden farklı yeni bir maddedir; renk değişimi bunun kanıtıdır. Gösterge yavaş da olsa tanecikte yeni düzen kurulmuştur.
Karşı-örnek: Gösterge listesi tek başına karar veremez. Kaynayan su "gaz çıkışı" gibi görünür, eriyen buz enerji alır; ikisi de tepkime değildir. Son söz hep tanecik penceresinindir: yeni madde var mı?
Kanıt dedektörü: gösterge topla, taneciğe sor
Önce tahmin: kabarcık gördüğün her olay tepkime midir? Kendine söyle, sonra dene.
Bir olay seç. Önce dört göstergeden hangileri görülüyor, işaretlensin; sonra tanecik penceresini aç.
Bir olay seç.
Ece dört olayı fiziksel ya da kimyasal diye sınıflıyor. Tek hatalı adımı bul.
Mumun erimesi: tanecik aynı, yeni madde yok; fiziksel.
Mumun yanması: ısı ve ışık verir, yeni gazlar oluşur; kimyasal.
Sirke + karbonat: kabarcık, yani gaz çıkışı; kimyasal.
Kaynayan su: kabarcık var, gaz çıkışı göstergesi; kimyasal.
Sonuç: kabarcık gördüğüm her olay kimyasaldır.
Hata 4. adımda (siniflama). Kaynarken kabarcıktaki tanecik yine sudur; yeni madde oluşmaz, olay fizikseldir. 5. adımdaki genelleme de bu yüzden çöker: kabarcık kanıt toplar, tek başına karar veremez. Kısa kontrol: buhar yoğuşunca yine su elde edersin; yanan mumdan mumu geri alamazsın.
Göstergeler dedektifin ipuçları gibidir: kabarcık, renk, ısı ve katı, "burada bir şey oldu" der ve şüpheyi daraltır.
İpucu bazen yanıltır: kaynayan su kabarcık, eriyen buz enerji ipucu verir ama ikisi de tepkime değildir. Hükmü dedektif değil, tanecik penceresi verir.
Göstergeyle şüphelen, tanecikle karar ver.
Uzun ve güvenli yol
Tanecik sorusu: olaydan önceki ve sonraki maddeleri yaz. Sonra sor: ortada yeni bir madde var mı? Varsa kimyasal, yoksa fiziksel. Her olayda işler; kaynama ve erime tuzağına düşmez.
Kısa ama koşullu yol
Gösterge taraması: enerji, gaz, renk, yeni katı; birini gördüysen "kimyasal olabilir" de. Hızlıdır ama koşulu var: kaynama ve erime gibi karşı-örnekleri ayrıca elemen gerekir.
Hangisi ne zaman? Sınavda önce göstergeyle hızlı ele; emin olamadığın her olayda tanecik sorusuna dön. Karar hep taneciğin: yeni madde var mı?
Kendine sor: Bir arkadaşın "şeker çayda kayboluyor; bu kimyasal değişim" diyor. Sen ne dersin? Cevap
Fiziksel. Şeker tanecikleri suya dağıldı; yeni madde oluşmadı. Su buharlaşırsa şekeri geri alırsın.
Taneciklerin yeniden düzenlenmesi: tepkime modeli
KİM.10.1.2 · Kimyasal tepkimelerin oluşumu için bilimsel model
Bu bölümde: tepkimeyi tanecik düzeyinde anlatan bir model kuracaksın. Modeli farklı tepkimelerle sınayacaksın. Kapalı ve açık kapta terazinin ne söylediğini de göreceksin. ≈ 10 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
bilimsel model — olayı açıklayan, sınanabilir çizim; gerçeğin fotoğrafı değildir
yeniden düzenlenme — bağlar kopar, atomlar yeni bağlar kurar
kütlenin korunumu — kapalı sistemde toplam kütle değişmez
kapalı sistem — madde girişi ve çıkışı olmayan kap
Terazi ne der?
Kapalı bir kavanozda mum yanıp sönüyor. Terazi, tepkimeden sonra ne gösterir?
Ne kadar eminsin?
Aynı değeri. Mumun atomları yok olmadı; oksijenle birleşip gaz hâlinde kabın içinde kaldı. Sahnede Ece bunun modelini çizecek.
Ece'nin tahtası: yanmayı üç aşamalı bir modelle çiziyor. Mumun yakıtı yerine en basit yakıtı, metanı seçti. Volt yalnızca soruyor.
ECE: Şöyle çizdim: önce bağlar kopar, atomlar serbest kalır. Sonra atomlar yeni bağlar kurar.
VOLT: Neden böyle çizdin? Hangi gözlem bunu gösteriyor?
ECE: Mum sönünce kavanozda su damlası ve CO₂ bulduk. Atomlar kaybolmadı, düzen değişti.
Model bir kez kurulunca her yeni tepkimeyle sınanır.
ECE: Modelim yanmayı açıkladı. Ya öteki tepkimeleri?
VOLT: Sına: sirke ile karbonatta da bağlar kopuyor, yeni CO₂ kuruluyor. Model geçti.
VOLT: Açıklayamadığı bir gözlem çıkarsa modeli geliştirirsin. Bilimsel model böyle büyür.
Kapalı bir kapta 12 g madde, 4 g başka bir maddeyle artansız tepkimeye giriyor ve tek ürün oluşuyor. Ürün kaç gramdır?
16 g. Atomlar kaybolmaz ve yoktan var olmaz; 12 + 4 = 16 g. Kapalı kapta terazi tepkimeden önce de sonra da aynı değeri gösterir.
Terazi, modelin en sert sınavı: kapalı kapta ve açık kapta kütle.
ECE: Kapalı kavanozda mum yandı, terazi kılını oynatmadı. Şaşırdım.
VOLT: Atom kaybolmaz, yalnız düzen değişir; kapalı kapta kütle korunur.
VOLT: Açık kapta azalma, kaçan gazın kütlesidir; artış, havadan katılan oksijendir.
Açık havada yakılan çelik yünü 80 g'dan 82 g'a çıkıyor (kurgusal veri). Kütle neden arttı?
Oksijen katıldı. Demir atomları havadaki oksijenle birleşir; ürünün kütlesi demir + oksijen toplamıdır. Kütle korunumu bozulmaz: artış, teraziye girmeyen havadan gelir.
Bence yanan madde yok olur; gaz da bir şey tartmaz, o yüzden kütle kaybolur.
Ama bu yanlış.
atomlar yok olmaz ve gazın da kütlesi vardır. Kapalı kavanozda mum yanarken terazi hiç oynamaz: bütün atomlar, gaz hâlinde bile olsa, kaptadır. Açık beherde sirke + karbonat 160 g'dan 156 g'a iner (kurgusal veri); eksilen 4 g, kaçan CO₂'nin kütlesidir. Madde kaybolmadı; taşındı.
Tepkime modeli üç aşama: bağlar kopar → atomlar serbestleşir → yeni bağlar kurulur. Model her yeni gözlemle sınanır; açıklayamazsa geliştirilir. Kütlenin korunumu (9. sınıftan temel kabul): kapalı kapta toplam kütle değişmez; açık kapta fark, kaçan ya da katılan gazın kütlesidir.
Gözlem: kapalı kapta terazi sabit kalır → Tanecik: atom sayısı değişmez, yalnız düzen değişir → Sembol: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O (iki yanda 1 C, 4 H, 4 O)
Kelimelerle: tepkime bir yeniden dizilmedir; teraziyi ancak kaçan ya da katılan madde oynatır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Atom tezgâhı: kapalı kap, açık kap
Önce tahmin: kapalı kapta yanma bitince terazi ne gösterir? Kendine söyle, sonra dene.
Tepkimeyi seç, başlat; sonra kapağı açıp teraziyi izle. Başlangıç kütlesi 100 g olsun (kurgusal veri).
Bir tepkime seç.
Açık bir beherde sirke ile karbonat tepkimeye giriyor. Başlangıçta beher ve içindekiler toplam 160 g (kurgusal veri). Ece'nin akıl yürütmesindeki tek hatalı adımı bul.
Başlangıç kütlesi: beher, sirke ve karbonatla birlikte 160 g.
Tepkimede CO₂ gazı oluşur ve kabarcıklarla havaya karışır.
Kütle korunduğu için terazi tepkimeden sonra da 160 g gösterir.
Terazi 156 g gösterdi; demek ki terazi bozuk.
Hata 3. adımda (korunum). Kütle korunumu, bütün maddeleri sayarsan geçerlidir: kapta kalanlar + kaçan gaz. Açık beherde CO₂ kaçtığı için terazi 160 − 4 = 156 g gösterir; eksilen 4 g, kaçan CO₂'nin kütlesidir. 4. adım, 3. adımın yanlışını teraziye yıkmış. Kısa kontrol: aynı tepkime ağzı kapalı bir şişede yapılsa terazi 160 g'da kalırdı.
Verilen temsil: kapalı kapta metanın yanmasının tanecik resmi (aşağıda; model). Ötekileri üret: (1) tepkime denklemini yaz; (2) her elementin atomunu iki tarafta say; (3) kapalı kaptaki terazi ne gösterir?
Cevabı göster
Tanecik resmi
Denklem
Terazi
Solda 1 CH₄ ve 2 O₂; sağda 1 CO₂ ve 2 H₂O molekülü.
CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g)
Kapalı kapta değer değişmez: atomlar aynı, yalnız düzen yeni.
Atom sayımı: iki tarafta da 1 C, 4 H ve 4 O atomu var. Aynı şeyi gösteren yer: resimde her renkten atom sayısının eşitliği, denklemde denklik, terazide sabit kütle; üçü aynı gerçeğin üç dilidir.
Atomlar yapı taşları gibidir: evi bozup aynı taşlarla yeni bir ev kurarsın. Taş kaybolmaz; tepkimede atom da kaybolmaz.
Yapı taşını elinle ayırırsın; atomları bağlar tutar, ayırmak ve yeniden bağlamak enerji alışverişi ister. Taşlar birbirine benzer; atom türleri farklıdır ve kimin kiminle bağ kuracağı kurallıdır.
Tepkime, taşların değil düzenin değişmesidir: aynı atomlar, yeni madde.
Kendi kendini puanla. Kapalı bir kapta 30 g madde tepkimeye girip iki ürüne dönüşüyor; ürünlerden biri gaz. Tepkime bitince kapalı kabın içindeki toplam kütle kaçtır? Kapak açılırsa terazi ne yapar, neden? Defterine yaz, sonra karşılaştır.
Tam puan çözüm şuna benzer
Kapalı kapta atomlar kaybolmaz: toplam kütle yine 30 g.
Gaz ürün de kabın içinde olduğu sürece teraziye dahildir.
Kapak açılınca gaz kaçar; terazi kaçan gazın kütlesi kadar azalır.
Azalma yok oluş değildir: eksilen kütle, dışarı çıkan gaz taneciklerinin kütlesidir.
Kapalı kapta kütlenin 30 g kaldığını yazdım.
Gazın da kütlesi olduğunu söyledim.
Azalmayı kaçan gazla açıkladım, yok oluşla değil.
Kendine sor: Kapalı kapta tepkime oldu; kütle neden değişmez? Tek cümleyle söyle. Cevap
Atomlar kaybolmaz ve yoktan var olmaz; kapta aynı atomlar yeni düzendedir, terazi aynı kalır.
Çökelme: iki çözelti, bir katı
KİM.10.1.3 · Çökelme tepkimeleri
Bu bölümde: iki çözelti karışınca neden katı oluştuğunu tanecik düzeyinde göreceksin. Çözünürlük tablosundan çökeleği bulacaksın. Net iyon denklemi yazmayı ve seyirci iyonu ayırmayı öğreneceksin. ≈ 11 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
çökelek — çözeltide oluşan çözünmeyen katı; dibe iner
net iyon denklemi — yalnız tepkimeye giren iyonları yazar
seyirci iyon — değişime katılmayan, suda kalan iyon
çift yönlü yer değiştirme — iki bileşiğin iyon eşlerini karşılıklı değiştirmesi
Çöker mi?
Tabloya göre Pb(NO₃)₂ ile KI çözeltileri karışırsa ne gözlenir? (Çözünmezler: AgCl, PbI₂, BaSO₄, CaCO₃)
Ne kadar eminsin?
Sarı katı: PbI₂. Yeni kurulabilecek çiftlerden PbI₂ tabloda çözünmezler listesinde. 1.1'deki sarı sürpriz buydu; şimdi adını koyuyoruz.
Sarı sürprizin iç yüzü. Volt aynı karışmayı üç pencereden yeniden oynatıyor.
ECE: İki duru çözelti karıştı, sarı bir katı çöktü. Katı nereden geldi?
VOLT: Suda iyonlar ayrı yüzer. Pb²⁺ ile I⁻ karşılaşınca çözünmeyen bir çift kurar.
VOLT: Bu çift dibe iner: sarı PbI₂ çökeleği. K⁺ ile NO₃⁻ seyirci kalır.
Hangi çift çöker? Cevap ezberde değil, tabloda.
ECE: Hangi çiftin çökeceğini nereden bileyim? Ezber mi?
VOLT: Ezber yok; tablo verilir. Tabloda çifti bul: çözünmezse çökelek olur.
Çözünürlük tablosu: bu ünitede kullanılan çiftler. Sorularda verilir; ezberlenmez.
Suda çözünmez (çökelek kurar)
Suda çözünür (suda kalır)
AgCl (beyaz)
bütün Na⁺ tuzları
PbI₂ (sarı)
bütün K⁺ tuzları
BaSO₄ (beyaz)
bütün NO₃⁻ tuzları
CaCO₃ (beyaz)
—
AgNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırılıyor. Tabloya göre hangi iyon çifti çökelek kurar? (Çözünmeyenler: AgCl, BaSO₄, PbI₂, CaCO₃)
Ag⁺ ile Cl⁻. Tabloda AgCl çözünmezler listesinde: beyaz çökelek olur. NaNO₃ çözünür; Na⁺ ile NO₃⁻ seyirci kalır.
Bence çökelek, çözeltilerden birinin içinde toz hâlinde saklıydı; karışınca ortaya çıktı.
Ama bu yanlış.
iki çözelti de duruydu; içlerinde katı yoktu. Katıyı, karışma anında buluşan iyonlar kurdu: Pb²⁺ ile I⁻ suda ayrı ayrı yüzerken karşılaşıp çözünmeyen PbI₂ kafesini ördü. Yeni madde, tepkimenin ürünüdür; saklanmış bir toz değil. Kanıt: aynı çözeltiler tek başına ne kadar beklerse beklesin katı vermez.
Bence tuz suda NaCl molekülleri hâlinde durur; çökelek oluşunca da toplam kütle artar.
Ama bu yanlış.
suda çözünmüş iyonlu bileşik ayrı iyonlar hâlindedir: Na⁺ ayrı, Cl⁻ ayrı yüzer. Çökelme bu serbest iyonların birleşmesidir. Kütle de artmaz: kapalı kapta iyonlar yalnızca yer değiştirir, terazi aynı kalır. Katının "ağır görünmesi" kütle artışı değildir; dibe inmesi yoğunluğundandır.
Çökelme: iki çözelti karışır; tabloda çözünmez yazan iyon çifti katı olup dibe iner, ötekiler seyirci kalır. Net iyon denklemi yalnız birleşen iyonları yazar. Tam denklemde eşler karşılıklı değişir; bu yüzden çökelme bir çift yönlü yer değiştirme tepkimesidir: AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda).
Gözlem: sarı katı belirir → Tanecik: Pb²⁺ ve I⁻ birleşip çözünmeyen katı olur → Sembol: Pb²⁺(suda) + 2I⁻(suda) → PbI₂(k)
Kelimelerle: çöken çifti tablo söyler; denklemin özü, buluşan iki iyondur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Varyant 1: yalnızca bir çözelti değişti: NaCl yerine KNO₃. Çökelek olur mu?
Olmaz. Olası yeni çiftler AgNO₃ ve KNO₃; ikisi de çözünür (nitrat tuzları hep çözünür). Bütün iyonlar yüzmeye devam eder.
Varyant 2: yalnızca çift değişti: Pb(NO₃)₂ + KI çözeltileri. Ne gözlenir?
Sarı çökelek. Tabloda PbI₂ çözünmez: Pb2+(suda) + 2I−(suda) → PbI₂(k). K⁺ ve NO₃⁻ seyirci.
Varyant 3: yalnızca miktar değişti: aynı çözeltilerden iki kat alındı. Çökeleğin türü ve rengi değişir mi?
Değişmez; yalnızca miktarı artar. Hangi çiftin çökeceğini madde cinsi belirler, miktar değil.
Karşı-örnek: "İki çözelti karışınca hep çökelek olur" kuralı işlemez: NaCl + KNO₃ karışımında kurulabilecek bütün çiftler çözünürdür, kap duru kalır. Önce tabloya bak.
Çökelme karıştırıcı
Önce tahmin: NaCl ile KNO₃ çözeltileri karışınca çökelek olur mu? Kendine söyle, sonra dene.
İki çözelti seç, karıştır. Tablo yanında: çözünmezler AgCl, AgI, PbI₂, PbSO₄, BaSO₄; az çözünenler PbCl₂ ve Ag₂SO₄; nitratlar ile Na⁺ ve K⁺ tuzları çözünür.
1. çözelti:
2. çözelti:
İki çözelti seçince karışım burada.
Ece, tuzlu suya AgNO₃ çözeltisi eklenince olanları anlatıyor. Tek hatalı adımı bul.
Tuz suda çözünür; çözelti duru görünür.
Çözeltide tuz, Na–Cl çiftleri hâlinde molekül gibi yüzer.
Hata 2. adımda (tanecik). Suda çözünen iyonlu bileşik ayrı iyonlar hâlinde bulunur: Na⁺ ayrı, Cl⁻ ayrı yüzer; "Na–Cl çifti" ya da "NaCl molekülü" yoktur. Çökelme zaten serbest Cl⁻ ile Ag⁺'nin buluşmasıdır; 4. ve 5. adımlar doğrudur. Kısa kontrol: tuzlu su elektrik akımını iletir; bunu ancak serbest iyonlar sağlar (5. ünitede geniş göreceksin).
Verilen temsil: net iyon denklemi Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k). Ötekileri üret: (1) karışma anının tanecik resmini çiz (seyirci iyonlar Na⁺ ve NO₃⁻ dahil); (2) gözlem cümlesini yaz.
Cevabı göster
Tanecik resmi
Denklem
Gözlem
Serbest iyonlar suda; Ag⁺ ile Cl⁻ dipte kafes kurar. (model)
Tam denklem: AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda)
İki duru çözelti karışınca beyaz bir katı çöker; sıvı üstte duru kalır.
Aynı şeyi gösteren yer: resimdeki dip kafesi, denklemdeki AgCl(k) ve gözlemdeki beyaz katı aynı şeydir. Seyirci iyonlar resimde yüzer, net denklemde hiç yazılmaz. Yük kontrolü: sol +1 − 1 = 0; sağ 0.
Seyirci iyonlar maçtaki seyirci gibidir: sahadadır ama oyuna girmez; skor onlarsız da aynıdır. Net iyon denklemi yalnız oynayanları yazar.
Gerçek seyirci isterse sahaya iner; Na⁺ ve NO₃⁻ bu karışımda hiçbir koşulda çökelek kurmaz. Ayrıca seyirci iyonlar kaybolmaz: su buharlaşırsa tuz olarak geri gelirler.
Denklemi sadeleştir: değişime katılmayanı yazma, ama orada olduklarını unutma.
Uzun ve güvenli yol
Tam denklemi yaz: eşleri karşılıklı değiştir, iki olası ürünü de tabloya sor, hâl simgelerini koy. Örnek: BaCl2(suda) + Na2SO4(suda) → BaSO4(k) + 2NaCl(suda). Sonra net denklemi süz: Ba2+(suda) + SO42−(suda) → BaSO4(k).
Kısa ama koşullu yol
Yalnız yeni çiftleri kur ve tabloya bak: Ba²⁺ ile SO₄²⁻ çözünmez, gerisi seyirci. Koşulu: çözünürlük tablosu önünde olmalı ve iyonların doğru ayrışması.
Hangisi ne zaman? Sınavda kısa yol hız kazandırır; denklem istenirse ya da emin değilsen uzun yola dön.
Derine in (isteğe bağlı): neden bazı iyon çiftleri çözünmez?
Suda iki kuvvet yarışır: iyonların birbirini çekmesi ve su moleküllerinin iyonları sarması. Ag⁺ ile Cl⁻ arasındaki çekim, suyun sarma eğiliminden baskın gelir; iyonlar kafes kurup çöker. Na⁺ ile NO₃⁻ için suyun sarması baskındır; iyonlar suda kalır. Bu yarışın ayrıntısı bu yılın konusu değil; tablo sana hazır sonucu verir.
Kendine sor: Net iyon denkleminde Na⁺'yı neden yazmıyoruz? Cevap
Çünkü değişime katılmıyor: tepkimeden önce de sonra da suda aynı hâlde yüzüyor. O bir seyirci iyon.
İndirgenme-yükseltgenme: elektron alışverişi
KİM.10.1.3 · İndirgenme-yükseltgenme tepkimeleri
Bu bölümde: metallerin seyreltik HCl ve tuz çözeltileriyle tepkimelerini, magnezyum ile demirin yanmasını göreceksin. Elektron veren ile alanı ayıracaksın. Hangi tepkimenin olduğunu gözlem tablosundan okuyacaksın. ≈ 10 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
yükseltgenme — atomun elektron vermesi; yanmayla sınırlı değildir
indirgenme — elektron alma
redoks tepkimesi — elektron alışverişiyle yürüyen tepkime
gözlem tablosu — hangi çiftin tepkidiğini söyleyen hazır veri
Mavi neden solar?
Çinko levha, CuSO₄'ün mavi çözeltisinde bekliyor. Bir süre sonra ne görürsün?
Ne kadar eminsin?
Mavi solar, levhaya bakır kaplanır. Maviliği Cu²⁺ iyonları verir; onlar elektron alıp metal bakıra dönüşünce renk gider. Sahnede elektronun yolculuğunu izleyeceksin.
Zn levha CuSO₄ çözeltisinde. Volt olayı üç pencereden gösteriyor; oklar elektronların yolu.
ECE: Çinkoyu mavi çözeltiye attım. Mavi soldu, üstüne kızıl bir kabuk geldi.
VOLT: Zn atomları elektron verdi: Zn²⁺ oldu, çözeltiye geçti.
VOLT: Elektronları Cu²⁺ aldı: metal bakır olarak birikti. Mavi bu yüzden soldu.
Dört tüp, aynı seyreltik asit. Kim kabarcık çıkarır?
ECE: Bakırı asit çözeltisine attım, hiçbir şey olmadı. Neden?
VOLT: Her metal her çözeltiyle tepkimeye girmez. Hangisinin girdiğini gözlem tablosu söyler.
VOLT: Nedenini 12. sınıfta göreceksin; bu yıl tablodan çıkarım yapıyoruz.
Gözlem tablosu: hangi tepkimenin olduğunu bu hazır veri söyler.
Deney
Gözlem (hazır veri)
Mg + seyreltik HCl
hızlı kabarcık (çıkan gaz H₂)
Zn + seyreltik HCl
kabarcık (H₂)
Cu + seyreltik HCl
değişim yok
Zn + CuSO₄(suda)
mavi solar, levhada bakır birikir
Fe + CuSO₄(suda)
mavi solar, çivide bakır birikir
Cu + ZnSO₄(suda)
değişim yok
Cu + AgNO₃(suda)
gümüş birikir, çözelti mavileşir
Gözlem tablosuna göre bakır şerit ZnSO₄ çözeltisine batırılırsa ne olur?
Değişiklik gözlenmez. Tabloda Cu + ZnSO₄ satırı "tepkime yok" diyor. Ters yöndeki Zn + CuSO₄ ise olur; yönü tablo söyler, nedenini 12. sınıfta göreceksin.
Magnezyum yanıyor: göz kamaştıran beyaz ışık. Aynı olay iki dille anlatılır.
ECE: Magnezyum şerit göz kamaştıran ışıkla yandı. Bu da mı elektron işi?
VOLT: Evet. Bir dil "oksijenle birleşti" der; öteki "Mg elektron verdi, O aldı".
VOLT: İki dil, tek olay. Elektron dili Zn ile Cu²⁺'yi de açıklar.
Bence yükseltgenme, oksijenle birleşmek demek; ortamda oksijen yoksa yükseltgenme olmaz.
Ama bu yanlış.
yükseltgenmenin ölçüsü oksijen değil, elektron vermektir. Zn, CuSO₄ çözeltisinde hiç oksijen kullanmadan yükseltgenir: elektronlarını Cu²⁺'ye verir. Demirin çiviyken paslanması da, magnezyumun yanması da, çinkonun bakırı kaplaması da aynı elektron hikâyesidir. Oksijen, elektron alanların yalnızca biridir.
Redoks: elektron veren yükseltgenir, elektron alan indirgenir; verme ve alma hep birliktedir. Hangi metalin tepkidiğini gözlem tablosu söyler. Metalin tuz çözeltisiyle tepkimesi aynı zamanda tekli yer değiştirmedir: Zn(k) + CuSO4(suda) → ZnSO4(suda) + Cu(k) örneğinde çinko, bakırın yerine geçer.
Gözlem: mavi solar, levhada kızıl kahve katı birikir → Tanecik: Zn elektron verir, Cu²⁺ alır → Sembol: Zn(k) + Cu²⁺(suda) → Zn²⁺(suda) + Cu(k)
Kelimelerle: elektron kimden kime gitti; redoksun bütün hikâyesi budur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Oksijen dili
Magnezyum oksijenle birleşti: 2Mg(k) + O2(g) → 2MgO(k). Yanma gözlemi bu dille anlatılır: parlak ışık, beyaz kül (MgO).
Elektron dili
Her Mg atomu 2 elektron verdi (yükseltgendi); her O atomu 2 elektron aldı (indirgendi). Ürün, Mg²⁺ ve O²⁻ iyonlarından kurulu MgO.
Hangisi ne zaman? İki dil aynı olayı anlatır. Oksijen dili yalnız yanmada işler; elektron dili yanmayı da, Zn + CuSO₄ gibi oksijensiz tepkimeleri de açıklar. Bu ünitenin ortak dili elektrondur.
Elektron köprüsü: metal + çözelti
Önce tahmin: bakır şerit, seyreltik HCl içinde kabarcık çıkarır mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir metal ve bir çözelti seç; gözlem tablosunun satırı canlansın.
Metal:
Çözelti:
Metal ve çözelti seç.
Çinko levha CuSO₄ çözeltisine batırılıyor; mavi renk soluyor, levhada kızıl kahve bir katı birikiyor. Ece'nin açıklamasındaki tek hatalı adımı bul.
Gözlem: mavi soldu, levhada kızıl kahve katı birikti.
Zn atomları elektron verdi: Zn²⁺ olup çözeltiye geçti; çinko yükseltgendi.
Elektronları çözeltideki SO₄²⁻ iyonları aldı; indirgenen SO₄²⁻ oldu.
Biriken kızıl kahve katı, metal bakırdır.
Bu olay bir indirgenme-yükseltgenme tepkimesidir.
Hata 3. adımda (neden-sonuc). Elektronu alan Cu²⁺'dir: Cu²⁺ + 2 elektron → Cu(k). SO₄²⁻ hiçbir şey alıp vermez; seyirci iyondur. Mavinin solması da Cu²⁺'nin azalmasındandır. 4. ve 5. adımlar doğru. Kısa kontrol: net denklemde SO₄²⁻ hiç görünmez: Zn(k) + Cu2+(suda) → Zn2+(suda) + Cu(k).
Verilen temsil: gözlem tablosunun iki satırı: "Mg + seyreltik HCl: hızlı kabarcık" ve "Cu + seyreltik HCl: değişim yok". Ötekileri üret: (1) Mg satırı için elektron oklu tanecik çizimi; (2) net iyon denklemi. Çıkan gazın ne olduğunu da yaz.
Cevabı göster
Tanecik çizimi
Denklem
Gözlem
Mg atomu 2 elektron verir; iki H⁺ alır. (model)
Mg(k) + 2H+(suda) → Mg2+(suda) + H2(g)
Kabarcıklardaki gaz H₂'dir. Cu satırında elektron aktarımı olmadığı için hiçbir şey gözlenmez.
Aynı şeyi gösteren yer: çizimdeki elektron okları ile denklemdeki yük değişimi (Mg → Mg²⁺, H⁺ → H₂) aynı aktarımı anlatır. Yük kontrolü: sol +2, sağ +2.
Derine in (isteğe bağlı): hangi metal daha kolay elektron verir?
Tablodaki düzen rastgele değildir: bazı metaller elektronu daha kolay verir. Bu sıralamanın adı ve nedeni 12. sınıfın konusu (orada "aktiflik" diye anılır). Bu yıl tablo sana yeter: hangi satır "olur" diyorsa o tepkime gerçekleşir.
Güvenlik. Metallerle asit ya da tuz çözeltilerinin tepkimeleri okulda, öğretmeninle yapılır; kitapta animasyon olarak izlersin. Magnezyum ve demirin yanması da öğretmen gösterisidir; magnezyum ışığına çıplak gözle bakılmaz. Evde tuz ruhu, lavabo açıcı gibi temizlik ürünleriyle deney yapılmaz ve bu ürünler asla birbirine karıştırılmaz; karışım zehirli gaz çıkarabilir. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Kendine sor: Zn + CuSO₄ tepkimesinde yükseltgenen kim? Nereden biliyorsun? Cevap
Zn. Elektron verdi: Zn²⁺ olup çözeltiye geçti. Kanıtı gözlemde: levha aşınır, mavi solar, bakır birikir.
Asit-baz: görünmez tepkime, nötralleşme
KİM.10.1.3 · Asit-baz tepkimeleri
Bu bölümde: kuvvetli asit ile kuvvetli bazın sulu çözeltilerinin tepkimesini göreceksin. H⁺ ile OH⁻'nin su oluşturduğunu, tuz iyonlarının suda kaldığını öğreneceksin. Görünmez tepkimeyi termometre ve indikatörle yakalayacaksın. ≈ 10 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
kuvvetli asit / kuvvetli baz — suda tamamen iyonlaşan asit ve baz: HCl, HNO₃; NaOH, KOH
nötralleşme — H⁺ ile OH⁻'nin su oluşturması; sonuç her zaman nötr değildir
indikatör — asitlik durumunu renkle gösteren madde
tuz — asitten ve bazdan kalan iyonların bileşiği
Görünmez tepkime
HCl ile NaOH çözeltileri karışıyor: renk yok, çökelek yok, kabarcık yok. Tepkime olduğunu nereden anlarsın?
Ne kadar eminsin?
Termometreden. H⁺ ile OH⁻ birleşip su olurken ısı çıkar; sıcaklık artışı bir enerji göstergesidir. Laboratuvarda hiçbir madde koklanmaz; sahnede termometreyi izle.
Volt, HCl çözeltisine damla damla NaOH ekliyor. Üç pencere yan yana.
ECE: Asit üstüne baz döktüm; termometre yükseliyor. Renk de yok, çökelek de.
VOLT: Gösterge burada sıcaklık: H⁺ ile OH⁻ birleşip su oluyor, ısı çıkıyor.
VOLT: Na⁺ ile Cl⁻ suda kalır: tuz. Görünmez tepkimeyi termometre ele verir.
Mutfakta güvenli bir indikatör: kırmızı lahana suyu.
ECE: Lahana suyu mora boyadı. Sirkede pembe, karbonatlı suda yeşil oldu.
VOLT: Lahana suyu bir indikatördür: rengiyle asidik, nötr ya da bazik der.
Bir kapta eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ birleşti. Kalan çözelti için ne dersin?
Nötr. H⁺ ile OH⁻ eşit sayıda olduğu için ikisi de biter; geriye su ve tuz iyonları kalır. Nötrlük bu eşitliğe bağlıdır.
Bence nötralleşme bitince çözelti her zaman nötr olur; adı üstünde nötralleşme.
Ama bu yanlış.
nötrlük, H⁺ ile OH⁻'nin eşit sayıda buluşmasına bağlıdır. Asit fazlaysa artan H⁺ çözeltiyi asidik bırakır; baz fazlaysa artan OH⁻ bazik bırakır. Ad seni yanıltmasın: nötralleşme tepkimenin adıdır; son durumu söylemez. Son sözü indikatör söyler: fenolftalein bazik fazlalıkta pembeye döner.
Nötralleşme: kuvvetli asit ile kuvvetli bazın sulu çözeltileri karışınca H⁺ ile OH⁻ birleşip su oluşturur; tuz iyonları suda kalır, ısı açığa çıkar. Tam denklem: HCl(suda) + NaOH(suda) → NaCl(suda) + H2O(s). Nötrlük yalnız eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ birleşirse: fazlalık hangi taraftaysa çözelti o karakterde kalır.
Gözlem: termometre yükselir, indikatör döner → Tanecik: H⁺ ile OH⁻ su olur; Na⁺ ve Cl⁻ suda kalır → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
Kelimelerle: asidin H⁺'sı ile bazın OH⁻'si buluşup su olur; görünmeyeni termometre ve indikatör ele verir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden üç satırı bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ içeren HCl ve NaOH çözeltileri karıştı: çözelti nötr, sıcaklık yükseldi, fenolftalein renksiz.
Varyant 1: yalnızca NaOH biraz fazla eklendi. Çözelti ne olur?
Varyant 2: yalnızca HCl biraz fazla eklendi. Çözelti ne olur?
Asidik. OH⁻ biter, H⁺ artar; fenolftalein renksiz kalır.
Varyant 3: yalnızca iki çözeltinin miktarı birlikte iki katına çıktı. Nötrlük ve ısı ne olur?
Yine nötr: eşitlik bozulmadı. Birleşen H⁺ ve OH⁻ sayısı iki katına çıktığı için açığa çıkan toplam ısı da artar.
Karşı-örnek: Bu bölümün kuralları kuvvetli asit ve kuvvetli bazın sulu çözeltileri içindir (HCl, HNO₃, NaOH, KOH). Başka asit-baz çiftlerinde işin rengi değişir; onları 11. sınıfta göreceksin.
Nötralleşme termometresi
Önce tahmin: baz eklendikçe sıcaklık hep artar mı? Kendine söyle, sonra dene.
Na⁺ ile Cl⁻ çözeltide kalır; su buharlaştırılırsa tuz elde edilir.
Sıcaklık yükselir; bu, enerji değişimi göstergesidir.
Tepkimede tuz oluştuğu için karışım her durumda nötr olur.
Sonucu indikatörle kontrol etmek gerekir.
Hata 4. adımda (neden-sonuc). Nötrlük tuzun varlığına değil, H⁺ ile OH⁻'nin eşit sayıda olmasına bağlıdır. Asit fazlaysa karışım asidik, baz fazlaysa bazik kalır; tuz iyonları her durumda oradadır. 5. adım doğru: son sözü indikatör söyler.
Verilen temsil: HCl çözeltisine damla damla NaOH eklenirken sıcaklık grafiği (kurgusal model; 20. damlada H⁺ ile OH⁻ sayıca eşitleniyor). Ötekileri üret: (1) 10. ve 30. damlada tanecik penceresini yaz; (2) olayın net iyon denklemini yaz.
Cevabı göster
10. damla
30. damla
Denklem
Kapta hâlâ H⁺ fazlası var; her damladaki OH⁻ anında suya dönüşür, ısı çıkar, sıcaklık yükselir. Na⁺ ve Cl⁻ seyirci.
H⁺ kalmadı; eklenen OH⁻ karşılıksız birikir, çözelti bazikleşir. Yeni ısı çıkmaz; kap ortama ısı verir, sıcaklık yavaşça düşer.
H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s)
Aynı şeyi gösteren yer: grafiğin tepe noktası ile tanecik penceresindeki "H⁺ bitti" anı aynı andır. Eğimin yönü, tepkimenin sürüp sürmediğini söyler.
Aynı kaba NaOH eklemeye devam edersen fenolftalein ne olur?
Pembe. Eşitlik aşılınca eklenen OH⁻ karşılıksız kalır; çözelti bazikleşir ve fenolftalein pembeye döner. İndikatör rengi, hangi iyonun fazla olduğunu söyler.
Derine in (isteğe bağlı): H⁺ aslında yalnız gezmez
Suda H⁺ iyonu bir su molekülüne tutunur; bu yapıya H₃O⁺ denir. Bu yıl H⁺ yazmak yeterli ve programa uygundur; 11. sınıfta asitleri H₃O⁺ diliyle yeniden ele alacaksın.
Güvenlik. Kırmızı lahana suyu indikatörünü evde güvenle deneyebilirsin: haşlanmış lahananın suyunu üç bardağa koy; birine sirke, birine karbonatlı su ekle, biri kalsın. Sirke ve karbonat mutfak malzemesidir; yine de bir yetişkin haberdar olsun ve hiçbir deney karışımı içilmez. Laboratuvardaki kuvvetli asit ve bazlar ise yakıcıdır; onlar yalnız okulda, öğretmeninle kullanılır. Bazlar da en az asitler kadar tehlikelidir. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Kendine sor: Asit çözeltisine az baz eklendi; fenolftalein renksiz. Çözelti kesin nötr müdür? Cevap
Hayır. Fenolftalein hem asidik hem nötr çözeltide renksizdir; nötrlük H⁺ ile OH⁻ eşitliğine bağlıdır.
Soru: Aşağıdakilerden hangileri doğrudur? Doğru olanların hepsini seç, sonra kontrol et. Her yanlış hücre bu ünitenin bir yanılgısıdır.
Kabarcık görülen her olay kimyasal tepkimedir.
Kimyasal değişimde atomlar yeniden düzenlenir; yeni madde oluşur.
Kapalı kapta tepkimeden sonra toplam kütle değişmez.
Çökelme, çözeltideki bütün iyonların katıya dönüşmesidir.
Zn, CuSO₄ çözeltisine batırılınca çinko atomları elektron verir.
Oksijen yoksa indirgenme-yükseltgenme olmaz.
Nötralleşmenin sonunda çözelti her zaman nötrdür.
Seyirci iyonlar net iyon denkleminde yazılmaz.
Tuzun suda çözünmesi kimyasal değişimdir.
Bugün öğrendiğim en önemli şey:
Hâlâ bulanık olan (gösterge mi, tanecik mi; hangisi?):
Kendi örneğim (mutfakta bir kimyasal değişim ve göstergesi):
Hangi kural, hangi soruda?
Bu ünitede formül yok, kural var. Soruyu okurken tetik kelimeyi yakala; satır sana hangi kuralı kullanacağını söyler. Çözünürlük ve gözlem tabloları soruda verilir.
Kural ya da model
Soru hangi kelimeyi söyleyince
Terimler
Dört gösterge
"hangi gösterge", "dışarıdan ne gözlenir"
enerji değişimi, gaz çıkışı, renk değişimi, yeni katı; kanıt toplar, hüküm vermez
Kesin ölçüt: tanecik
"kimyasal mı, fiziksel mi"
yeni madde oluştuysa kimyasal; kaynama ve erime karşı-örnektir
Kütlenin korunumu
"kapalı kap", "terazi", "kütle"
kapalıda toplam sabit; açıkta fark = kaçan ya da katılan gazın kütlesi
Çökelme kuralı
"iki çözelti karıştırılıyor", "çökelek"
yeni çiftleri kur, çözünürlük tablosuna sor; çözünmeyen çift çöker, ötekiler seyirci
Redoks kuralı
"metal + asit", "metal + tuz çözeltisi", "yanma"
elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir; olup olmadığını gözlem tablosu söyler
Nötralleşme kuralı
"asit + baz", "indikatör", "sıcaklık arttı"
H⁺ + OH⁻ → H₂O; tuz iyonları suda kalır; nötrlük eşit sayı şartına bağlı
SORU 1 ALIŞTIR
Ece dört olayı gözlüyor:
Olay
Gözlem
I. Sirke + karbonat
kabarcıklar; kap az soğur
II. Mumun erimesi
katı yumuşayıp sıvılaşır
III. Çivinin paslanması
yüzey kahverengiye döner
IV. Tuzun suda çözünmesi
tuz gözden kaybolur
Her olayda görülen göstergeleri yazın; olayları kimyasal ya da fiziksel diye sınıflayın.
Kural: dört gösterge kanıt toplar; kesin ölçüt tanecikte (yeni madde var mı?)
Verilenleri yaz: dört olay ve gözlemleri tabloda.
Ne isteniyor? Göstergeler ve kimyasal/fiziksel sınıfı.
önce her satırda gösterge arıyorum; sonra karar için taneciğe soruyorum: yeni madde oluştu mu?
Gözlem: kabarcık, soğuma, renk dönüşü, kaybolma → Tanecik: yeni CO₂; aynı mum molekülleri; yeni pas; dağılan iyonlar → Sembol: yalnız I ve III'te yeni madde
I: gaz çıkışı + enerji değişimi (soğuma da sayılır). Tanecik: yeni CO₂ → kimyasal.
Enerji göstergesi iki yönlüdür: ısınma da soğuma da enerji değişimidir.
II: gösterge gibi görünen tek şey hâl değişimi; tanecikler aynı mum molekülleri → fiziksel.
III: renk değişimi. Tanecik: demir + oksijen atomları yeni düzende (pas) → kimyasal.
IV: dört göstergeden hiçbiri yok; iyonlar suya dağıldı, yeni madde yok → fiziksel.
Gösterge yokluğu da tek başına hüküm değildir; karar yine tanecikten çıkar.
I ve III kimyasal; II ve IV fiziksel
iki olayda yeni madde var, ikisinde yok; günlük deneyimle uyumlu: eriyen mum tekrar donar, paslanan çivi eski hâline dönmez.
IV'e "kayboldu, demek ki değişti" demek. Kaybolmak görünüştür; tanecikler aynı kaldıkça olay fizikseldir.
SORU 2 ALIŞTIR
İki kapta da kabarcık görülüyor: birinde su kaynıyor, ötekinde sirke ile karbonat karışıyor. "Kabarcık gördüm; ikisi de tepkime" diyen bir öğrenciye tanecik penceresiyle cevap verin.
Kural: gösterge kanıttır; kesin ölçüt yeni madde
Verilenleri yaz: iki olay, ikisinde de kabarcık gözlemi.
Ne isteniyor? İki kabarcığın tanecik düzeyinde farkı.
kabarcığın içindekini soruyorum: oradaki tanecik eski mi, yeni mi?
Gözlem: iki kapta da yükselen kabarcıklar → Tanecik: kaynayanda H₂O buharı; sirkede yeni CO₂ → Sembol: yalnız ikincide tepkime
Kaynayan su: kabarcıktaki tanecik yine H₂O; yalnız hâl değişti.
son adımları sen tamamla
Sirke + karbonat: kabarcıktaki CO₂, karışmadan önce ortamda olmayan yeni bir maddedir.
Karar: kaynama fiziksel, sirke + karbonat kimyasaldır. Gösterge aynı görünse de tanecik farklı konuşur.
Kaynama fiziksel; sirke + karbonat kimyasal
buhar yoğuşunca yine su elde edilir; CO₂'den sirkeyi geri alamazsın. İki cevap da bu gözlemle uyumlu.
Göstergeyle hüküm vermek. Kabarcık yalnız "buraya bak" der; kararı tanecik penceresi verir.
SORU 3 ALIŞTIR
(a) Kapalı bir kapta 12 g madde, 4 g başka bir maddeyle artansız tepkimeye girip tek ürün oluşturuyor. Ürün kaç gramdır? (b) Açık bir beherde sirke ile karbonat tepkimeye giriyor; başlangıçta beher ve içindekiler 160 g, tepkime bitince 156 g (kurgusal veri). Aradaki fark nedir, nereye gitti?
Kural: kapalıda toplam sabit; açıkta fark = kaçan gazın kütlesi
Verilenleri yaz: (a) 12 g + 4 g, kapalı kap, tek ürün. (b) açık beher, 160 g → 156 g.
Ne isteniyor? (a) ürünün kütlesi; (b) farkın açıklaması.
iki soruda da aynı kural: atomları say. Kapalıysa hepsi içeride; açıksa kaçanı hesaba kat.
Gözlem: kapalı kapta terazi sabit; açık beherde azalır → Tanecik: atomlar kaybolmaz; CO₂ molekülleri havaya karışır → Sembol: 12 + 4 = 16; 160 − 156 = 4
(a) Bütün atomlar üründe: 12 + 4 = 16 g.
(b) Fark: 160 − 156 = 4 g. Bu, beherden havaya kaçan CO₂'nin kütlesidir.
Kütle yok olmadı; kaçan gaz teraziden çıktı. Kapalı kapta yapılsaydı terazi 160 g'da kalırdı.
(a) 16 g · (b) 4 g; kaçan CO₂'nin kütlesi
16 g, tepkenlerin toplamına eşit: korunumla tutarlı. 4 g'lık azalma da yalnız açık kapta görülür; gazın kütlesi olduğunun kanıtı budur.
"Gaz bir şey tartmaz" demek. Gazın da kütlesi vardır; 4 g'lık eksik tam olarak kaçan gazdır.
Mantıksız sonuç: Ece kapalı bir kapta tepkime yaptırıyor; terazi tepkimeden sonra 2 g fazla gösteriyor. "Demek tepkimeler kütle üretiyor" diyor. Yol düzgün görünüyor, sonuç saçma. Hangi varsayım yanlış?
Kapalı kapta atom girip çıkmadıkça kütle artamaz; korunum bozulmaz. Artış varsa kap tam kapalı değildi (içeri hava girdi) ya da tartım hatalıdır. Saçma sonuç, kuralın değil varsayımın yanlışını gösterir.
SORU 4 UYGULA
Pb(NO3)2 ve KI çözeltileri karıştırılıyor. (Çözünmezler: AgCl, PbI2, BaSO4, CaCO3; nitratlar ile Na⁺ ve K⁺ tuzları çözünür.) Gözlemi, tam denklemi, net iyon denklemini ve seyirci iyonları yazın.
Kural: yeni çiftleri kur, tabloya sor; çözünmeyen çift çöker
Verilenleri yaz: karışan çözeltiler Pb(NO3)2 ve KI; çözünürlük tablosu soruda.
Ne isteniyor? Gözlem, tam denklem, net iyon denklemi, seyirciler.
suda dört iyon yüzüyor: Pb²⁺, NO₃⁻, K⁺, I⁻. Yeni çiftleri kurup tabloya soruyorum.
Gözlem: karışınca sarı katı dibe iner → Tanecik: Pb²⁺ ile I⁻ kafes kurar; K⁺ ile NO₃⁻ suda → Sembol: PbI₂ çözünmez, KNO₃ çözünür
Olası yeni çiftler: PbI2 (tabloda çözünmez → çöker) ve KNO3 (çözünür → suda kalır).
denklemleri sen yaz, sonra karşılaştır
Tam denklem: Pb(NO3)2(suda) + 2KI(suda) → PbI2(k) + 2KNO3(suda).
Net iyon denklemi: Pb2+(suda) + 2I−(suda) → PbI2(k).
Seyirciler: K⁺ ve NO₃⁻; iki tarafta da aynı hâlde oldukları için net denklemde yazılmaz.
Sarı PbI₂ çökeleği; seyirciler K⁺ ve NO₃⁻
yük kontrolü: net denklemde sol taraf +2 + 2·(−1) = 0, sağ taraf katı, 0. Renk de tabloyla uyumlu: PbI₂ sarı.
Katsayıyı unutmak: bir Pb²⁺ için iki I⁻ gerekir; yük ancak öyle denkleşir.
SORU 5 UYGULA
Gözlem tablosundan iki satır: "Zn + CuSO4(suda): mavi solar, levhada bakır birikir" ve "Cu + ZnSO4(suda): değişim yok". Birinci satırda yükseltgeneni ve indirgeneni belirleyin; SO42−'nin rolünü yazın. İkinci satır için ne söylenebilir?
Kural: elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir; olup olmadığını tablo söyler
Verilenleri yaz: iki gözlem satırı tabloda.
Ne isteniyor? Yükseltgenen, indirgenen, SO42−'nin rolü; ikinci satırın yorumu.
gözlemi elektron diline çeviririm: kim çözeltiye geçti, kim metal olarak birikti?
Gözlem: mavi solar, kızıl kahve katı birikir → Tanecik: Zn elektron verir, Cu²⁺ alır → Sembol: Zn(k) + Cu²⁺(suda) → Zn²⁺(suda) + Cu(k)
Zn atomları elektron verip Zn2+ olur: yükseltgenir. Levha bu yüzden aşınır.
Cu2+ iyonları elektron alıp metal bakır olur: indirgenir. Mavi bu yüzden solar.
Maviliği Cu²⁺ verir; Cu²⁺ azalınca renk de azalır. Gözlem, elektron dilinin kanıtıdır.
SO42− alışverişe girmez: seyirci. Net denklemde görünmez.
İkinci satır: tablo "değişim yok" diyor; Cu, Zn2+'ye elektron vermez. Nedeni bu yılın konusu değil; veri yeter.
Zn yükseltgenir, Cu²⁺ indirgenir; SO₄²⁻ seyirci; Cu + ZnSO₄ tepkimesizdir
verilen ve alınan elektron sayısı eşit: her Zn iki elektron verir, her Cu²⁺ iki alır. Tepkimenin tek yönde olması da tabloyla tutarlı.
"Oksijen yok, redoks olamaz" demek. Ölçü oksijen değil, elektron aktarımıdır.
SORU 6 UYGULA
Eşit sayıda H⁺ ve OH⁻ içerecek biçimde HCl ve NaOH çözeltileri karıştırılıyor. (a) Tepkimeyi net iyon denklemiyle yazın; çözeltide hangi iyonlar kalır? (b) Termometre ve fenolftalein ne gösterir? (c) Üstüne bir miktar daha NaOH eklenirse ne değişir?
Kural: H⁺ + OH⁻ → H₂O; nötrlük eşit sayı şartına bağlı
Verilenleri yaz: eşit sayıda H⁺ ve OH⁻; indikatör fenolftalein.
Ne isteniyor? (a) denklem ve kalan iyonlar; (b) gözlemler; (c) fazla bazın etkisi.
önce buluşan çifti yazarım, sonra sayım yaparım: kim bitti, kim kaldı?
Gözlem: renksiz karışım; termometre yükselir → Tanecik: H⁺ ile OH⁻ su olur; Na⁺ ile Cl⁻ suda → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
(a) H+(suda) + OH−(suda) → H2O(s). Kalanlar: Na+ ve Cl−, yani tuz iyonları.
(b) ve (c) adımlarını sen tamamla
(b) Termometre yükselir: birleşme ısı verir (enerji göstergesi). Fenolftalein renksiz kalır: çözelti nötr.
(a) su oluşur, Na⁺ ve Cl⁻ kalır · (b) sıcaklık artar, renksiz · (c) bazikleşir, pembe
eşitlikte iki iyon da biter; nötr sonucu bu sayımla tutarlı. Fazla baz eklenince pembeleşme, nötrlüğün tuzdan değil eşitlikten geldiğini gösterir.
(c)'de "tuz var, yine nötr" demek. Nötrlük tuza değil, H⁺ ile OH⁻ eşitliğine bağlıdır.
SORU 7 DERİNLEŞ · istersen atla
İki açık kap deneyi (kurgusal veri): (1) Çelik yünü yakılıyor; kütle 80 g'dan 82 g'a çıkıyor. (2) Sirke + karbonat karışımı; kütle 160 g'dan 156 g'a iniyor. İkisi de açık kapta olduğu hâlde biri artıyor, öteki azalıyor. İkisini tek kuralla açıklayın.
Kural: açık kapta fark = kaçan ya da katılan gazın kütlesi
Verilenleri yaz: (1) 80 → 82 g; (2) 160 → 156 g; iki kap da açık.
Ne isteniyor? Zıt görünen iki sonucun tek kuralla açıklanması.
teraziye girip çıkan bütün maddeleri sayarım: hava teraziye dahil değildir.
(1) Demir, havadaki oksijenle birleşir; ürün demir oksittir (demirin oksijenli bileşiği). Katılan 2 g, teraziye girmemiş havadan gelir: kütle artar.
Havadaki gaz teraziye dahil değildir; ürüne bağlanınca ilk kez tartılır.
(2) Oluşan CO₂ beheri terk eder; 4 g azalma kaçan gazın kütlesidir.
Tek kural: bütün maddeler sayılırsa kütle korunur. Fark, sınırın dışına çıkan ya da dışından katılan gazdır.
Artış = katılan oksijen (2 g); azalma = kaçan CO₂ (4 g); korunum bozulmadı
iki deney de kapalı kapta yapılsaydı terazi hiç oynamazdı; farkların ikisi de gaz alışverişinden geliyor, büyüklükler gram düzeyinde ve makul.
Artışı "yanınca madde ağırlaşır" diye ezberlemek. Ağırlaşan madde değil, sisteme katılan oksijendir.
SORU 8 DERİNLEŞ · istersen atla
Bakır tel, AgNO3 çözeltisine batırılıyor. Gözlem tablosu satırı: "gümüş birikir, çözelti mavileşir". Gözlemleri elektron diliyle açıklayın; tam ve net iyon denklemlerini yazın.
Kural: elektron veren yükseltgenir, alan indirgenir
Verilenleri yaz: Cu teli, AgNO3 çözeltisi; gözlem satırı.
Ne isteniyor? Elektron dili açıklaması, tam ve net denklemler.
iki gözlemi iki iyona bağlarım: biriken gümüş kimden, mavilik kimden?
Gözlem: tel üstünde parlak iğneler; çözelti mavileşir → Tanecik: Cu elektron verir, Ag⁺ alır; Cu²⁺ maviliği verir → Sembol: Cu(k) + 2Ag⁺(suda) → Cu²⁺(suda) + 2Ag(k)
Cu atomları elektron verip Cu2+ olur: yükseltgenir. Çözeltinin mavileşmesi bunun kanıtıdır.
kalan adımları sen tamamla
Ag⁺ iyonları elektron alıp metal gümüşe döner: indirgenir. Telin üstündeki parlak birikinti budur.
Tam denklem: Cu(k) + 2AgNO3(suda) → Cu(NO3)2(suda) + 2Ag(k).
Sayım: her Cu atomu 2 elektron verir; iki Ag⁺ birer elektron alır. Katsayı 2 buradan gelir.
Cu yükseltgenir, Ag⁺ indirgenir; NO₃⁻ seyirci
yük kontrolü: net denklemde sol 0 + 2·(+1) = +2, sağ +2 + 0 = +2. İki gözlem de açıklandı; tablonun "Cu + AgNO₃: olur" satırıyla tutarlı.
Katsayıyı atlamak: bir Cu²⁺'ye karşılık iki Ag⁺ gerekir; elektron sayısı ancak öyle denkleşir.
SINAV KÖŞESİ
Kek hamuruna kabartma tozu (karbonat içerir) ve yoğurt (asidik) katılıyor. Fırında hamurun içinde kabarcıklar büyüyor, kek kabarıyor. Buna göre, I. Kabarcıklardaki gaz, karbonat ile asidik maddenin tepkimesinde oluşan CO2'dir. II. CO2 molekülleri kabartma tozunun içinde hazır bekler; ısı onları serbest bırakır. III. Aynı hamur ağzı kapalı bir kapta pişseydi kap ve içindekilerin toplam kütlesi değişmezdi. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
Kural: yeni madde tepkimeyle oluşur; kapalı sistemde kütle korunur
Soruyu sökme:
Ne veriliyor? Karbonat + asidik madde; gözlem: kabarcık ve kabarma.
Ne isteniyor? Üç yargının doğruluğu: gazın kaynağı (I), "hazır bekleme" iddiası (II), kapalı kapta kütle (III).
II, bu ünitenin bilinen yanılgısı: "yeni madde zaten içindeydi". Gazın kaynağını tanecikle, kütleyi korunum kuralıyla sınarım.
Gözlem: hamurda büyüyen kabarcıklar → Tanecik: karbonat ile asidin tanecikleri yeni CO₂ molekülleri kurar → Sembol: karbonat + asit → tuz + su + CO₂(g)
Hangi kural? CO₂, tepkimenin ürünüdür; tozun gözeneklerinde saklı gaz yoktur. Kapalı sistemde toplam kütle sabittir.
Okuma tuzağı: "ısı onları serbest bırakır" cümlesi kulağa bilimsel gelir; ama serbest kalan değil, yeni oluşan bir maddedir.
Çözüm:
I doğru: gaz, tepkimeyle oluşan CO₂'dir.
II yanlış: kabartma tozunda CO₂ molekülü yoktur; CO₂ ancak tepkimeyle var olur.
III doğru: kapalı kapta gaz da içeride kalır; toplam kütle değişmez.
D (I ve III)
kuru kabartma tozu kavanozda beklerken gaz vermez; gaz ancak ıslanıp asitle buluşunca oluşur. II doğru olsaydı kuru toz da kabarcık salardı. III de korunumla tutarlı: kapalı kaptan atom kaçamaz.
II'yi "mantıklı anlatılmış" diye doğru saymak. Anlatım cilası, yanılgının en sevdiği kılıktır.
SINAV KÖŞESİ · a → b → c
HCl çözeltisine damla damla NaOH ekleniyor; her 10 damlada bir sıcaklık ölçülüyor (kurgusal model verisi). 20. damlada H⁺ ile OH⁻ sayıca eşitleniyor. Grafik aşağıda.
(a) Sıcaklık en yüksek değerine kaçıncı damlada ulaşıyor; kaç °C? (b) Başlangıca göre sıcaklık artışı kaç °C? (c) 20. damladan sonra sıcaklık neden yavaşça düşüyor?
Kural: H⁺ + OH⁻ → H₂O; birleşme sürdükçe ısı çıkar
Verilenleri yaz: başlangıç 20 °C; eşitlik 20. damlada; grafik noktaları.
Ne isteniyor? (a) tepe noktası; (b) artış; (c) düşüşün nedeni.
(a) yalnız okuma, (b) tek çıkarma, (c) tanecik sayımından çıkarım.
Gözlem: termometre önce yükselir, sonra yavaşça geriler → Tanecik: eşitliğe kadar her damla su oluşturur; sonra H⁺ kalmaz → Sembol: H⁺(suda) + OH⁻(suda) → H₂O(s)
(a) doğrudan okuma: cevabı gör
20. damlada, 26 °C.
(b) tek adım: cevabı gör
Artış = 26 − 20 = 6 °C.
(c) çıkarım: cevabı gör
20. damladan sonra kapta H⁺ kalmadı; birleşme durdu, yeni ısı çıkmıyor. Eklenen oda sıcaklığındaki çözelti karışımı seyreltip soğutuyor; kap ortama da ısı veriyor. Sıcaklığın düşmeye başladığı nokta, eşitlik anının izidir.
(a) 20. damla, 26 °C · (b) 6 °C · (c) tepkime bitti; ısı kaynağı kalmadı
tepe noktasının eşitlik anıyla çakışması modelin iç tutarlılığıdır: ısı, yalnız birleşen çiftlerden çıkar. Değerler kurgusal model verisidir; yönü gerçek deneyle aynıdır.
Düşüşü "tepkime tersine döndü" sanmak. Dönen bir şey yok; yalnızca ısı kaynağı bitti.