Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAYHOCA.COM · 9. SINIF KİMYA · MAARİF MODELİ
KOLAY HOCA
KİMYA 9
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf kimyasının her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programlarındaki kazanımlara göre hazırlanmıştır.
ECE Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
VOLT Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer kimya tezgâhının ve model masasının başında: atom modelleri, periyodik tablo, tanecik çizimleri ve mutfaktan örneklerle anlatır. Her olayı üç pencereden gösterir: gözle gördüğün, taneciklerde olan ve kâğıda yazılan.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Atom numarası ve kütle numarası her soruda sembolle birlikte verilir. Elektronegatiflik, iyonlaşma enerjisi, atom yarıçapı ve sıvı verileri kitap boyunca aynı kaynaklı tablolardan alınır; kaynak tablonun altında yazar. Deney verilerinin çoğu kurgusal modeldir ve öyle etiketlenir. Evde yalnızca mutfak malzemesiyle yapılan, güvenli olduğu yazan etkinlikleri dene; öteki deneyler okulda öğretmeninle yapılır, kitapta animasyon olarak izlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Kimya Dersi Öğretim Programı'nın 9. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; programın üç teması bu kitapta sekiz üniteye ayrıldı.
1. TEMA · ETKİLEŞİM (1/3)
Kimya Hayattır
Her ürün bir maddedir ve her madde doğru kullanılırsa işe yarar, yanlış kullanılırsa zarar verir; farkı etiketi okuyan bilir.
Bulaşık deterjanı yağı nasıl söker, yapışmaz tava neden yapıştırmaz, iki temizleyici neden hiç karıştırılmaz? Bu ünitede Ece ile Volt evden laboratuvara yürüyor: önce ürünlerin arkasındaki kimya, sonra kimyanın dalları ve meslekleri, en son güvenliğin dili.
Evdeki kimya: ürünler neden farklı?
KİM.9.1.1 (a–b) · Evde kullanılan kimyasal ürünlerin nitelikleri
Bu bölümde: evdeki ürünlerin ne iş yaptığını gözleyip yazacaksın. Her işi, ürünü yapan maddenin özelliğine bağlayacaksın. ≈ 12 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
kimyasal madde — belirli bileşimi olan her madde · yalnızca zehirli şişeler değildir.
ürün niteliği — ürünün gözlenen işi ve davranışı · reklamdaki söz değildir.
maddenin özelliği — maddenin başka maddelerle nasıl etkileştiği · yalnızca rengi ya da kokusu değildir.
gözlem kaydı — gördüğünü ölçüp tabloya yazmak · tahmin ya da yorum değildir.
Hangisi daha kimyasal?
Evde bir kalıp doğal sabun ve bir şişe bulaşık deterjanı var. Hangisi "kimyasal"?
Ne kadar eminsin?
İkisi de kimyasal maddedir: sabunun da deterjanın da belirli bir bileşimi vardır. Asıl soru "hangisi kimyasal?" değil, "hangisi hangi işe, hangi miktarda?" sorusudur. Sahnede bu farkı taneciklerde göreceksin.
Mutfak tezgâhı. Ece yağlı bir tabağı önce suyla, sonra deterjanlı suyla siliyor. Volt olayı üç pencereden gösteriyor.
ECE: Su tabaktaki yağı hiç almadı, deterjan aldı. Deterjan daha güçlü olduğu için herhâlde.
VOLT: Güç değil, yapı. Deterjan molekülünün bir ucu yağa, öbür ucu suya tutunur; yağı sarıp suya taşır.
İki tavada yumurta pişiyor. Biri yapışıyor, öteki kayıyor.
ECE: Yapışmaz tavada yumurta kayıyor. Tavaya gizlice yağ mı sürülmüş?
VOLT: Hayır, yüzey başka bir maddeyle kaplı. Bu madde yiyeceği çok zayıf çeker; yumurta tutunacak yer bulamaz.
Yağmur yağıyor. Ece'nin yağmurluğu kuru, altındaki tişörtün kolu ıslak.
ECE: Yağmurlukta su damla damla akıyor, tişört çabucak ıslandı. Kumaşı daha sık olduğu için mi?
VOLT: Sıklık biraz yardım eder; asıl fark yüzeyde. Kaplama suyu çekmez, pamuk lifi suyu çeker.
Ece'nin gözlem kaydı (kurgusal veri): 10 yağ lekeli tabak üç kez silindi. Kalan leke: su ile 8, sabunlu su ile 3, deterjanlı su ile 0. Bu kayıttan hangi çıkarım yapılabilir?
Veri yalnız yağ lekesi için konuşuyor: aynı lekeye üç sıvı farklı sonuç verdi. Neden, sıvıdaki maddelerin yapısındadır. "Her leke" ya da "hiçbir leke" demek verinin ötesine geçmektir; şekerli leke ılık suyla da çıkar.
Ece banyo dolabından bir şişe alıp etiketini okuyor; şişeyi açmıyor.
ECE: Etikette "çocuklardan uzak tutun" yazıyor. Evde kullanılan ürün de mi tehlikeli?
VOLT: Her madde doğru kullanılırsa işe yarar, yanlış kullanılırsa zarar verir. Etiket, doğru kullanımın kılavuzudur.
Ece kayıt tablosunu dolduruyor: ürün · nitelik · maddenin özelliği · kullanım biçimi. Yapışmaz tava satırının "kullanım biçimi" hücresine hangisi yazılır?
Nitelik kaplamadan geliyorsa kullanım da kaplamayı korumalıdır. Metal kaşık kaplamayı çizer; çizilen yerde yiyecek yapışmaya başlar.
Bence bu üründe kimyasal yok, doğal; o yüzden güvenli. Kimyasal demek zararlı demektir.
Ama bu yanlış.
su, sofra tuzu ve sabun da kimyasal maddedir; her maddenin belirli bir bileşimi vardır. Güvenliği "doğal mı, yapay mı" sorusu belirlemez; miktar, kullanım biçimi ve etiket belirler. "Dozu zehri yapar" sözü Paracelsus'a atfedilir: sofra tuzu bile çok yenirse zarar verir. Bu yanılgı yetişkinlerde de yaygındır: 8 Avrupa ülkesinde 5.631 yetişkinin yaklaşık %40'ı kimyasal madde olmayan bir dünyada yaşamak istediğini söyledi (Siegrist ve Bearth 2019).
Kimyasal madde: belirli bileşimi olan her madde; su, tuz ve sabun da kimyasal maddedir. Bir ürünün niteliği (ne iş yaptığı) onu yapan maddenin özelliğinden gelir; ürünü nasıl kullanacağını da bu özellik belirler. Güvenliği ise miktar ve kullanım belirler: "dozu zehri yapar" sözü Paracelsus'a atfedilir.
Kelimelerle: ürün ne iş yapıyorsa onu yapan maddenin taneciklerinde bir nedeni vardır; güvenli olup olmadığını ise miktar, kullanım ve etiket söyler.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Yağlı tabak: su yağı almaz, deterjanlı su alır. Neden: deterjan molekülünün bir ucu yağa, öbür ucu suya tutunur.
Varyant 1: yalnızca leke değişti: tabakta yağ değil, şeker şurubu var. Su yine başarısız mı olur?
Olmaz. Şeker suda çözünür; ılık su tek başına temizler. Deterjanın üstünlüğü, yağ gibi suda çözünmeyen lekelerdedir.
Varyant 2: yalnızca sıcaklık değişti: soğuk su yerine ılık deterjanlı su. Yağ sökülmesi kolaylaşır mı?
Kolaylaşır. Donmuş yağ ılıkta yumuşar; deterjan molekülleri onu daha kolay sarar. Ama ılık su deterjansız kalırsa yağı yine taşıyamaz.
Varyant 3: yalnızca miktar değişti: deterjan iki kat konuldu. Temizlik iki kat artar mı?
Artmaz. Yağı saracak kadar molekül yeterlidir; fazlası boşa gider ve durulamayı zorlaştırır. Etikette miktar bunun için yazar.
Karşı-örnek: "Daha güçlü ürün her işi daha iyi yapar" kuralı işlemez. Çamaşır suyunun işi ağartmak ve mikrop öldürmektir, yağlı tabak için tasarlanmamıştır; bulaşık deterjanı da ağartmaz. Nitelik güçten değil, maddenin özelliğinden gelir.
Etiket dedektörü: nitelik · tanecik · güvenlik
Önce tahmin: yağmurluk suyu neden içeri almaz: kumaşı mı daha sık, yoksa yüzeyi mi farklı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir ürün kartı seç. Üç sütun dolsun: ürün ne iş yapar, maddenin taneciklerinde neden, etikette neye bakarsın?
Bir ürün seç.
Ece yapışmaz tavanın niteliğini açıklıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
Gözlem: yapışmaz tavada yumurta kayıyor, çelik tavada yapışıyor.
İki tavanın farkı yüzeyde: yapışmaz tava ince bir kaplamayla örtülü.
Kaplama maddesi yiyeceğin moleküllerini çok zayıf çeker; yumurta tutunamaz.
Demek ki yapışmazlık tavanın metalinden geliyor; kaplamayı metal kaşıkla kazımak bir şey değiştirmez.
Sonuç: kaşık seçimi yapışmazlığı etkilemez.
Hata 4. adımda (neden-sonuc). Nitelik kaplamadan gelir, metalden değil; 2. ve 3. adım bunu zaten söylüyor. Kaplama kazınınca altındaki metal açığa çıkar ve yiyecek oraya yapışır. 5. adım bu yanlış nedenden türediği için o da çöker. Doğrusu: tahta ya da silikon kaşık kullanılır, kaplama korunur.
Verilen temsil: Ece'nin kayıt tablosu (kurgusal veri). 10 yağ lekeli tabak, üç silmeden sonra kalan leke. Ötekileri üret: (1) tabloyu çubuk grafiğe çevir; (2) deterjanlı su satırını tanecik cümlesiyle açıkla.
Silmede kullanılan
Kalan leke (10 lekeden)
su
8
sabunlu su
3
deterjanlı su
0
Cevabı göster
Tablo: su 8 · sabunlu su 3 · deterjanlı su 0 (kurgusal veri)
Tanecik: deterjan molekülleri yağ damlalarını sarıp suya taşıdı; hiç leke kalmadı. Su molekülleri yağı saramaz; lekelerin çoğu kaldı.
Aynı şeyi gösteren yer: tablodaki 0 ile grafikteki boş çubuk aynı gözlemdir; tanecik cümlesi o boşluğun nedenini söyler. Bu grafik yalnız yağ lekesi için geçerlidir: başka bir lekede sıralama değişebilir.
Benzeyen: Deterjan molekülü iki farklı kulplu bir taşıyıcıya benzer: bir kulpuyla yağı tutar, öbürüyle suya tutunur; yağı suyla birlikte götürür.
Benzemeyen: Taşıyıcı tek başına iş görür; deterjan molekülleri yağ damlasını ancak çok sayıda, çevresini sararak taşır. Kulp da elle tutulan bir şey değildir; tanecikler arası çekimdir.
Ders: Yağı söken güç değil, molekülün iki farklı ucudur.
Güvenlik: Bu bölümdeki gözlemi evde güvenle yapabilirsin: evdeki ürünlerin etiketlerini açmadan ve karıştırmadan oku; ürün türünü, uyarıları ve işareti bir tabloya yaz. Bir yetişkin haberdar olsun. Hiçbir ürün koklanmaz, tadılmaz, başka bir kaba aktarılmaz. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Derine in (isteğe bağlı): yapışmaz tavanın kaplaması neden yapıştırmaz?
Kaplama, uzun karbon zincirinin çevresi flor atomlarıyla sıkıca sarılmış bir plastiktir. Bu dış flor kabuğu başka moleküllerle çok zayıf çekim kurar; yumurtanın molekülleri tutunacak yer bulamaz. Moleküller arasındaki çekimleri 6. ünitede ayrıntılı göreceksin.
Kendine sor: Ece "yağmurluk ile tişört aynı kalınlıkta, o hâlde aynı ıslanır" diyor. Neden yanılıyor?Cevap
Islanmayı kalınlık değil, yüzeydeki maddenin suyla etkileşimi belirler: yağmurluğun kaplaması suyu çekmez, pamuk lifi suyu çeker.
Kimya bilimi, alt dalları ve kariyer
KİM.9.1.1 · Kimya ve hayat: alt disiplinler ve kariyer
Bu bölümde: kimyanın ne olduğunu ve dallarını öğreneceksin. Kimyanın hayata katkısını veriyle tartacak, doğru bilgiyi seçmeyi deneyeceksin. ≈ 7 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
kimya — maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimini inceler · yalnızca laboratuvar işi değildir.
alt disiplin — kimyanın özel bir çalışma alanı · ayrı ve kopuk bir bilim değildir.
simya — altın ve ölümsüzlük arayan eski uğraş · bugünkü kimya değildir.
güvenilir kaynak — kim, neye dayanarak, ne zaman söylüyor · en çok paylaşılan haber değildir.
Hangi dal?
Şişe suyunda hangi minerallerin ne kadar bulunduğunu ölçen bir kimyacı hangi dalda çalışır?
Ne kadar eminsin?
Analitik kimya: bir örnekte hangi maddeden ne kadar olduğunu bulan dal. Organik kimya karbon bileşiklerini kurar; biyokimya canlıdaki tepkimeleri inceler. Sahnede dalları birer soru olarak göreceksin.
Volt tahtaya kimyanın dallarını çiziyor. Her dalın yanında bir soru var.
ECE: Kimyayı tek bir ders sanıyordum. Bu kadar dal mı var?
VOLT: Madde aynı, sorular farklı. Her dal kendi sorusunu sorar: içinde ne var, nasıl kurulur, canlıda ne olur?
Volt kariyer kartlarını açıyor. İlk kart: Aziz Sancar.
ECE: Aziz Sancar'ın ödülü neden kimyadan? DNA biyolojinin konusu değil mi?
VOLT: DNA bir moleküldür. Hücrenin onu hangi tepkimelerle onardığını ortaya koydu; bu biyokimyanın sorusudur.
İkinci kart: Oktay Sinanoğlu.
ECE: Sinanoğlu'nun çalışmasında deney tüpü görmüyorum. Bu da kimya mı?
VOLT: Evet, kuramsal kimya. Kalem ve matematikle elektronların birbirini nasıl etkilediğini inceledi.
Bir kimyacı yeni bir boya molekülünü karbon atomlarından adım adım kuruyor. Bu, en çok hangi dalın işidir?
Organik kimya: karbon bileşiklerinin nasıl kurulduğunu inceler. Analitik kimya bir örnekte ne olduğunu ölçer; biyokimya canlıdaki tepkimelere bakar.
Volt bir tarih şeridi açıyor: simyadan bugünkü kimyaya.
ECE: Simyacılar demiri altına çevirmeye uğraşmış. O da kimya sayılır mı?
VOLT: Hedefleri kimya değildi; ama deney yaptılar, alet geliştirdiler. Kimya, ölçülen ve sınanan bilgiyle ilerler.
Ece telefonda iki paylaşım görüyor; ikisi birbirinin tersini söylüyor.
ECE: İki paylaşım birbirinin tersini söylüyor. Hangisine inanayım?
VOLT: Üç soru sor: kim söylüyor, neye dayanıyor, ne zaman? Ölçüm ve kaynak gösteren öne geçer.
"Bu şampuanda hiç kimyasal yok" diyen bir reklamı sınamak için ilk sorulacak soru hangisi?
Kaynak üçlüsünün ikinci sorusu: neye dayanıyor? Üstelik şampuanın kendisi de kimyasal maddelerden yapılmıştır; iddia kendi içinde tutarsız. Beğeni sayısı ve renk, doğruluk hakkında bilgi vermez.
Bence kimya yalnızca laboratuvarda olur; simyacılar da ilk kimyacılardı, ikisi aynı şey.
Ama bu yanlış.
kimya mutfakta, bedeninde ve fabrikada da işler: ekmek hamurunun mayayla kabarması ya da demirin paslanması birer kimyasal değişimdir. Simya ise demiri altına çevirmek ve ölümsüzlük iksiri bulmak gibi hedefler peşindeydi; bu hedeflere ulaşılamadı. Simyacıların deney aletleri ve gözlem alışkanlığı kimyaya miras kaldı. Ama kimya ölçülen, sınanan ve paylaşılan bilgiyle ilerler.
Kimya = maddenin yapısını, özelliklerini ve değişimini inceleyen bilim. Alt dallar aynı maddeye farklı sorular sorar; bir çalışma çoğu zaman birkaç dalı birlikte kullanır.
Alt dal.
Sorusu.
Örnek olay.
Analitik kimya.
içinde ne var, ne kadar?
şişe suyundaki minerallerin miktarını ölçmek.
Anorganik kimya.
metaller, tuzlar ve mineraller nasıl davranır?
pil ve gübrede kullanılan tuzları incelemek.
Organik kimya.
karbon bileşikleri nasıl kurulur?
yeni bir ilaç ya da boya molekülü tasarlamak.
Fizikokimya.
enerji ve hız maddeyi nasıl etkiler?
bir tepkimenin sıcakta neden hızlandığını incelemek.
Biyokimya.
canlıda hangi tepkimeler olur?
hücrede DNA'nın nasıl onarıldığını bulmak.
Polimer kimyası ve endüstriyel kimya gibi uygulama alanları bu dalları birleştirir: plastik, boya, gübre, ilaç üretimi. Kariyer: kimyacı, kimya mühendisi, eczacı, gıda ve çevre laboratuvarı uzmanı. Örnek: programda anılan Kimya Teknoloji Merkezi (KTM), kimya ürünleri için test, analiz ve Ar-Ge hizmeti veren bir merkezdir (kurumun kendi sitesi).
Gözlem: güneşte kalan cildi UV ışığı etkiler → Tanecik: UV, DNA molekülünde hasar oluşturur; hücre onarım tepkimelerini başlatır → Sembol: DNA (model çizimi); dal adı: biyokimya
Kelimelerle: dal adı, sorunun adıdır; bir bilgiye güvenmeden önce kim söylüyor, neye dayanıyor, ne zaman diye sor.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Okuma: kimyaya emek verenler. VIII. yüzyılda yaşayan Câbir bin Hayyân'a atfedilen eserlerde "duyduklarımızı değil, deneyip gözlediklerimizi yazdık" anlamında bir cümle geçer. Bu eserlerin hepsinin tek bir kişiye ait olup olmadığı tartışmalıdır (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Câbir b. Hayyân"). Ebû Bekir er-Râzî (865–925) maddeleri madenî, bitkisel ve hayvansal diye sınıfladı; laboratuvarında kullandığı madde ve araç gereçler bugün iyi bilinir (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Râzî, Ebû Bekir"). Bu âlimler simyanın hedefleriyle de uğraştı; bugün değerli bulduğumuz yanları deneye ve sınıflamaya verdikleri önemdir.
Ece örnek olayları alt dallarla eşleştiriyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
Yeni bir boya molekülünü karbon atomlarından kurmak: organik kimya.
Hücrede DNA'nın onarım tepkimelerini bulmak: anorganik kimya, çünkü DNA bir moleküldür.
Bir tepkimenin sıcakta neden hızlandığını incelemek: fizikokimya.
Hata 3. adımda (siniflama). Canlı hücredeki tepkimeleri inceleyen dal biyokimyadır; Aziz Sancar'ın ödüllü çalışması da buradadır. "Molekül" demek dalı belirlemez: her dal moleküllerle uğraşır; dalı, sorulan soru belirler. 1, 2 ve 4. adımlar doğru.
Verilen temsil: bir kasabanın kurgusal verisi. İçme suyu 2021'den itibaren klorla arıtılıyor. Tabloda her yıl mikrop kaynaklı ishal şikâyetiyle yapılan başvuru sayısı var. Ötekileri üret: (1) çubuk grafik; (2) kimyanın sağlığa katkısını değerlendiren iki cümle (biri sınırını söylesin).
Değerlendirme: arıtmadan sonraki yıllarda başvuru belirgin azalmış; veri, kimyanın sağlığa katkısıyla uyumlu. Sınır: tek kasaba ve dört yıl, azalmanın tek nedeninin arıtma olduğunu kanıtlamaz; başka etkenler de sınanmalı.
Aynı şeyi gösteren yer: grafikteki iki kısa çubuk, tablodaki "evet" satırlarıdır. Değerlendirme cümlesi veriyi aşmaz: "uyumlu" der, "kanıtlar" demez.
Benzeyen: Alt dallar bir hastanenin bölümlerine benzer: aynı insana farklı uzmanlar farklı sorular sorar. Kimyada da madde aynıdır, sorular farklıdır.
Benzemeyen: Hastanede bölümler ayrı koridorlardadır; kimyada dallar iç içedir. Aziz Sancar'ın biyokimya çalışması, analitik ölçümler olmadan yapılamazdı.
Ders: Dal adı sorunun adıdır; madde hep aynıdır.
Derine in (isteğe bağlı): simyacıların aletleri bugün nerede?
Damıtmada kullanılan eski kabın adı imbiktir. Batı dillerindeki "alembic" kelimesi de Arapça el-enbîk (damıtma kabı) kökünden gelir (Merriam-Webster sözlüğü, "alembic"). Bugün laboratuvarlardaki damıtma düzenekleri bu eski kabın gelişmiş hâlidir; simyanın hedefleri terk edildi ama aletleri kaldı.
Kendine sor: Aziz Sancar'ın çalışması hangi alt dala girer? Tek cümleyle nedenini söyle.Cevap
Biyokimya: canlı hücrede DNA molekülünün hangi tepkimelerle onarıldığını inceledi.
Yanlış kullanım, gerçek problem
KİM.9.1.2 (a–c) · Kimyasal maddelerin hatalı kullanımından doğan problemler
Bu bölümde: kaza örneklerinde sorunu parçalara ayıracak, özetleyecek ve çözüm önereceksin. İki temizleyicinin neden hiç karışmaması gerektiğini göreceksin. ≈ 12 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
problemi yapılandırmak — sorunu parçalara ayırıp adlandırmak · suçlu aramak değildir.
hatalı kullanım — etikete uymayan kullanım ya da saklama · yalnızca kaza anı değildir.
zehirli gaz — solununca vücuda zarar veren gaz · her kötü koku değildir.
önlem — problemi baştan engelleyen davranış · kazadan sonraki müdahale değildir.
Karıştırırsam?
Çamaşır suyu ile asitli bir temizleyiciyi (kireç çözücü) karıştırmak temizliği artırır mı?
Ne kadar eminsin?
Tehlikeli. Bu iki ürün karışınca zehirli bir gaz açığa çıkar; temizlik artmaz, ev havası kirlenir. Bu yüzden temizlik ürünleri hiç karıştırılmaz. Bölümde nedenini ve ne yapılacağını göreceksin.
Volt dört kurgusal olay kartı dağıtıyor: ev, okul, iş yeri, tarla.
ECE: Dört olay dört ayrı yerde. Hepsi şanssızlık değil mi?
VOLT: Şans değil; her birinde bir kullanım hatası var. Önce problemi parçalarına ayırırız.
Ece'nin tahtası: ev olayını problem şeridine kendisi yazıyor. Volt yalnızca soru soruyor.
ECE: İlk hâlinde şöyle yazmıştım: koku çıktı, çünkü banyo küçüktü.
VOLT: Neden böyle yazdın? Aynı karıştırma büyük bir odada olsaydı gaz çıkmaz mıydı?
ECE: Çıkardı; küçük banyo yalnız etkiyi artırmış. Asıl neden karıştırmak, şeridi böyle düzelttim.
Volt karışma anını tanecik penceresinden gösteriyor.
ECE: Karışınca yeni bir şey mi oluşuyor? İkisi yan yana duruyor sanmıştım.
VOLT: Tanecikler tepkimeye girer, yeni bir gaz oluşur. Etiketteki "karıştırmayın" uyarısı bu yüzden yazılır.
Olay: tarlada ilaç rüzgârlı havada, eldivensiz püskürtüldü; uygulayanın elleri kaşındı (kurgusal). Olayın en iyi özeti hangisi?
İyi özet madde, kullanım hatası, ortam ve sonucu tek cümlede toplar. "Zararlıdır, o kadar" kullanım biçimini atlar; "şans" demek de önlemi imkânsız gösterir.
Bir okul laboratuvarının bir dönemlik olay defteri (kurgusal veri).
ECE: Bence en önemli kural gözlük takmak. Önce onu anlatalım.
VOLT: Gözlük çok önemli, ama veriye bak: en sık neden etiketsiz kap. Önlemleri veriye göre sırala.
Olay defterine göre (kurgusal veri) tek başına en çok olayı önleyebilecek kural hangisi?
En sık neden etiketsiz kap: 4 olay. Gözlük kuralı da önemlidir ama bu defterde 2 olaya karşılık gelir. Önlemi sıralarken önce veriye bakılır.
Bence iki temizleyiciyi karıştırırsam daha güçlü olur; iki iyi şey birleşince daha iyi temizler.
Ama bu yanlış.
temizleyiciler karışınca etkileri toplanmaz; tanecikleri tepkimeye girip yeni maddeler oluşturur. Bazı karışımlar zehirli gaz çıkarır ve kapalı alanda solunum yollarına zarar verir. Etiketteki "başka ürünlerle karıştırmayın" cümlesi süs değil, tepkime uyarısıdır. Güvenli temizlik tek ürünle, etiketteki miktarla ve havalandırılan ortamda yapılır.
Problem çözme programda beş adımdır; bu bölümde ilk üçü var. Akıl yürütme ve değerlendirme 1.4'te.
Adım.
Ne yaparsın?.
Ev olayında.
1. Yapılandır.
madde, kullanım hatası, ortam, sonuç diye ayır.
iki ürün · karıştırıldı · küçük banyo · koku.
2. Özetle.
tek cümleye indir, başka olaylarla karşılaştır.
ürünler karıştırıldı, zehirli gaz çıktı.
3. Çözümü tahmin et.
gözleme ve veriye dayanarak önlem öner.
karıştırma yok, havalandır, etiketi oku.
Kural: temizlik ürünleri karıştırılmaz. Karışınca tanecikleri tepkimeye girebilir, zehirli gaz çıkabilir.
Gözlem: iki temizleyici karışınca keskin koku yayılır → Tanecik: iki ürünün tanecikleri tepkimeye girip zehirli gaz molekülleri oluşturur → Sembol: etiketteki "karıştırmayın" uyarısı
Kimyasal tehditleri fark etmek de kimyanın işidir: programda anılan KBRN Tespit ve Teşhis Sistemi Projesi, savaş gemilerini kimyasal, biyolojik, radyoaktif ve nükleer tehditlere karşı sürekli korumak için geliştirilmiştir (öğretim programındaki tanımıyla).
Kelimelerle: kazayı şansa değil nedene bağla: madde, kullanım, ortam; önlemi de veriye göre seç.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Ev olayı: iki temizleyici küçük, penceresiz banyoda karıştırıldı; keskin koku ve öksürük. Problem: karıştırma. Etkiyi artıran: kapalı ortam.
Varyant 1: yalnızca ortam değişti: aynı karıştırma geniş ve pencereli bir balkonda yapıldı. Problem ortadan kalkar mı?
Kalkmaz. Tepkime yine olur, gaz yine oluşur; açık hava gazı seyreltir, etkiyi azaltır ama nedeni yok etmez. Önlem hâlâ karıştırmamaktır.
Varyant 2: yalnızca sıra değişti: aynı iki ürün aynı gün, ama ayrı ayrı kullanıldı; arada yüzey bol suyla durulandı, banyo havalandırıldı. Risk ne olur?
Çok azalır: ürünler kapta ya da yüzeyde buluşmaz. Etiketlerin önerdiği yol budur: tek ürün, durula, havalandır.
Varyant 3: yalnızca kap değişti: bir temizleyici etiketsiz bir su şişesine aktarıldı. Hangi yeni problem doğar?
Karıştırma yok ama yeni bir problem var: şişeyi gören biri onu su sanabilir. Önlem: ürün kendi etiketli kabında kalır.
Karşı-örnek: "Kaza olmadıysa kullanım doğrudur" kuralı işlemez: etiketsiz kap yıllarca sorun çıkarmayabilir, ama problem kazadan önce vardı. Problemi yapılandırmak, riski kaza beklemeden görmektir.
Karıştırma uyarısı: ne olur, neden, ne yaparsın?
Önce tahmin: çamaşır suyuyla kireç çözücüyü karıştırmak temizliği artırır mı? Kendine söyle, sonra dene.
İki ürün kartı seç. Düzenek tarif vermez, miktar söylemez; yalnızca sonucu ve yapılacağı gösterir. Temizlik ürünleri gerçekte hiç karıştırılmaz.
1. ürün:
2. ürün:
İki ürün seç.
Okul laboratuvarında bir olay: rafta etiketsiz bir kapta renksiz bir sıvı bulundu (kurgusal). Ece problemi yapılandırıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
Olay: rafta etiketsiz bir kapta renksiz bir sıvı var.
Problem: kaptaki maddenin ne olduğu ve hangi tehlikeyi taşıdığı bilinmiyor.
Renksiz olduğuna göre bu sıvı sudur; tehlike yoktur.
Özet: rafta kimliği bilinmeyen bir sıvı var; kimliği görünüşten tahmin edildi.
Önlem: kap öğretmene teslim edilir; laboratuvarda her kap etiketlenir.
Hata 3. adımda (neden-sonuc). Renk, bir maddenin kimliğini söylemez: pek çok tehlikeli sıvı da su gibi renksizdir. Kimlik ancak etiketten ya da öğretmenin yapacağı güvenli bir analizden öğrenilir; hiçbir sıvı koklanarak ya da tadılarak tanınmaz. 4. adım bu hatayı taşıyor; 5. adımdaki önlem ise doğrudur.
Verilen temsil: olay metni. "Tarlada tarım ilacı rüzgârlı havada, eldiven ve maske kullanılmadan püskürtüldü; uygulayanın elleri kaşındı, gözleri sulandı (kurgusal)." Ötekini üret: (1) problem şeridi tablosu (madde · kullanım hatası · ortam · sonuç · önlem); (2) tek cümlelik özet.
Cevabı göster
Madde
Kullanım hatası
Ortam
Sonuç
Önlem
tarım ilacı
eldiven ve maske yok
rüzgârlı hava
ellerde kaşıntı, gözde sulanma
rüzgârsız havada, eldiven ve maskeyle, etiketteki miktarla
Özet: Koruyucu donanım ve hava koşulu kuralına uyulmadan ilaç kullanıldığı için madde cilde ve gözlere ulaştı.
Aynı şeyi gösteren yer: metindeki "rüzgârlı havada" ifadesi tablonun "ortam" hücresidir; özetteki "hava koşulu" da odur. Üç temsil aynı olayın üç dilidir.
İki yol, bir soru: Bir temizlik işi için iki ürün arasında kararsızsın. Nasıl seçersin?
Uzun ve güvenli yol
Problemi yapılandır: leke ne (yağ mı, kireç mi), yüzey ne? Sonra her ürünün etiketindeki kullanım alanı ve uyarı satırlarını oku; lekeye ve yüzeye uyan tek ürünü seç.
Kısa ama koşullu yol
Ürünün adına bak ("yağ çözücü", "cam temizleyici"). Hızlıdır; ama koşulu var: ürün kendi etiketli kabında olmalı ve yüzeye uygun olduğu etikette yazmalı.
Hangisi ne zaman? Tanıdık ürün ve tanıdık yüzeyde kısa yol yeter. Yeni ürün, bilinmeyen yüzey ya da etiketsiz kap varsa uzun yola dön. İki yolda da ürünler karıştırılmaz.
Güvenlik: Çamaşır suyu, asitli temizleyicilerle (kireç çözücü, tuz ruhu) karışınca klor gazı; amonyaklı ürünlerle karışınca kloramin gazları açığa çıkar. Bu gazlar kapalı alanda gözlere ve solunum yollarına zarar verir. Temizlik ürünleri hiçbir zaman karıştırılmaz; ayrı kullanılır, kendi etiketli kabında saklanır. Keskin bir koku fark edersen ortamdan çık, pencereleri aç. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Kendine sor: Kaza olmadan önce de bir "problem" var mıdır? Etiketsiz kap örneğiyle söyle.Cevap
Vardır: etiketsiz kap bir risk kaynağıdır; kaza bu problemin sonucu olur. Problemi yapılandırmak riski kazadan önce görmektir.
Kendi kendini puanla. Kurgusal olay: bir iş yerinde havalandırması olmayan depoda ağzı açık boya kutuları bekliyor; çalışanlar baş ağrısından yakınıyor. Problemi yapılandır, tek cümleyle özetle ve iki önlem öner. Defterine yaz, sonra karşılaştır.
Tam puan çözüm şuna benzer
Madde: boyadan buharlaşan maddeler.
Kullanım hatası: kutular açık bırakılmış.
Ortam: havalandırma yok; buhar depoda birikiyor. Sonuç: baş ağrısı.
Özet: açık bırakılan boyaların buharı havasız depoda birikti.
Önlemler: kutular kapatılır; depo havalandırılır; etiketteki kullanım ve saklama uyarısı okunur.
Maddeyi, kullanım hatasını ve ortamı ayrı ayrı yazdım.
Özetim tek cümle ve nedeni söylüyor.
Önlemlerim nedenle eşleşiyor, şansa bırakılmıyor.
Laboratuvarda güvenlik: piktogramlar ve kurallar
KİM.9.1.2 (ç–d) · Zararlılık işaretleri ve laboratuvar kuralları
Bu bölümde: dokuz işaretin adını ve anlamını okuyacaksın. Laboratuvar kurallarını nedenleriyle öğrenecek, bir çizimde çiğnenen kuralları bulacaksın. ≈ 13 dk · YKS: kapsam ÖSYM duyurusuyla netleşecek
zararlılık işareti — tehlikenin türünü gösteren resimli işaret · süs ya da marka logosu değildir.
aşındırıcı — deriyi, gözü ve metali yakan · yalnızca asit demek değildir.
oksitleyici — yanmayı başlatan ya da şiddetlendiren · kendisi her zaman alev alan değildir.
koruyucu donanım — gözlük, önlük ve eldiven · yalnızca tehlikeli deneye özel değildir.
İşareti oku
Bir şişenin etiketinde kırmızı çerçeveli baklava içinde "daire üstünde alev" var. Bu işaret ne söyler?
Ne kadar eminsin?
Oksitleyici: kendisi yanmasa da yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir. Tek başına alev işareti "alevlenir" demektir. İki işaret birbirine benzer ama ayrı yerlerde saklanır.
Laboratuvar kapısında dokuz işaretlik bir pano var. Her işaret kırmızı çerçeveli bir baklava.
ECE: Bu işaretleri laboratuvar kapısında görmüştüm. Evdeki şişelerde de var mı?
VOLT: Var. Aynı işaretler ev ürünlerinin etiketlerinde de kullanılır; tehlikenin türünü bir bakışta söyler.
Ece bir deney tüpünün kokusunu merak ediyor.
ECE: Tüpteki şeyi merak ettim. Burnumu yaklaştırıp koklasam olur mu?
VOLT: Yaklaştırma. Tüpü uzakta tut, havayı elinle kendine doğru yelpazele; buhar yüzüne dolmaz.
Öğretmenin tahtasında iki çizim: asidi seyreltmenin doğru ve ters sırası.
ECE: Asidi seyreltmek için üstüne biraz su dökerim. Böylesi daha pratik, bence.
VOLT: Ters sıra tehlikeli: az su çok asitle buluşunca ısınıp kaynar, asit sıçrar. Kural: önce su, sonra asit.
Hangi işaret "bu madde sudaki canlılara zarar verir" demektir?
Kuru ağaç ve ölü balık, çevre için zararlı madde işaretidir. Böyle bir ürünün artığı lavaboya ya da toprağa dökülmez; etiketteki atık talimatına uyulur.
Volt bir kavram karikatürü gösteriyor: yedi numaralı nokta, bazısı hata, bazısı doğru.
ECE: Beş hata olduğunu söylüyorsun. Ben şimdilik iki tane buldum.
VOLT: Her kişiye sırayla bak: gözünde ne var, elinde ne var, masada ne var?
Karikatürde 3 numarada, deney masasının üstünde bir sandviç duruyor. Bu neden bir kural ihlalidir?
Laboratuvar masası kimyasal maddelerle temas eder; yiyecek ve içecek bu yüzden laboratuvara hiç girmez. Eli yıkamak, masadaki yiyeceğe bulaşan maddeyi temizlemez.
Bence evde kullanılan ürünler zararsızdır; laboratuvardaki işaretler yalnızca laboratuvar içindir. Etikette işaret yoksa tehlike de yoktur.
Ama bu yanlış.
karikatürdeki üç görüşten yalnızca C doğrudur. Aynı zararlılık işaretleri ev ürünlerinin etiketlerinde de kullanılır; işaret, tehlikenin türünü nerede olursan ol aynı dille söyler. İşaretin olmaması da "dikkatsiz kullanabilirsin" demek değildir: her ürün yutulursa ya da göze kaçarsa zarar verebilir; etiketin kullanım satırı yine okunur.
Bence asidi seyreltmek için üstüne su dökülür; hangi sırayla karıştırdığın önemli değil.
Ama bu yanlış.
sıra önemlidir. Suyu asidin üstüne dökersen ilk damlalar çok miktarda asitle karşılaşır; açığa çıkan ısı o az suyu kaynatabilir ve asit sıçrar. Asidi suya yavaş yavaş eklersen ısı çok suya dağılır. Kural: önce su, sonra asit. Bu işlem okulda, öğretmen tarafından yapılır.
Dokuz zararlılık işareti var. Hepsi kırmızı çerçeveli bir baklavadır. Adını ve anlamını bil; kod numarası ezberlenmez.
İşaret (şekil).
Adı.
Ne söyler.
patlayan bomba.
patlayıcı.
sarsıntı, ısı ya da kıvılcımla patlayabilir.
alev.
alevlenir.
kolayca alev alır.
daire üstünde alev.
oksitleyici.
yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir.
gaz tüpü.
basınçlı gaz.
basınç altında gaz içerir; ısınınca patlayabilir.
damlayan sıvının aşındırdığı el ve yüzey.
aşındırıcı.
deriyi ve gözü yakar, metali aşındırır.
kuru kafa ve çapraz kemikler.
akut toksisite.
az miktarı bile yutulur, solunur ya da deriye değerse zehirler.
göğsünde yıldız olan insan.
ciddi sağlık tehlikesi.
uzun sürede ciddi sağlık zararı verebilir.
ünlem işareti.
zararlı / tahriş edici.
tahriş eder ya da daha az ciddi zarar verir.
kuru ağaç ve ölü balık.
çevre için zararlı.
sudaki canlılara ve çevreye zarar verir.
Laboratuvar kuralları: gözlük, önlük, eldiven · koku elle yelpazelenir · yiyecek ve içecek yok · atık, atık kabına · önce su, sonra asit (asit suya eklenir) · etiketsiz kap kullanılmaz.
Türkiye'de bu işaretlerin ürün etiketlerinde kullanımı, bugünkü adıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmeliği ile düzenlenir (Resmî Gazete, 11.12.2013).
Gözlem: şişenin etiketinde aşındırıcı işareti var → Tanecik: madde deri ve göz dokusuyla tepkimeye girip onu bozar → Sembol: işaret: damlayan sıvının aşındırdığı el ve yüzey
Kelimelerle: işaret tehlikenin türünü, kural da ondan korunmanın yolunu söyler; ikisini birlikte oku.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden bölümün kuralını ve sözlükteki terimleri bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır. Kendi yazdığın akılda kalır, okuduğun değil.
Çapa: Etikette alev işareti: madde kolayca alev alır; ısı ve alev kaynaklarından uzakta, yanıcı maddeler dolabında saklanır.
Varyant 1: yalnızca işaret değişti: alevin altında bir daire var (oksitleyici). Saklama yeri değişir mi?
Değişir. Oksitleyici, yanıcı maddelerden ayrı saklanır; yan yana dururlarsa bir yangın şiddetlenebilir.
Varyant 2: yalnızca işaret değişti: aşındırıcı. Nerede ve nasıl saklanır?
Kırılmaz kapta, göz hizasının altındaki rafta saklanır; dökülürse yukarıdan yüze sıçramaz. Eldiven ve gözlükle kullanılır.
Varyant 3: yalnızca yer değişti: aynı aşındırıcı işaretli ürün evde. Kural değişir mi?
Değişmez. İşaret evde de aynı şeyi söyler: ürün çocukların ulaşamayacağı yerde, kendi kabında ve kapağı kapalı durur.
Karşı-örnek: "İşaret yoksa ürün hiçbir koşulda zarar vermez" kuralı işlemez: işaretsiz bir ürün de yutulursa ya da göze kaçarsa zarar verebilir. İşaretin yokluğu, kullanım satırını okumamayı haklı çıkarmaz.
Piktogram rafı ve hata avı
Önce tahmin: oksitleyici bir şişe, alevlenir bir şişenin yanına konursa sorun olur mu? Kendine söyle, sonra dene.
Birinci sekmede bir şişe seç, sonra rafını seç (okul laboratuvarı düzeni; model). İkinci sekmede karikatürdeki numaraları tek tek aç.
Şişe:
Raf:
Numara:
Bir şişe seç.
Bir şişede "alev", ötekinde "daire üstünde alev" işareti var. İkisi aynı rafta yan yana durabilir mi?
Daire üstünde alev oksitleyici işaretidir: kendisi alev almasa da yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir. Alevlenir madde ile oksitleyici ayrı yerlerde saklanır.
Okulda derişik bir asit seyreltilecek; işlemi öğretmen yapıyor. Ece adımları sırayla yazıyor. Ece'nin düşünme zincirinde tek bir adım hatalı; ondan sonraki adımlar o hatayı taşıyabilir. İlk hatalı adıma dokun.
Görev: derişik asit suyla seyreltilecek.
Önce gözlük, önlük ve eldiven takılır.
Behere önce asit konur, üstüne yavaş yavaş su eklenir.
Karışım bir cam çubukla yavaşça karıştırılır.
Seyreltik çözelti etiketlenip rafına kaldırılır.
Hata 3. adımda (neden-sonuc). Sıra ters: önce su konur, asit suya yavaş yavaş eklenir. Suyu asidin üstüne dökünce ilk damlalar çok asitle karşılaşır; açığa çıkan ısı az suyu kaynatıp asidi sıçratabilir. Öteki adımlar doğru: donanım, yavaş karıştırma ve etiketleme kuralın parçasıdır.
Verilen temsil: bir şişenin etiketindeki işaret (aşağıda). Ötekileri üret: (1) cümle: "Bu şişe ne söylüyor?" (2) davranış: nerede saklarım, nasıl kullanırım?
Cevabı göster
İşaret: damlayan sıvının aşındırdığı el ve yüzey; adı aşındırıcı.
Cümle: Bu madde deriyi ve gözü yakar, metali aşındırır.
Davranış: eldiven ve gözlükle kullanırım; kırılmaz kapta, göz hizasının altında ve çocukların ulaşamayacağı yerde saklarım.
Aynı şeyi gösteren yer: işaretteki yanan el ile cümledeki "deriyi yakar" aynı bilgidir; davranıştaki eldiven, bu bilginin karşılığıdır.
İki yol, bir soru: Bir ürünün ne kadar tehlikeli olduğunu etiketten nasıl anlarsın?
Uzun ve güvenli yol
İşareti ve yanındaki uyarı cümlelerini birlikte oku: işaret tehlikenin türünü, cümle ne yapacağını (saklama, kullanım, ilk yardım) söyler. Birden fazla işaret varsa hepsini oku.
Kısa ama koşullu yol
Yalnızca işaretin şekline bak. Hızlıdır; ama koşulu var: işaret yalnız türü söyler, ne yapacağını söylemez. Etikette birden çok işaret olabilir.
Hangisi ne zaman? Rafta hızlı ayırmak için kısa yol yeter. Ürünü kullanacaksan uzun yola dön: ne yapacağını cümleler söyler.
Benzeyen: Zararlılık işareti bir trafik işaretine benzer: şekil ve renkle, okumadan anlaşılan bir uyarıdır; dünyanın her yerinde aynı resimdir.
Benzemeyen: Trafik işareti bir yere, yola bağlıdır; zararlılık işareti maddenin kendisine bağlıdır ve şişe nereye giderse onunla gider. Bir şişede birden çok işaret olabilir.
Ders: İşaret tehlikenin türünü söyler; ne yapacağını etiketin cümleleri söyler.
Güvenlik: Laboratuvar deneyleri yalnızca okulda, öğretmeninle yapılır; asit seyreltme ve koklama gibi işlemleri bu kitapta çizim olarak izlersin. Evde yapabileceğin güvenli etkinlik yalnızca şudur: evdeki ürünlerin etiketlerini açmadan ve karıştırmadan okumak, işaretleri bir tabloya yazmak. Bir yetişkin haberdar olsun. Yanlışlıkla yutma, göze kaçma ya da solunum sıkıntısında Ulusal Zehir Danışma Merkezi: 114; acil durumda 112.
Derine in (isteğe bağlı): GHS nedir; dünyada neden aynı işaretler?
GHS, kimyasalların sınıflandırılması ve etiketlenmesi için Birleşmiş Milletlerin geliştirdiği küresel uyumlu sistemin kısaltmasıdır. Ülkeler aynı işaretleri kullanınca, bir ürün hangi ülkede satılırsa satılsın tehlike aynı resimle anlatılır. Türkiye'deki yönetmelik de Avrupa Birliği'nin bu sisteme dayanan tüzüğüne paralel hazırlanmıştır (Resmî Gazete, 11.12.2013).
Kendine sor: "Alev" işareti ile "daire üstünde alev" işaretinin farkı nedir? İkisi neden ayrı saklanır?Cevap
Alev: madde kolayca alev alır. Daire üstünde alev: madde yanmayı başlatır ya da şiddetlendirir (oksitleyici). Yan yana dururlarsa bir yangın şiddetlenebilir; bu yüzden ayrı saklanırlar.
Soru: Aşağıdakilerden hangileri doğrudur? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et. Her yanlış hücre bu ünitenin bir yanılgısıdır.
Sofra tuzu ve su da kimyasal maddedir.
Doğal kaynaklı bir ürün her miktarda güvenlidir.
İki temizleyici karışınca etkileri toplanır, daha iyi temizler.
Asit seyreltilirken önce su konur, asit suya yavaşça eklenir.
Etikette işaret yoksa ürün hiçbir koşulda zarar vermez.
Simya ile kimya aynı bilimdir; yalnızca adı değişmiştir.
Bir ürünün niteliği, onu yapan maddenin özelliğinden gelir.
Laboratuvarda bir madde tadına ya da kokusuna bakılarak tanınır.
Oksitleyici bir madde, yanıcı maddelerin yanında saklanabilir.
Bugün öğrendiğim en önemli şey:
Hâlâ bulanık olan (işaret mi, kural mı, alt dal mı?):
Kendi davranışım (evde bir ürünü etiketine uymadan kullandığım bir an ve bundan sonra ne yapacağım):
Hangi kavram, hangi soruda?
Bu ünitede formül yok, kavram ve kural var. Soruyu okurken tetik kelimeyi yakala; satır sana hangi kuralı kullanacağını söyler.
Kavram ya da kural
Soru hangi kelimeyi söyleyince
Terimler
Kimyasal madde
"kimyasal içermez", "doğal", "yapay"
belirli bileşimi olan her madde; su ve tuz dahil
Nitelik ↔ maddenin özelliği
"neden yapışmaz", "neden ıslanmaz", "yağı nasıl söker"
yapılandır → özetle → çözümü tahmin et → değerlendir
Karıştırma yasağı
"iki temizleyici", "aynı kovada"
tepkime, zehirli gaz, havalandırma, 114/112
Zararlılık işaretleri
"etikette şu işaret var"
dokuz işaret: ad ve anlam; saklama
Laboratuvar kuralları
"karikatür", "hangi kural çiğnendi"
gözlük, yelpazeleme, yiyecek yok, atık kabı, önce su sonra asit
SORU 1 ALIŞTIR
Üç ürün: bulaşık deterjanı, yapışmaz tava, yağmurluk. Her birinin niteliğini yaz ve bu niteliği maddenin hangi özelliğinin sağladığını açıkla. Sonra her ürün için bir kullanım kuralı çıkar.
Kavram: nitelik ↔ maddenin özelliği ↔ kullanım biçimi
Verilenleri yaz: üç ürün ve günlük gözlemler: deterjan yağı söker, tavada yumurta kayar, yağmurlukta su damla olup akar.
Ne isteniyor? her ürün için nitelik, maddenin özelliği ve bir kullanım kuralı.
Her ürüne aynı üç soruyu sorarım: ne iş yapar, taneciklerde nedeni ne, bu neden nasıl korunur?
Gözlem: yağlı tabak temizlenir, yumurta kayar, su damla olur → Tanecik: deterjan molekülü yağı sarar; kaplama yiyeceği zayıf çeker; yağmurluk yüzeyi suyu çekmez → Sembol: etiketlerdeki sözler: "yağ söker", "yapışmaz", "su geçirmez"
Bulaşık deterjanı: nitelik, yağı suyla sökmek. Özellik: molekülün bir ucu yağa, öbürü suya tutunur. Kural: etiketteki miktar kadar kullanılır.
Yapışmaz tava: nitelik, yiyeceğin tutunmaması. Özellik: kaplama maddesi yiyeceği çok zayıf çeker. Kural: tahta ya da silikon kaşık.
Kullanım kuralı nitelikten türer: nitelik kaplamadaysa, kaplamayı koruyan kaşık seçilir.
Yağmurluk: nitelik, suyu içeri almamak. Özellik: yüzey kaplaması suyu çekmez. Kural: etiketteki yıkama talimatına uyulur.
Deterjan: yağı sarıp taşır · Tava: kaplama zayıf çeker · Yağmurluk: yüzey suyu çekmez; kullanım kuralları bu özellikleri korur
Üç kural da nitelikle aynı yerden çıkıyor: nitelik bozulursa kural anlamsızlaşır. Günlük deneyimle de uyumlu: çizilmiş tava yapışır.
Niteliği ürünün "gücüne", kalınlığına ya da ambalajına bağlamak. Nitelik, maddenin taneciklerdeki davranışından gelir.
SORU 2 ALIŞTIR
Dört örnek olayı alt dallarla eşleştirin: (a) şişe suyundaki minerallerin miktarı ölçülüyor; (b) yeni bir boya molekülü karbon atomlarından kuruluyor; (c) hücrede DNA'nın onarım tepkimeleri inceleniyor; (d) bir tepkimenin sıcakta neden hızlandığı araştırılıyor.
Kavram: her alt dal kendi sorusunu sorar
Verilenleri yaz: dört örnek olay (a–d).
Ne isteniyor? her olayın alt dalı ve gerekçesi.
Olayın sorusunu bulurum: ne kadar var, nasıl kurulur, canlıda ne olur, neden hızlanır? Soru dalı söyler.
Gözlem: dört ayrı çalışma masası → Tanecik: hepsinde moleküller ya da iyonlar incelenir; farklı olan sorudur → Sembol: dal adları: analitik, organik, biyokimya, fizikokimya
(a) "Ne var, ne kadar?" sorusu: analitik kimya.
kalan eşleştirmeleri sen yap, sonra aç
(b) "Karbon bileşiği nasıl kurulur?" sorusu: organik kimya.
(c) "Canlıda hangi tepkimeler olur?" sorusu: biyokimya.
Aziz Sancar'ın Nobel ödüllü çalışması da bu sorudur: hücrenin DNA'yı onarma tepkimeleri.
(d) "Enerji ve hız maddeyi nasıl etkiler?" sorusu: fizikokimya.
Dört olay dört farklı dala gitti, çünkü dört farklı soru soruldu. Bir çalışma birkaç dalı birlikte kullanabilir; ana soru dalı belirler.
(c)'yi "molekül" kelimesi yüzünden organik ya da anorganik kimyaya koymak. Dalı sorulan soru belirler: canlıdaki tepkimeler biyokimyadır.
SORU 3 ALIŞTIR
Bir şişenin etiketinde iki işaret var: alev ve ünlem işareti. Bu şişe ne söylüyor; nasıl saklanır ve nasıl kullanılır?
Kavram: her işaret ayrı bir tehlikedir; önlemler birlikte alınır
Verilenleri yaz: etikette iki işaret: alev, ünlem.
Ne isteniyor? şişenin söylediği, saklama ve kullanım kuralları.
İşaretleri tek tek çözerim, sonra önlemleri birleştiririm; bir işareti atlamam.
Gözlem: etikette iki işaret → Tanecik: madde ısı ve alev kaynağının yanında kolay tutuşur; deriye ve göze değince tahriş eder → Sembol: alev ve ünlem işaretleri
Alev: madde kolayca alev alır. Saklama: ısı ve alev kaynaklarından uzakta, yanıcı maddeler dolabında.
Ünlem: madde tahriş eder ya da daha az ciddi zarar verir. Kullanım: eldiven ve gözlük; deriye ve göze değdirilmez.
son adımı sen tamamla, sonra aç
İki işaret birlikte: iki tehlikeye karşı iki önlem birlikte uygulanır; etiketin uyarı cümleleri de okunur.
Kolay alev alır ve tahriş eder: alevden uzak saklanır, eldiven ve gözlükle kullanılır
İki işaret, iki ayrı tehlike; önlemler birbirini dışlamıyor, birlikte uygulanıyor. İşaret sayısı arttıkça önlem listesi de uzar: tutarlı.
Yalnızca en göze çarpan işareti okuyup ötekini atlamak. Etiketteki her işaret ayrı bir tehlikedir.
İki yol, bir soru: Bir olayda hangi kuralın çiğnendiğini hızlı bulmak istiyorsun. Nasıl gidersin?
Uzun ve güvenli yol
Olayı yapılandır (madde, kullanım hatası, ortam, sonuç); sonra kural listesini tek tek olaya vur. Hiçbir ihlali atlamazsın.
Kısa ama koşullu yol
Önce çizimde en kolay görülen üç ihlale bak: gözlük, koklama, yiyecek. Hızlıdır; ama koşulu var: olayda karıştırma, etiketsiz kap ya da ters sıra gibi başka bir ihlal olabilir.
Hangisi ne zaman? Karikatürde ve sınavda önce kısa yolla başla, sonra listeyi baştan sona tara. Gerçek laboratuvarda hep uzun yol.
SORU 4 UYGULA
Kurgusal olay: evde bir temizlik ürünü boş bir su şişesine aktarılmış ve buzdolabının yanına konmuş. Bir aile üyesi şişeden bir yudum alıp tükürmüş; 114 aranmış. Problemi yapılandırın, tek cümleyle özetleyin ve önlem tahmin edin.
Kavram: problem çözme sırası (yapılandır → özetle → çözümü tahmin et)
Verilenleri yaz: olay metni (kurgusal): ürün su şişesine aktarılmış, yiyeceklerin yanında durmuş, yanlışlıkla ağıza alınmış.
Ne isteniyor? problemin parçaları, özet, önlemler.
Olayı dört parçaya bölerim: madde, kullanım hatası, ortam, sonuç. Önlemi her parçaya karşı yazarım.
Gözlem: şişede su gibi görünen bir sıvı → Tanecik: şişedeki tanecikler suyun değil, temizleyicinin tanecikleri → Sembol: etiketsiz şişe: kimliği yazılmamış kap
Yapılandır: madde, temizlik ürünü; kullanım hatası, etiketsiz bir içecek şişesine aktarılmış; ortam, yiyeceklerin yanı; sonuç, yanlışlıkla ağıza alındı.
Yapılandırma, suçlu aramak değil; olayı değiştirilebilir parçalara ayırmaktır.
Özetle: ürün kendi etiketli kabından çıkarılınca su sanıldı.
Çözümü tahmin et: ürün kendi etiketli kabında, yiyeceklerden ayrı ve çocukların ulaşamayacağı yerde saklanır; yanlışlıkla yutmada 114 aranır.
Neden: ürünün etiketsiz içecek şişesine aktarılması. Önlem: kendi kabı, ayrı dolap, ulaşılamayan yer.
Önlemler her nedenle tek tek eşleşiyor: etiketsiz kap → kendi kabı; yiyecek yanında → ayrı dolap. Neden ortadan kalkınca aynı olay tekrarlanamaz.
Sorunu kişiye yüklemek ("dikkatsizdi"). Kişiyi suçlamak önlem üretmez; kabın etiketsiz olması düzeltilebilir bir nedendir.
SORU 5 UYGULA
Aynı leke çıkarıcı için iki kaynak: (A) yazarı ve tarihi olmayan bir paylaşım: "Tamamen doğal, çocuklar bile rahatça kullanabilir." (B) ürünün kendi etiketi: "Çocuklardan uzak tutun. Göze temasında bol suyla yıkayın." Hangisine dayanırsın? Kaynak üçlüsüyle değerlendir.
Kavram: güvenilir bilgi (kim, neye dayanarak, ne zaman?)
Verilenleri yaz: iki metin: A (paylaşım), B (etiket).
Ne isteniyor? güvenilecek kaynak ve gerekçesi.
Her kaynağa aynı üç soruyu sorarım; "doğal" kelimesini kanıt saymam.
Gözlem: iki farklı metin → Tanecik: ürünü oluşturan maddelerin kaynağı güvenliği değiştirmez → Sembol: etiket cümlesi: "çocuklardan uzak tutun"
Kim? A'nın yazarı bilinmiyor; B, ürünü piyasaya sunanın etiketidir ve etiketin kuralları yönetmelikle belirlenir.
Neye dayanarak? A hiçbir ölçüm ya da kaynak göstermiyor; "doğal" kelimesi güvenlik ölçütü değildir. B ürünün kullanım biçimine dair somut uyarı veriyor.
kalan iki soruyu sen sor, sonra aç
Ne zaman? A'nın tarihi yok; B elindeki ürünün kendisine ait.
Karar: B'ye dayanırım; ürün çocuklardan uzak tutulur.
B (etiket) güvenilirdir; A'nın iddiası "doğal = güvenli" yanılgısına dayanıyor
Karar veriyle uyumlu: B somut ve ürüne özgü bilgi veriyor; A'nın cümlesi hiçbir soruya cevap vermiyor. İki kaynak çelişince kanıtı olan kazanır.
"Doğal" kelimesini güvenlik kanıtı saymak. Güvenliği maddenin kaynağı değil, miktar ve kullanım belirler.
SORU 6 UYGULA
1.4'teki kavram karikatüründe yedi numara var. Hangileri kural ihlali, hangileri doğru davranış? Her ihlalin gerekçesini yaz.
Kavram: laboratuvar kuralları ve gerekçeleri
Verilenleri yaz: karikatürdeki yedi numara.
Ne isteniyor? ihlaller, doğru davranışlar ve gerekçeler.
Her kişiye sırayla bakarım: gözünde ne var, elinde ne var, masasında ne var? Sonra raf ve atık kabına.
Gözlem: laboratuvar sahnesi → Tanecik: buhar, damla ve toz tanecikleri göze, buruna, ağza ulaşabilir → Sembol: kural listesi ve numaralar
1: kural ihlali. Gözlük yok: sıçrayan bir damla göze ulaşabilir. Laboratuvarda koruyucu gözlük her zaman takılır.
2: kural ihlali. Tüp burna yaklaştırılmış: buhar doğrudan solunur. Koku, tüp uzakta tutularak elle yelpazelenir.
kalan numaraları sen değerlendir, sonra aç
3: kural ihlali. Deney masasında yiyecek: masadaki madde ele, oradan ağıza geçebilir. Laboratuvarda yenmez, içilmez.
4: kural ihlali. Asidin üstüne su dökülüyor: az su çok asitle buluşunca ısınıp kaynar, asit sıçrar. Önce su konur, asit suya eklenir.
5: kural ihlali. Etiketsiz kavanoz: içindeki madde bilinmez, başka bir şeyle karıştırılabilir. Her kap etiketlenir.
6: doğru davranış. Atık, "atık" etiketli kaba dökülüyor: doğru davranış. Lavaboya dökülmez.
7: doğru davranış. Gözlük ve önlük takılmış: doğru donanım. (Ama aynı kişinin masasında sandviç var; 3 numaraya bak.)
İhlaller: 1, 2, 3, 4, 5 · doğru davranışlar: 6 ve 7
Beş ihlal, iki doğru davranış; toplam 7 numara. Her ihlalin gerekçesi bir tehlike yoluna bağlanıyor: göz, solunum, ağız, sıçrama, bilinmeyen madde.
7 numarayı "her şey yolunda" diye geçmek. Aynı kişinin masasındaki sandviç 3 numarada: donanım doğru olabilir, davranış yanlış.
SORU 7 DERİNLEŞ · istersen atla
Mantıksız sonuç. Ece şöyle düşünüyor: (1) Etikette aşındırıcı işareti var. (2) Aşındırıcı madde deriye değince zarar verir. (3) Ben ona dokunmayacağım. (4) O hâlde ürünü mutfak tezgâhında, kapağı açık bir kapta tutmak güvenlidir. Yol düzgün görünüyor, sonuç mantıksız. Hangi varsayım yanlış?
Kavram: işaret tehlikenin türünü söyler; risk yalnız senin davranışına bağlı değildir
Verilenleri yaz: Ece'nin dört adımı; işaret: aşındırıcı.
Ne isteniyor? sonucu mantıksız yapan gizli varsayım ve doğru saklama.
Sonucu kurala vururum: aşındırıcı ürün için saklama kuralı ne diyor? Sonra adımlar arasında söylenmeden kabul edilen şeyi ararım.
Gözlem: mutfakta kapağı açık bir kap → Tanecik: aşındırıcı tanecikler dökülürse ya da sıçrarsa deri, göz ve yiyecekle temas eder → Sembol: aşındırıcı işareti: el ve yüzey
1. ve 2. adım doğru: işaret doğru okunmuş.
buradan sonrasını sen çöz: gizli varsayımı adlandır, doğru saklamayı yaz, sonra aç
Gizli varsayım: "zarar yalnızca ben dokunursam olur." Oysa açık kap dökülebilir, sıçrayabilir; başka biri, örneğin bir çocuk, ona ulaşabilir; yiyecekle karışabilir.
Doğrusu: ürün kendi kabında, kapağı kapalı, yiyeceklerden ayrı, göz hizasının altında ve çocukların ulaşamayacağı yerde durur.
Yanlış varsayım: tehlikenin yalnız kendi dokunuşuna bağlı olduğu. Risk; kap, yer ve öteki kişilerle de belirlenir.
Düzeltilmiş sonuç etiketteki uyarılarla ve 1.4'teki saklama kuralıyla aynı; mantıksızlık ortadan kalktı. Hata hesapta değil, söylenmemiş bir varsayımdaydı.
Sonuç saçma çıkınca işareti yanlış okuduğunu sanmak. İşaret doğru okundu; yanlış olan, "tehlike yalnız bana dokunursa" varsayımı.
SORU 8 DERİNLEŞ · istersen atla
Bir okulda laboratuvar kuralları panosu asılmadan önceki dönemde 12, sonraki dönemde 5 olay kaydedilmiş (kurgusal veri; önceki dönemin ayrıntısı 1.3'teki defterde). Bir öğrenci "Pano olayları azalttı, bu kesin" diyor. Programın değerlendirme adımıyla bu yargıyı sına.
Kavram: veriye dayalı değerlendirme; "uyumlu" ile "kesin kanıt" farkı
Verilenleri yaz: önceki dönem 12 olay, sonraki dönem 5 olay (kurgusal).
Ne isteniyor? yargının veriyle ne kadar desteklendiği.
Önce veriyi okurum, sonra verinin ne söylediğini ve ne söylemediğini ayırırım.
Gözlem: defterdeki olay sayısı azaldı → Tanecik: daha az etiketsiz kap ve karıştırma: taneciklerle temas azalır (beklenen) → Sembol: 12 → 5
Azalma: 12 − 5 = 7 olay.
Veri ne diyor? Azalma panoyla aynı zamana denk geliyor; yargıyla uyumlu.
Veri ne demiyor? Tek okul ve iki dönem var; aynı dönemde başka şeyler de değişmiş olabilir (deney türleri, öğrenci sayısı).
Değerlendirme adımı: yargının sınırını söylemek, yargıyı zayıflatmaz; güvenilir yapar.
Daha güçlü değerlendirme için: birkaç dönemin verisi, olay türlerinin ayrı ayrı sayılması, benzer bir okulla karşılaştırma.
Karar: "Pano, olayların azalmasıyla uyumludur; kesin neden olduğunu söylemek için daha çok veri gerekir."
7 olayluk azalma önceki sayının yarısından fazla; ama örneklem küçük. "Uyumlu" demek veriyle tutarlı, "kesin" demek veriyi aşıyor.
Önce-sonra farkını tek başına neden kanıtı saymak. Aynı dönemde başka bir şey de değişmiş olabilir.
SINAV KÖŞESİ
Bir okul laboratuvarının bir dönemlik olay defteri (kurgusal veri):
Olay nedeni
Olay sayısı
etiketsiz kap
4
ürün karıştırma
3
gözlük takmama
2
yiyecek-içecek
2
elle yelpazelemeden koklama
1
Buna göre, I. En sık görülen olay nedeni etiketsiz kaptır. II. Olayların yarısından fazlası ilk iki nedenden kaynaklanır. III. Koruyucu gözlük kuralı bu defterdeki olayların yarısından fazlasını tek başına önlerdi. yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
Kavram: veri okuma ve önlemi veriye göre sıralama
Soruyu sökme:
Verilenleri yaz: beş neden ve sayıları: etiketsiz kap 4, ürün karıştırma 3, gözlük takmama 2, yiyecek-içecek 2, elle yelpazelemeden koklama 1 (kurgusal).
Ne isteniyor? Üç yargıdan doğru olanlar. Öncüllü soruda her yargıyı ayrı sına, şıkka en son bak.
I en büyük değeri bulmak, II iki değeri toplayıp toplamla karşılaştırmak, III tek bir satırı toplamla karşılaştırmak: üç küçük soru, bir şık.
Gözlem: defterde beş satır → Tanecik: her olayda bir madde yanlış yerde ya da yanlış biçimde ele, göze, ağza ulaştı → Sembol: sayılar ve toplam
Toplam: 4 + 3 + 2 + 2 + 1 = 12. Yarısı 6.
I: en büyük sayı 4, etiketsiz kap: doğru. II: 4 + 3 = 7; 7 > 6: doğru. III: gözlük satırı 2; 2 < 6: yanlış.
C (I ve II)
Beş satırın toplamı 12; II'deki 7 bu toplamın içinde ve yarıdan büyük. III'ün yanlış çıkması, gözlüğün önemsiz olduğunu değil, bu defterde daha az olaya karşılık geldiğini söyler.
III'ü "gözlük en önemli kural" diye doğru saymak: soru önemi değil, verideki payı soruyor.
A → B → C · aynı defter, üç adım
(a) Doğrudan okuma: En sık neden hangisi, kaç olay?
Cevap (a)
Etiketsiz kap, 4 olay.
(b) Tek adım: Dönemde toplam kaç olay var?
Cevap (b)
4 + 3 + 2 + 2 + 1 = 12 olay.
(c) Çıkarım: Okul önce hangi iki kurala odaklanmalı? Bu çıkarımın sınırı ne?
Cevap (c)
Her kabın etiketlenmesi ve ürünlerin karıştırılmaması: birlikte 7 olaya karşılık geliyor. Sınır: tek dönemlik, kurgusal bir defter; öteki kurallar da uygulanmaya devam eder.