Kimya 9
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf kimyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programlarındaki kazanımlara göre hazırlanmıştır.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer kimya tezgâhının ve model masasının başında: atom modelleri, periyodik tablo, tanecik çizimleri ve mutfaktan örneklerle anlatır. Her olayı üç pencereden gösterir: gözle gördüğün, taneciklerde olan ve kâğıda yazılan.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Atom numarası ve kütle numarası her soruda sembolle birlikte verilir. Elektronegatiflik, iyonlaşma enerjisi, atom yarıçapı ve sıvı verileri kitap boyunca aynı kaynaklı tablolardan alınır; kaynak tablonun altında yazar. Deney verilerinin çoğu kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Evde yalnızca mutfak malzemesiyle yapılan, güvenli olduğu yazan etkinlikleri dene; öteki deneyler okulda öğretmeninle yapılır, kitapta animasyon olarak izlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Kimya Dersi Öğretim Programı'nın 9. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın üç teması bu kitapta sekiz üniteye ayrıldı.
Kimya Hayattır
Her ürün bir maddedir ve her madde doğru kullanılırsa işe yarar, yanlış kullanılırsa zarar verir; farkı etiketi okuyan bilir.
Bulaşık deterjanı yağı nasıl söker, yapışmaz tava neden yapıştırmaz, iki temizleyici neden hiç karıştırılmaz? Bu ünitede Ece ile Volt evden laboratuvara yürüyor: önce ürünlerin arkasındaki kimya, sonra kimyanın dalları ve meslekleri, en son güvenliğin dili.
Evdeki kimya: ürünler neden farklı?
Bu bölümde: evdeki ürünlerin ne iş yaptığını gözleyip yazacaksın. Her işi, ürünü yapan maddenin özelliğine bağlayacaksın.
- kimyasal madde — belirli bileşimi olan her madde · yalnızca zehirli şişeler değildir.
- ürün niteliği — ürünün gözlenen işi ve davranışı · reklamdaki söz değildir.
- maddenin özelliği — maddenin başka maddelerle nasıl etkileştiği · yalnızca rengi ya da kokusu değildir.
- gözlem kaydı — gördüğünü ölçüp tabloya yazmak · tahmin ya da yorum değildir.
Evde bir kalıp doğal sabun ve bir şişe bulaşık deterjanı var. Hangisi "kimyasal"?
Ece'nin gözlem kaydı (kurgusal veri): 10 yağ lekeli tabak üç kez silindi. Kalan leke: su ile 8, sabunlu su ile 3, deterjanlı su ile 0. Bu kayıttan hangi çıkarım yapılabilir?
Ece kayıt tablosunu dolduruyor: ürün · nitelik · maddenin özelliği · kullanım biçimi. Yapışmaz tava satırının "kullanım biçimi" hücresine hangisi yazılır?
Bence bu üründe kimyasal yok, doğal; o yüzden güvenli. Kimyasal demek zararlı demektir.
Ama bu yanlış.
su, sofra tuzu ve sabun da kimyasal maddedir; her maddenin belirli bir bileşimi vardır. Güvenliği "doğal mı, yapay mı" sorusu belirlemez; miktar, kullanım biçimi ve etiket belirler. "Dozu zehri yapar" sözü Paracelsus'a atfedilir: sofra tuzu bile çok yenirse zarar verir. Bu yanılgı yetişkinlerde de yaygındır: 8 Avrupa ülkesinde 5.631 yetişkinin yaklaşık %40'ı kimyasal madde olmayan bir dünyada yaşamak istediğini söyledi (Siegrist ve Bearth 2019).
Kimyasal madde: belirli bileşimi olan her madde; su, tuz ve sabun da kimyasal maddedir. Bir ürünün niteliği (ne iş yaptığı) onu yapan maddenin özelliğinden gelir; ürünü nasıl kullanacağını da bu özellik belirler. Güvenliği ise miktar ve kullanım belirler: "dozu zehri yapar" sözü Paracelsus'a atfedilir.
| Ürün. | Nitelik. | Maddenin özelliği. | Kullanım. |
|---|---|---|---|
| Bulaşık deterjanı. | yağı suyla söker. | molekülün bir ucu yağa, öbürü suya tutunur. | etiketteki miktar kadar. |
| Yapışmaz tava. | yiyecek tutunmaz. | kaplama başka maddeleri çok zayıf çeker. | tahta ya da silikon kaşıkla. |
| Yağmurluk. | suyu içeri almaz. | yüzey kaplaması suyu çekmez. | yıkama talimatına uygun. |
| El kremi. | cildin kurumasını yavaşlatır. | ciltte ince yağ tabakası bırakır. | göze kaçırmadan, dışarıdan. |
Gözlem: yağlı tabak deterjanlı suyla temizlenir → Tanecik: deterjan molekülü yağ damlasını sarar, suyla birlikte taşır → Sembol: etiketteki söz: "yağlı lekeleri söker"
Kelimelerle: ürün ne iş yapıyorsa onu yapan maddenin taneciklerinde bir nedeni vardır; güvenli olup olmadığını ise miktar, kullanım ve etiket söyler.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Yağlı tabak: su yağı almaz, deterjanlı su alır. Neden: deterjan molekülünün bir ucu yağa, öbür ucu suya tutunur.
Varyant 1: yalnızca leke değişti: tabakta yağ değil, şeker şurubu var. Su yine başarısız mı olur?
Varyant 2: yalnızca sıcaklık değişti: soğuk su yerine ılık deterjanlı su. Yağ sökülmesi kolaylaşır mı?
Varyant 3: yalnızca miktar değişti: deterjan iki kat konuldu. Temizlik iki kat artar mı?
Karşı-örnek: "Daha güçlü ürün her işi daha iyi yapar" kuralı işlemez. Çamaşır suyunun işi ağartmak ve mikrop öldürmektir, yağlı tabak için tasarlanmamıştır; bulaşık deterjanı da ağartmaz. Nitelik güçten değil, maddenin özelliğinden gelir.
Önce tahmin: yağmurluk suyu neden içeri almaz: kumaşı mı daha sık, yoksa yüzeyi mi farklı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir ürün kartı seç. Üç sütun dolsun: ürün ne iş yapar, maddenin taneciklerinde neden, etikette neye bakarsın?
Ece yapışmaz tavanın niteliğini açıklıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
- Gözlem: yapışmaz tavada yumurta kayıyor, çelik tavada yapışıyor.
- İki tavanın farkı yüzeyde: yapışmaz tava ince bir kaplamayla örtülü.
- Kaplama maddesi yiyeceğin moleküllerini çok zayıf çeker; yumurta tutunamaz.
- Demek ki yapışmazlık tavanın metalinden geliyor; kaplamayı metal kaşıkla kazımak bir şey değiştirmez.
- Sonuç: kaşık seçimi yapışmazlığı etkilemez.
Verilen temsil: Ece'nin kayıt tablosu (kurgusal veri). 10 yağ lekeli tabak, üç silmeden sonra kalan leke. Ötekileri üret: (1) tabloyu çubuk grafiğe çevir; (2) deterjanlı su satırını tanecik cümlesiyle açıkla.
| Silmede kullanılan | Kalan leke (10 lekeden) |
|---|---|
| su | 8 |
| sabunlu su | 3 |
| deterjanlı su | 0 |
Cevabı göster
Aynı şeyi gösteren yer: tablodaki 0 ile grafikteki boş çubuk aynı gözlemdir; tanecik cümlesi o boşluğun nedenini söyler. Bu grafik yalnız yağ lekesi için geçerlidir: başka bir lekede sıralama değişebilir.
Benzeyen: Deterjan molekülü iki farklı kulplu bir taşıyıcıya benzer: bir kulpuyla yağı tutar, öbürüyle suya tutunur; yağı suyla birlikte götürür.
Benzemeyen: Taşıyıcı tek başına iş görür; deterjan molekülleri yağ damlasını ancak çok sayıda, çevresini sararak taşır. Kulp da elle tutulan bir şey değildir; tanecikler arası çekimdir.
Ders: Yağı söken güç değil, molekülün iki farklı ucudur.
Güvenlik: Bu bölümdeki gözlemi evde güvenle yapabilirsin: evdeki ürünlerin etiketlerini açmadan ve karıştırmadan oku; ürün türünü, uyarıları ve işareti bir tabloya yaz. Bir yetişkin haberdar olsun. Hiçbir ürün koklanmaz, tadılmaz, başka bir kaba aktarılmaz. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Derine in (isteğe bağlı): yapışmaz tavanın kaplaması neden yapıştırmaz?
Kaplama, uzun karbon zincirinin çevresi flor atomlarıyla sıkıca sarılmış bir plastiktir. Bu dış flor kabuğu başka moleküllerle çok zayıf çekim kurar; yumurtanın molekülleri tutunacak yer bulamaz. Moleküller arasındaki çekimleri 6. ünitede ayrıntılı göreceksin.
Cevap
Islanmayı kalınlık değil, yüzeydeki maddenin suyla etkileşimi belirler: yağmurluğun kaplaması suyu çekmez, pamuk lifi suyu çeker.
Kimya bilimi, alt dalları ve kariyer
Bu bölümde: kimyanın ne olduğunu ve dallarını öğreneceksin. Kimyanın hayata katkısını veriyle tartacak, doğru bilgiyi seçmeyi deneyeceksin.
- kimya — maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimini inceler · yalnızca laboratuvar işi değildir.
- alt disiplin — kimyanın özel bir çalışma alanı · ayrı ve kopuk bir bilim değildir.
- simya — altın ve ölümsüzlük arayan eski uğraş · bugünkü kimya değildir.
- güvenilir kaynak — kim, neye dayanarak, ne zaman söylüyor · en çok paylaşılan haber değildir.
Şişe suyunda hangi minerallerin ne kadar bulunduğunu ölçen bir kimyacı hangi dalda çalışır?
Bir kimyacı yeni bir boya molekülünü karbon atomlarından adım adım kuruyor. Bu, en çok hangi dalın işidir?
"Bu şampuanda hiç kimyasal yok" diyen bir reklamı sınamak için ilk sorulacak soru hangisi?
Bence kimya yalnızca laboratuvarda olur; simyacılar da ilk kimyacılardı, ikisi aynı şey.
Ama bu yanlış.
kimya mutfakta, bedeninde ve fabrikada da işler: ekmek hamurunun mayayla kabarması ya da demirin paslanması birer kimyasal değişimdir. Simya ise demiri altına çevirmek ve ölümsüzlük iksiri bulmak gibi hedefler peşindeydi; bu hedeflere ulaşılamadı. Simyacıların deney aletleri ve gözlem alışkanlığı kimyaya miras kaldı. Ama kimya ölçülen, sınanan ve paylaşılan bilgiyle ilerler.
Kimya = maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimini inceleyen bilim. Alt dallar aynı maddeye farklı sorular sorar; bir çalışma çoğu zaman birkaç dalı birlikte kullanır.
| Alt dal. | Sorusu. | Örnek olay. |
|---|---|---|
| Analitik kimya. | içinde ne var, ne kadar? | şişe suyundaki minerallerin miktarını ölçmek. |
| Anorganik kimya. | metaller, tuzlar ve mineraller nasıl davranır? | pil ve gübrede kullanılan tuzları incelemek. |
| Organik kimya. | karbon bileşikleri nasıl kurulur? | yeni bir ilaç ya da boya molekülü tasarlamak. |
| Fizikokimya. | enerji ve hız maddeyi nasıl etkiler? | bir tepkimenin sıcakta neden hızlandığını incelemek. |
| Biyokimya. | canlıda hangi tepkimeler olur? | hücrede DNA'nın nasıl onarıldığını bulmak. |
Polimer kimyası ve endüstriyel kimya gibi uygulama alanları bu dalları birleştirir: plastik, boya, gübre, ilaç üretimi. Kariyer: kimyacı, kimya mühendisi, eczacı, gıda ve çevre laboratuvarı uzmanı. Örnek: programda anılan Kimya Teknoloji Merkezi (KTM), kimya ürünleri için test, analiz ve Ar-Ge hizmeti veren bir merkezdir (kurumun kendi sitesi).
Gözlem: güneşte kalan cildi UV ışığı etkiler → Tanecik: UV, DNA molekülünde hasar oluşturur; hücre onarım tepkimelerini başlatır → Sembol: DNA (model çizimi); dal adı: biyokimya
Kelimelerle: dal adı, sorunun adıdır; bir bilgiye güvenmeden önce kim söylüyor, neye dayanıyor, ne zaman diye sor.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Okuma: kimyaya emek verenler. VIII. yüzyılda yaşayan Câbir bin Hayyân'a atfedilen eserlerde "duyduklarımızı değil, deneyip gözlediklerimizi yazdık" anlamında bir cümle geçer. Bu eserlerin hepsinin tek bir kişiye ait olup olmadığı tartışmalıdır (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Câbir b. Hayyân"). Ebû Bekir er-Râzî (865–925) maddeleri madenî, bitkisel ve hayvansal diye sınıfladı; laboratuvarında kullandığı madde ve araç gereçler bugün iyi bilinir (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Râzî, Ebû Bekir"). Bu âlimler simyanın hedefleriyle de uğraştı; bugün değerli bulduğumuz yanları deneye ve sınıflamaya verdikleri önemdir.
Ece örnek olayları alt dallarla eşleştiriyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
- Şişe suyundaki minerallerin miktarını ölçmek: analitik kimya.
- Yeni bir boya molekülünü karbon atomlarından kurmak: organik kimya.
- Hücrede DNA'nın onarım tepkimelerini bulmak: anorganik kimya, çünkü DNA bir moleküldür.
- Bir tepkimenin sıcakta neden hızlandığını incelemek: fizikokimya.
Verilen temsil: bir kasabanın kurgusal verisi. İçme suyu 2021'den itibaren klorla arıtılıyor. Tabloda her yıl mikrop kaynaklı ishal şikâyetiyle yapılan başvuru sayısı var. Ötekileri üret: (1) çubuk grafik; (2) kimyanın sağlığa katkısını değerlendiren iki cümle (biri sınırını söylesin).
| Yıl | Su arıtılıyor mu? | Başvuru (kurgusal) |
|---|---|---|
| 2019 | hayır | 120 |
| 2020 | hayır | 110 |
| 2021 | evet | 45 |
| 2022 | evet | 40 |
Cevabı göster
Aynı şeyi gösteren yer: grafikteki iki kısa çubuk, tablodaki "evet" satırlarıdır. Değerlendirme cümlesi veriyi aşmaz: "uyumlu" der, "kanıtlar" demez.
Benzeyen: Alt dallar bir hastanenin bölümlerine benzer: aynı insana farklı uzmanlar farklı sorular sorar. Kimyada da madde aynıdır, sorular farklıdır.
Benzemeyen: Hastanede bölümler ayrı koridorlardadır; kimyada dallar iç içedir. Aziz Sancar'ın biyokimya çalışması, analitik ölçümler olmadan yapılamazdı.
Ders: Dal adı sorunun adıdır; madde hep aynıdır.
Derine in (isteğe bağlı): simyacıların aletleri bugün nerede?
Damıtmada kullanılan eski kabın adı imbiktir. Batı dillerindeki "alembic" kelimesi de Arapça el-enbîk (damıtma kabı) kökünden gelir (Merriam-Webster sözlüğü, "alembic"). Bugün laboratuvarlardaki damıtma düzenekleri bu eski kabın gelişmiş hâlidir; simyanın hedefleri terk edildi ama aletleri kaldı.
Cevap
Biyokimya: canlı hücrede DNA molekülünün hangi tepkimelerle onarıldığını inceledi.
Yanlış kullanım, gerçek problem
Bu bölümde: kaza örneklerinde sorunu parçalara ayıracak, özetleyecek ve çözüm önereceksin. İki temizleyicinin neden hiç karışmaması gerektiğini göreceksin.
- problemi yapılandırmak — sorunu parçalara ayırıp adlandırmak · suçlu aramak değildir.
- hatalı kullanım — etikete uymayan kullanım ya da saklama · yalnızca kaza anı değildir.
- zehirli gaz — solununca vücuda zarar veren gaz · her kötü koku değildir.
- önlem — problemi baştan engelleyen davranış · kazadan sonraki müdahale değildir.
Çamaşır suyu ile asitli bir temizleyiciyi (kireç çözücü) karıştırmak temizliği artırır mı?
Olay: tarlada ilaç rüzgârlı havada, eldivensiz püskürtüldü; uygulayanın elleri kaşındı (kurgusal). Olayın en iyi özeti hangisi?
Olay defterine göre (kurgusal veri) tek başına en çok olayı önleyebilecek kural hangisi?
Bence iki temizleyiciyi karıştırırsam daha güçlü olur; iki iyi şey birleşince daha iyi temizler.
Ama bu yanlış.
temizleyiciler karışınca etkileri toplanmaz; tanecikleri tepkimeye girip yeni maddeler oluşturur. Bazı karışımlar zehirli gaz çıkarır ve kapalı alanda solunum yollarına zarar verir. Etiketteki "başka ürünlerle karıştırmayın" cümlesi süs değil, tepkime uyarısıdır. Güvenli temizlik tek ürünle, etiketteki miktarla ve havalandırılan ortamda yapılır.
Problem çözme programda beş adımdır; bu bölümde ilk üçü var. Akıl yürütme ve değerlendirme 1.4'te.
| Adım. | Ne yaparsın?. | Ev olayında. |
|---|---|---|
| 1. Yapılandır. | madde, kullanım hatası, ortam, sonuç diye ayır. | iki ürün · karıştırıldı · küçük banyo · koku. |
| 2. Özetle. | tek cümleye indir, başka olaylarla karşılaştır. | ürünler karıştırıldı, zehirli gaz çıktı. |
| 3. Çözümü tahmin et. | gözleme ve veriye dayanarak önlem öner. | karıştırma yok, havalandır, etiketi oku. |
Kural: temizlik ürünleri karıştırılmaz. Karışınca tanecikleri tepkimeye girebilir, zehirli gaz çıkabilir.
Gözlem: iki temizleyici karışınca keskin koku yayılır → Tanecik: iki ürünün tanecikleri tepkimeye girip zehirli gaz molekülleri oluşturur → Sembol: etiketteki "karıştırmayın" uyarısı
Kimyasal tehditleri fark etmek de kimyanın işidir: programda anılan KBRN Tespit ve Teşhis Sistemi Projesi, savaş gemilerini kimyasal, biyolojik, radyoaktif ve nükleer tehditlere karşı sürekli korumak için geliştirilmiştir (öğretim programındaki tanımıyla).
Kelimelerle: kazayı şansa değil nedene bağla: madde, kullanım, ortam; önlemi de veriye göre seç.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Ev olayı: iki temizleyici küçük, penceresiz banyoda karıştırıldı; keskin koku ve öksürük. Problem: karıştırma. Etkiyi artıran: kapalı ortam.
Varyant 1: yalnızca ortam değişti: aynı karıştırma geniş ve pencereli bir balkonda yapıldı. Problem ortadan kalkar mı?
Varyant 2: yalnızca sıra değişti: aynı iki ürün aynı gün, ama ayrı ayrı kullanıldı; arada yüzey bol suyla durulandı, banyo havalandırıldı. Risk ne olur?
Varyant 3: yalnızca kap değişti: bir temizleyici etiketsiz bir su şişesine aktarıldı. Hangi yeni problem doğar?
Karşı-örnek: "Kaza olmadıysa kullanım doğrudur" kuralı işlemez: etiketsiz kap yıllarca sorun çıkarmayabilir, ama problem kazadan önce vardı. Problemi yapılandırmak, riski kaza beklemeden görmektir.
Önce tahmin: çamaşır suyuyla kireç çözücüyü karıştırmak temizliği artırır mı? Kendine söyle, sonra dene.
İki ürün kartı seç. Düzenek tarif vermez, miktar söylemez; yalnızca sonucu ve yapılacağı gösterir. Temizlik ürünleri gerçekte hiç karıştırılmaz.
1. ürün:
2. ürün:
Okul laboratuvarında bir olay: rafta etiketsiz bir kapta renksiz bir sıvı bulundu (kurgusal). Ece problemi yapılandırıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
- Olay: rafta etiketsiz bir kapta renksiz bir sıvı var.
- Problem: kaptaki maddenin ne olduğu ve hangi tehlikeyi taşıdığı bilinmiyor.
- Renksiz olduğuna göre bu sıvı sudur; tehlike yoktur.
- Özet: rafta kimliği bilinmeyen bir sıvı var; kimliği görünüşten tahmin edildi.
- Önlem: kap öğretmene teslim edilir; laboratuvarda her kap etiketlenir.
Verilen temsil: olay metni. "Tarlada tarım ilacı rüzgârlı havada, eldiven ve maske kullanılmadan püskürtüldü; uygulayanın elleri kaşındı, gözleri sulandı (kurgusal)." Ötekini üret: (1) problem şeridi tablosu (madde · kullanım hatası · ortam · sonuç · önlem); (2) tek cümlelik özet.
Cevabı göster
| Madde | Kullanım hatası | Ortam | Sonuç | Önlem |
|---|---|---|---|---|
| tarım ilacı | eldiven ve maske yok | rüzgârlı hava | ellerde kaşıntı, gözde sulanma | rüzgârsız havada, eldiven ve maskeyle, etiketteki miktarla |
Özet: Koruyucu donanım ve hava koşulu kuralına uyulmadan ilaç kullanıldığı için madde cilde ve gözlere ulaştı.
Aynı şeyi gösteren yer: metindeki "rüzgârlı havada" ifadesi tablonun "ortam" hücresidir; özetteki "hava koşulu" da odur. Üç temsil aynı olayın üç dilidir.
İki yol, bir soru: Bir temizlik işi için iki ürün arasında kararsızsın. Nasıl seçersin?
Problemi yapılandır: leke ne (yağ mı, kireç mi), yüzey ne? Sonra her ürünün etiketindeki kullanım alanı ve uyarı satırlarını oku; lekeye ve yüzeye uyan tek ürünü seç.
Ürünün adına bak ("yağ çözücü", "cam temizleyici"). Hızlıdır; ama koşulu var: ürün kendi etiketli kabında olmalı ve yüzeye uygun olduğu etikette yazmalı.
Hangisi ne zaman? Tanıdık ürün ve tanıdık yüzeyde kısa yol yeter. Yeni ürün, bilinmeyen yüzey ya da etiketsiz kap varsa uzun yola dön. İki yolda da ürünler karıştırılmaz.
Güvenlik: Çamaşır suyu, asitli temizleyicilerle (kireç çözücü, tuz ruhu) karışınca klor gazı; amonyaklı ürünlerle karışınca kloramin gazları açığa çıkar. Bu gazlar kapalı alanda gözlere ve solunum yollarına zarar verir. Temizlik ürünleri hiçbir zaman karıştırılmaz; ayrı kullanılır, kendi etiketli kabında saklanır. Keskin bir koku fark edersen ortamdan çık, pencereleri aç. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Cevap
Vardır: etiketsiz kap bir risk kaynağıdır; kaza bu problemin sonucu olur. Problemi yapılandırmak riski kazadan önce görmektir.
Kendi kendini puanla. Kurgusal olay: bir iş yerinde havalandırması olmayan depoda ağzı açık boya kutuları bekliyor; çalışanlar baş ağrısından yakınıyor. Problemi yapılandır, tek cümleyle özetle ve iki önlem öner. Defterine yaz, sonra karşılaştır.
Tam puan çözüm şuna benzer
- Madde: boyadan buharlaşan maddeler.
- Kullanım hatası: kutular açık bırakılmış.
- Ortam: havalandırma yok; buhar depoda birikiyor. Sonuç: baş ağrısı.
- Özet: açık bırakılan boyaların buharı havasız depoda birikti.
- Önlemler: kutular kapatılır; depo havalandırılır; etiketteki kullanım ve saklama uyarısı okunur.
- Maddeyi, kullanım hatasını ve ortamı ayrı ayrı yazdım.
- Özetim tek cümle ve nedeni söylüyor.
- Önlemlerim nedenle eşleşiyor, şansa bırakılmıyor.
Laboratuvarda güvenlik: piktogramlar ve kurallar
Bu bölümde: dokuz işaretin adını ve anlamını okuyacaksın. Laboratuvar kurallarını nedenleriyle öğrenecek, bir çizimde çiğnenen kuralları bulacaksın.
- zararlılık işareti — tehlikenin türünü gösteren resimli işaret · süs ya da marka logosu değildir.
- aşındırıcı — deriyi, gözü ve metali yakan · yalnızca asit demek değildir.
- oksitleyici — yanmayı başlatan ya da şiddetlendiren · kendisi her zaman alev alan değildir.
- koruyucu donanım — gözlük, önlük ve eldiven · yalnızca tehlikeli deneye özel değildir.
Bir şişenin etiketinde kırmızı çerçeveli baklava içinde "daire üstünde alev" var. Bu işaret ne söyler?
Hangi işaret "bu madde sudaki canlılara zarar verir" demektir?
Karikatürde 3 numarada, deney masasının üstünde bir sandviç duruyor. Bu neden bir kural ihlalidir?
Bence evde kullanılan ürünler zararsızdır; laboratuvardaki işaretler yalnızca laboratuvar içindir. Etikette işaret yoksa tehlike de yoktur.
Ama bu yanlış.
karikatürdeki üç görüşten yalnızca C doğrudur. Aynı zararlılık işaretleri ev ürünlerinin etiketlerinde de kullanılır; işaret, tehlikenin türünü nerede olursan ol aynı dille söyler. İşaretin olmaması da "dikkatsiz kullanabilirsin" demek değildir: her ürün yutulursa ya da göze kaçarsa zarar verebilir; etiketin kullanım satırı yine okunur.
Bence asidi seyreltmek için üstüne su dökülür; hangi sırayla karıştırdığın önemli değil.
Ama bu yanlış.
sıra önemlidir. Suyu asidin üstüne dökersen ilk damlalar çok miktarda asitle karşılaşır; açığa çıkan ısı o az suyu kaynatabilir ve asit sıçrar. Asidi suya yavaş yavaş eklersen ısı çok suya dağılır. Kural: önce su, sonra asit. Bu işlem okulda, öğretmen tarafından yapılır.
Dokuz zararlılık işareti var. Hepsi kırmızı çerçeveli bir baklavadır. Adını ve anlamını bil; kod numarası ezberlenmez.
| İşaret (şekil). | Adı. | Ne söyler. |
|---|---|---|
| patlayan bomba. | patlayıcı. | sarsıntı, ısı ya da kıvılcımla patlayabilir. |
| alev. | alevlenir. | kolayca alev alır. |
| daire üstünde alev. | oksitleyici. | yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir. |
| gaz tüpü. | basınçlı gaz. | basınç altında gaz içerir; ısınınca patlayabilir. |
| damlayan sıvının aşındırdığı el ve yüzey. | aşındırıcı. | deriyi ve gözü yakar, metali aşındırır. |
| kuru kafa ve çapraz kemikler. | akut toksisite. | az miktarı bile yutulur, solunur ya da deriye değerse zehirler. |
| göğsünde yıldız olan insan. | ciddi sağlık tehlikesi. | uzun sürede ciddi sağlık zararı verebilir. |
| ünlem işareti. | zararlı / tahriş edici. | tahriş eder ya da daha az ciddi zarar verir. |
| kuru ağaç ve ölü balık. | çevre için zararlı. | sudaki canlılara ve çevreye zarar verir. |
Laboratuvar kuralları: gözlük, önlük, eldiven · koku elle yelpazelenir · yiyecek ve içecek yok · atık, atık kabına · önce su, sonra asit (asit suya eklenir) · etiketsiz kap kullanılmaz.
Türkiye'de bu işaretlerin ürün etiketlerinde kullanımı, bugünkü adıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmeliği ile düzenlenir (Resmî Gazete, 11.12.2013).
Gözlem: şişenin etiketinde aşındırıcı işareti var → Tanecik: madde deri ve göz dokusuyla tepkimeye girip onu bozar → Sembol: işaret: damlayan sıvının aşındırdığı el ve yüzey
Kelimelerle: işaret tehlikenin türünü, kural da ondan korunmanın yolunu söyler; ikisini birlikte oku.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Etikette alev işareti: madde kolayca alev alır; ısı ve alev kaynaklarından uzakta, yanıcı maddeler dolabında saklanır.
Varyant 1: yalnızca işaret değişti: alevin altında bir daire var (oksitleyici). Saklama yeri değişir mi?
Varyant 2: yalnızca işaret değişti: aşındırıcı. Nerede ve nasıl saklanır?
Varyant 3: yalnızca yer değişti: aynı aşındırıcı işaretli ürün evde. Kural değişir mi?
Karşı-örnek: "İşaret yoksa ürün hiçbir koşulda zarar vermez" kuralı işlemez: işaretsiz bir ürün de yutulursa ya da göze kaçarsa zarar verebilir. İşaretin yokluğu, kullanım satırını okumamayı haklı çıkarmaz.
Önce tahmin: oksitleyici bir şişe, alevlenir bir şişenin yanına konursa sorun olur mu? Kendine söyle, sonra dene.
Birinci sekmede bir şişe seç, sonra rafını seç (okul laboratuvarı düzeni; model). İkinci sekmede karikatürdeki numaraları tek tek aç.
Şişe:
Raf:
Numara:
Bir şişede "alev", ötekinde "daire üstünde alev" işareti var. İkisi aynı rafta yan yana durabilir mi?
Okulda derişik bir asit seyreltilecek; işlemi öğretmen yapıyor. Ece adımları sırayla yazıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
- Görev: derişik asit suyla seyreltilecek.
- Önce gözlük, önlük ve eldiven takılır.
- Behere önce asit konur, üstüne yavaş yavaş su eklenir.
- Karışım bir cam çubukla yavaşça karıştırılır.
- Seyreltik çözelti etiketlenip rafına kaldırılır.
Verilen temsil: bir şişenin etiketindeki işaret (aşağıda). Ötekileri üret: (1) cümle: "Bu şişe ne söylüyor?" (2) davranış: nerede saklarım, nasıl kullanırım?
Cevabı göster
Aynı şeyi gösteren yer: işaretteki yanan el ile cümledeki "deriyi yakar" aynı bilgidir; davranıştaki eldiven, bu bilginin karşılığıdır.
İki yol, bir soru: Bir ürünün ne kadar tehlikeli olduğunu etiketten nasıl anlarsın?
İşareti ve yanındaki uyarı cümlelerini birlikte oku: işaret tehlikenin türünü, cümle ne yapacağını (saklama, kullanım, ilk yardım) söyler. Birden fazla işaret varsa hepsini oku.
Yalnızca işaretin şekline bak. Hızlıdır; ama koşulu var: işaret yalnız türü söyler, ne yapacağını söylemez. Etikette birden çok işaret olabilir.
Hangisi ne zaman? Rafta hızlı ayırmak için kısa yol yeter. Ürünü kullanacaksan uzun yola dön: ne yapacağını cümleler söyler.
Benzeyen: Zararlılık işareti bir trafik işaretine benzer: şekil ve renkle, okumadan anlaşılan bir uyarıdır; dünyanın her yerinde aynı resimdir.
Benzemeyen: Trafik işareti bir yere, yola bağlıdır; zararlılık işareti maddenin kendisine bağlıdır ve şişe nereye giderse onunla gider. Bir şişede birden çok işaret olabilir.
Ders: İşaret tehlikenin türünü söyler; ne yapacağını etiketin cümleleri söyler.
Güvenlik: Laboratuvar deneyleri yalnızca okulda, öğretmeninle yapılır; asit seyreltme ve koklama gibi işlemleri bu kitapta çizim olarak izlersin. Evde yapabileceğin güvenli etkinlik yalnızca şudur: evdeki ürünlerin etiketlerini açmadan ve karıştırmadan okumak, işaretleri bir tabloya yazmak. Bir yetişkin haberdar olsun. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Derine in (isteğe bağlı): GHS nedir; dünyada neden aynı işaretler?
GHS, kimyasalların sınıflandırılması ve etiketlenmesi için Birleşmiş Milletlerin geliştirdiği küresel uyumlu sistemin kısaltmasıdır. Ülkeler aynı işaretleri kullanınca, bir ürün hangi ülkede satılırsa satılsın tehlike aynı resimle anlatılır. Türkiye'deki yönetmelik de Avrupa Birliği'nin bu sisteme dayanan tüzüğüne paralel hazırlanmıştır (Resmî Gazete, 11.12.2013).
Cevap
Alev: madde kolayca alev alır. Daire üstünde alev: madde yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir (oksitleyici). Yan yana dururlarsa bir yangın şiddetlenebilir; bu yüzden ayrı saklanırlar.
Soru: Aşağıdakilerden hangileri doğrudur? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et. Her yanlış hücre bu ünitenin bir yanılgısıdır.
Bugün öğrendiğim en önemli şey:
Hâlâ bulanık olan (işaret mi, kural mı, alt dal mı?):
Kendi davranışım (evde bir ürünü etiketine uymadan kullandığım bir an ve bundan sonra ne yapacağım):
Hangi kavram, hangi soruda?
Bu ünitede formül yok, kavram ve kural var. Soruyu okurken tetik kelimeyi yakala; satır sana hangi kuralı kullanacağını söyler.
| Kavram ya da kural | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kimyasal madde | "kimyasal içermez", "doğal", "yapay" | belirli bileşimi olan her madde; su ve tuz dahil |
| Nitelik ↔ maddenin özelliği | "neden yapışmaz", "neden ıslanmaz", "yağı nasıl söker" | nitelik, tanecik davranışı, kullanım biçimi |
| Doz ilkesi | "zararlı mı", "güvenli mi" | miktar, kullanım biçimi, etiket |
| Alt dallar | "hangi dal", örnek olay | analitik, anorganik, organik, fizikokimya, biyokimya |
| Güvenilir bilgi | "paylaşım", "reklam", "hangisine güvenirsin" | kim, neye dayanarak, ne zaman |
| Problem çözme sırası | "olay", "kaza", "önlem" | yapılandır → özetle → çözümü tahmin et → değerlendir |
| Karıştırma yasağı | "iki temizleyici", "aynı kovada" | tepkime, zehirli gaz, havalandırma, 114/112 |
| Zararlılık işaretleri | "etikette şu işaret var" | dokuz işaret: ad ve anlam; saklama |
| Laboratuvar kuralları | "karikatür", "hangi kural çiğnendi" | gözlük, yelpazeleme, yiyecek yok, atık kabı, önce su sonra asit |
- Verilenleri yaz: üç ürün ve günlük gözlemler: deterjan yağı söker, tavada yumurta kayar, yağmurlukta su damla olup akar.
- Ne isteniyor? her ürün için nitelik, maddenin özelliği ve bir kullanım kuralı.
Her ürüne aynı üç soruyu sorarım: ne iş yapar, taneciklerde nedeni ne, bu neden nasıl korunur?
- Gözlem: yağlı tabak temizlenir, yumurta kayar, su damla olur → Tanecik: deterjan molekülü yağı sarar; kaplama yiyeceği zayıf çeker; yağmurluk yüzeyi suyu çekmez → Sembol: etiketlerdeki sözler: "yağ söker", "yapışmaz", "su geçirmez"
- Bulaşık deterjanı: nitelik, yağı suyla sökmek. Özellik: molekülün bir ucu yağa, öbürü suya tutunur. Kural: etiketteki miktar kadar kullanılır.
- Yapışmaz tava: nitelik, yiyeceğin tutunmaması. Özellik: kaplama maddesi yiyeceği çok zayıf çeker. Kural: tahta ya da silikon kaşık.Kullanım kuralı nitelikten türer: nitelik kaplamadaysa, kaplamayı koruyan kaşık seçilir.
- Yağmurluk: nitelik, suyu içeri almamak. Özellik: yüzey kaplaması suyu çekmez. Kural: etiketteki yıkama talimatına uyulur.
Üç kural da nitelikle aynı yerden çıkıyor: nitelik bozulursa kural anlamsızlaşır. Günlük deneyimle de uyumlu: çizilmiş tava yapışır.
- Verilenleri yaz: dört örnek olay (a–d).
- Ne isteniyor? her olayın alt dalı ve gerekçesi.
Olayın sorusunu bulurum: ne kadar var, nasıl kurulur, canlıda ne olur, neden hızlanır? Soru dalı söyler.
- Gözlem: dört ayrı çalışma masası → Tanecik: hepsinde moleküller ya da iyonlar incelenir; farklı olan sorudur → Sembol: dal adları: analitik, organik, biyokimya, fizikokimya
- (a) "Ne var, ne kadar?" sorusu: analitik kimya.
kalan eşleştirmeleri sen yap, sonra aç
- (b) "Karbon bileşiği nasıl kurulur?" sorusu: organik kimya.
- (c) "Canlıda hangi tepkimeler olur?" sorusu: biyokimya.Aziz Sancar'ın Nobel ödüllü çalışması da bu sorudur: hücrenin DNA'yı onarma tepkimeleri.
- (d) "Enerji ve hız maddeyi nasıl etkiler?" sorusu: fizikokimya.
Dört olay dört farklı dala gitti, çünkü dört farklı soru soruldu. Bir çalışma birkaç dalı birlikte kullanabilir; ana soru dalı belirler.
- Verilenleri yaz: etikette iki işaret: alev, ünlem.
- Ne isteniyor? şişenin söylediği, saklama ve kullanım kuralları.
İşaretleri tek tek çözerim, sonra önlemleri birleştiririm; bir işareti atlamam.
- Gözlem: etikette iki işaret → Tanecik: madde ısı ve alev kaynağının yanında kolay tutuşur; deriye ve göze değince tahriş eder → Sembol: alev ve ünlem işaretleri
- Alev: madde kolayca alev alır. Saklama: ısı ve alev kaynaklarından uzakta, yanıcı maddeler dolabında.
- Ünlem: madde tahriş eder ya da daha az ciddi zarar verir. Kullanım: eldiven ve gözlük; deriye ve göze değdirilmez.
son adımı sen tamamla, sonra aç
- İki işaret birlikte: iki tehlikeye karşı iki önlem birlikte uygulanır; etiketin uyarı cümleleri de okunur.
İki işaret, iki ayrı tehlike; önlemler birbirini dışlamıyor, birlikte uygulanıyor. İşaret sayısı arttıkça önlem listesi de uzar: tutarlı.
İki yol, bir soru: Bir olayda hangi kuralın çiğnendiğini hızlı bulmak istiyorsun. Nasıl gidersin?
Olayı yapılandır (madde, kullanım hatası, ortam, sonuç); sonra kural listesini tek tek olaya vur. Hiçbir ihlali atlamazsın.
Önce çizimde en kolay görülen üç ihlale bak: gözlük, koklama, yiyecek. Hızlıdır; ama koşulu var: olayda karıştırma, etiketsiz kap ya da ters sıra gibi başka bir ihlal olabilir.
Hangisi ne zaman? Karikatürde ve sınavda önce kısa yolla başla, sonra listeyi baştan sona tara. Gerçek laboratuvarda hep uzun yol.
- Verilenleri yaz: olay metni (kurgusal): ürün su şişesine aktarılmış, yiyeceklerin yanında durmuş, yanlışlıkla ağıza alınmış.
- Ne isteniyor? problemin parçaları, özet, önlemler.
Olayı dört parçaya bölerim: madde, kullanım hatası, ortam, sonuç. Önlemi her parçaya karşı yazarım.
- Gözlem: şişede su gibi görünen bir sıvı → Tanecik: şişedeki tanecikler suyun değil, temizleyicinin tanecikleri → Sembol: etiketsiz şişe: kimliği yazılmamış kap
- Yapılandır: madde, temizlik ürünü; kullanım hatası, etiketsiz bir içecek şişesine aktarılmış; ortam, yiyeceklerin yanı; sonuç, yanlışlıkla ağıza alındı.Yapılandırma, suçlu aramak değil; olayı değiştirilebilir parçalara ayırmaktır.
- Özetle: ürün kendi etiketli kabından çıkarılınca su sanıldı.
- Çözümü tahmin et: ürün kendi etiketli kabında, yiyeceklerden ayrı ve çocukların ulaşamayacağı yerde saklanır; yanlışlıkla yutmada 114 aranır.
Önlemler her nedenle tek tek eşleşiyor: etiketsiz kap → kendi kabı; yiyecek yanında → ayrı dolap. Neden ortadan kalkınca aynı olay tekrarlanamaz.
- Verilenleri yaz: iki metin: A (paylaşım), B (etiket).
- Ne isteniyor? güvenilecek kaynak ve gerekçesi.
Her kaynağa aynı üç soruyu sorarım; "doğal" kelimesini kanıt saymam.
- Gözlem: iki farklı metin → Tanecik: ürünü oluşturan maddelerin kaynağı güvenliği değiştirmez → Sembol: etiket cümlesi: "çocuklardan uzak tutun"
- Kim? A'nın yazarı bilinmiyor; B, ürünü piyasaya sunanın etiketidir ve etiketin kuralları yönetmelikle belirlenir.
- Neye dayanarak? A hiçbir ölçüm ya da kaynak göstermiyor; "doğal" kelimesi güvenlik ölçütü değildir. B ürünün kullanım biçimine dair somut uyarı veriyor.
kalan iki soruyu sen sor, sonra aç
- Ne zaman? A'nın tarihi yok; B elindeki ürünün kendisine ait.
- Karar: B'ye dayanırım; ürün çocuklardan uzak tutulur.
Karar veriyle uyumlu: B somut ve ürüne özgü bilgi veriyor; A'nın cümlesi hiçbir soruya cevap vermiyor. İki kaynak çelişince kanıtı olan kazanır.
- Verilenleri yaz: karikatürdeki yedi numara.
- Ne isteniyor? ihlaller, doğru davranışlar ve gerekçeler.
Her kişiye sırayla bakarım: gözünde ne var, elinde ne var, masasında ne var? Sonra raf ve atık kabına.
- Gözlem: laboratuvar sahnesi → Tanecik: buhar, damla ve toz tanecikleri göze, buruna, ağza ulaşabilir → Sembol: kural listesi ve numaralar
- 1: kural ihlali. Gözlük yok: sıçrayan bir damla göze ulaşabilir. Laboratuvarda koruyucu gözlük her zaman takılır.
- 2: kural ihlali. Tüp burna yaklaştırılmış: buhar doğrudan solunur. Koku, tüp uzakta tutularak elle yelpazelenir.
kalan numaraları sen değerlendir, sonra aç
- 3: kural ihlali. Deney masasında yiyecek: masadaki madde ele, oradan ağıza geçebilir. Laboratuvarda yenmez, içilmez.
- 4: kural ihlali. Asidin üstüne su dökülüyor: az su çok asitle buluşunca ısınıp kaynar, asit sıçrar. Önce su konur, asit suya eklenir.
- 5: kural ihlali. Etiketsiz kavanoz: içindeki madde bilinmez, başka bir şeyle karıştırılabilir. Her kap etiketlenir.
- 6: doğru davranış. Atık, "atık" etiketli kaba dökülüyor: doğru davranış. Lavaboya dökülmez.
- 7: doğru davranış. Gözlük ve önlük takılmış: doğru donanım. (Ama aynı kişinin masasında sandviç var; 3 numaraya bak.)
Beş ihlal, iki doğru davranış; toplam 7 numara. Her ihlalin gerekçesi bir tehlike yoluna bağlanıyor: göz, solunum, ağız, sıçrama, bilinmeyen madde.
- Verilenleri yaz: Ece'nin dört adımı; işaret: aşındırıcı.
- Ne isteniyor? sonucu mantıksız yapan gizli varsayım ve doğru saklama.
Sonucu kurala vururum: aşındırıcı ürün için saklama kuralı ne diyor? Sonra adımlar arasında söylenmeden kabul edilen şeyi ararım.
- Gözlem: mutfakta kapağı açık bir kap → Tanecik: aşındırıcı tanecikler dökülürse ya da sıçrarsa deri, göz ve yiyecekle temas eder → Sembol: aşındırıcı işareti: el ve yüzey
- 1. ve 2. adım doğru: işaret doğru okunmuş.
buradan sonrasını sen çöz: gizli varsayımı adlandır, doğru saklamayı yaz, sonra aç
- Gizli varsayım: "zarar yalnızca ben dokunursam olur." Oysa açık kap dökülebilir, sıçrayabilir; başka biri, örneğin bir çocuk, ona ulaşabilir; yiyecekle karışabilir.
- Doğrusu: ürün kendi kabında, kapağı kapalı, yiyeceklerden ayrı, göz hizasının altında ve çocukların ulaşamayacağı yerde durur.
Düzeltilmiş sonuç etiketteki uyarılarla ve 1.4'teki saklama kuralıyla aynı; mantıksızlık ortadan kalktı. Hata hesapta değil, söylenmemiş bir varsayımdaydı.
- Verilenleri yaz: önceki dönem 12 olay, sonraki dönem 5 olay (kurgusal).
- Ne isteniyor? yargının veriyle ne kadar desteklendiği.
Önce veriyi okurum, sonra verinin ne söylediğini ve ne söylemediğini ayırırım.
- Gözlem: defterdeki olay sayısı azaldı → Tanecik: daha az etiketsiz kap ve karıştırma: taneciklerle temas azalır (beklenen) → Sembol: 12 → 5
- Azalma: 12 − 5 = 7 olay.
- Veri ne diyor? Azalma panoyla aynı zamana denk geliyor; yargıyla uyumlu.
- Veri ne demiyor? Tek okul ve iki dönem var; aynı dönemde başka şeyler de değişmiş olabilir (deney türleri, öğrenci sayısı).Değerlendirme adımı: yargının sınırını söylemek, yargıyı zayıflatmaz; güvenilir yapar.
- Daha güçlü değerlendirme için: birkaç dönemin verisi, olay türlerinin ayrı ayrı sayılması, benzer bir okulla karşılaştırma.
- Karar: "Pano, olayların azalmasıyla uyumludur; kesin neden olduğunu söylemek için daha çok veri gerekir."
7 olayluk azalma önceki sayının yarısından fazla; ama örneklem küçük. "Uyumlu" demek veriyle tutarlı, "kesin" demek veriyi aşıyor.
| Olay nedeni | Olay sayısı |
|---|---|
| etiketsiz kap | 4 |
| ürün karıştırma | 3 |
| gözlük takmama | 2 |
| yiyecek-içecek | 2 |
| elle yelpazelemeden koklama | 1 |
Buna göre,
I. En sık görülen olay nedeni etiketsiz kaptır.
II. Olayların yarısından fazlası ilk iki nedenden kaynaklanır.
III. Koruyucu gözlük kuralı bu defterdeki olayların yarısından fazlasını tek başına önlerdi.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) I ve III
E) I, II ve III
Soruyu sökme:
- Verilenleri yaz: beş neden ve sayıları: etiketsiz kap 4, ürün karıştırma 3, gözlük takmama 2, yiyecek-içecek 2, elle yelpazelemeden koklama 1 (kurgusal).
- Ne isteniyor? Üç yargıdan doğru olanlar. Öncüllü soruda her yargıyı ayrı sına, şıkka en son bak.
I en büyük değeri bulmak, II iki değeri toplayıp toplamla karşılaştırmak, III tek bir satırı toplamla karşılaştırmak: üç küçük soru, bir şık.
- Gözlem: defterde beş satır → Tanecik: her olayda bir madde yanlış yerde ya da yanlış biçimde ele, göze, ağza ulaştı → Sembol: sayılar ve toplam
- Toplam: 4 + 3 + 2 + 2 + 1 = 12. Yarısı 6.
- I: en büyük sayı 4, etiketsiz kap: doğru. II: 4 + 3 = 7; 7 > 6: doğru. III: gözlük satırı 2; 2 < 6: yanlış.
Beş satırın toplamı 12; II'deki 7 bu toplamın içinde ve yarıdan büyük. III'ün yanlış çıkması, gözlüğün önemsiz olduğunu değil, bu defterde daha az olaya karşılık geldiğini söyler.
(a) Doğrudan okuma: En sık neden hangisi, kaç olay?
Cevap (a)
Etiketsiz kap, 4 olay.
(b) Tek adım: Dönemde toplam kaç olay var?
Cevap (b)
4 + 3 + 2 + 2 + 1 = 12 olay.
(c) Çıkarım: Okul önce hangi iki kurala odaklanmalı? Bu çıkarımın sınırı ne?
Cevap (c)
Her kabın etiketlenmesi ve ürünlerin karıştırılmaması: birlikte 7 olaya karşılık geliyor. Sınır: tek dönemlik, kurgusal bir defter; öteki kurallar da uygulanmaya devam eder.