Matematik 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf matematiğinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca'nın üçüncü kitabı.
11. sınıf öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın robotu. Bu sefer kareli tahtanın başında: koordinat düzlemi, birim çember, pergel ve cetvelle çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sabit ve yaklaşık değer (ör. π, √2, log 2) sorunun içinde verilir. Hesap makinesi gerekmez; gerekiyorsa soruda yazar.
İki Değişken Arasındaki İlişki
Birlikte değişmek, birinin ötekine yol açması demek değildir.
Uzun boylular daha mı yükseğe zıplar? Dondurma satışı güneş yanığını mı artırır? Bu ünitede aynı kişiden alınan iki ölçümü serpme diyagramına çevirmeyi, ilişkinin yönünü ve gücünü okumayı, ilişki ile nedeni ayırmayı ve başkasının iddiasını veriyle sınamayı Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Aynı kişiden iki ölçüm: serpme diyagramı
Bu bölümde: İki nicel değişken için araştırma sorusu kurmayı öğreneceksin. Aynı kişiden iki ölçüm alıp tabloyu serpme diyagramına çevireceksin.
- nicel değişken — sayıyla ölçülen özellik, boy gibi · bu değildir: göz rengi gibi bir kategori
- gözlem birimi — verisi toplanan kişi ya da nesne · bu değildir: ölçülen özelliğin kendisi
- serpme diyagramı — her gözlem birimi bir nokta · bu değildir: noktaları birleştiren çizgi grafiği
- birlikte değişim — biri değişirken ötekinin değişme eğilimi · bu değildir: her noktada geçen kesin kural
Sınıftan 8 öğrencinin boyu ve dikey zıplama yüksekliği ölçülecek. Sence ne görürüz?
Hangisi iki nicel değişken arasındaki ilişkiye odaklanan bir araştırma sorusudur?
Boy–zıplama verisine boyu 175 cm, zıplaması 38 cm olan dokuzuncu bir öğrenci eklendi. Bu nokta için ne söylenir?
Bence iki noktaya bakmak yeter: D ile E ters gidiyorsa boy ile zıplama arasında ilişki yoktur.
Ama bu yanlış.
ilişki tek tek noktalardan değil, bütün buluttan okunur. En kısa üç öğrencinin zıplaması 36–40 cm, en uzun üç öğrencininki 45–52 cm. Aradaki D ile E istisnadır; eğilimi bozmaz.
İki nicel değişkenli veri: aynı gözlem biriminden (aynı kişiden) alınan iki sayısal ölçüm. Tabloda her satır bir kişidir.
Serpme diyagramı: her satır bir nokta (x, y) olur; noktalar birleştirilmez. Yatay eksene bir değişken, düşey eksene öteki yazılır.
Birlikte değişim eğilimi: bulut sağa gittikçe yükseliyorsa biri artarken öteki de artma eğilimindedir. Alçalıyorsa azalma eğilimindedir. Belirgin bir yön yoksa eğilim görülmez. Birkaç istisna eğilimi bozmaz.
Araştırma sırası: soru sor → veri toplama planı yap → veriyi topla → analiz et → yorumla.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: sekiz nokta yerleşince bulut sağa doğru yükselecek mi, alçalacak mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir satıra dokun: o öğrencinin noktası yerleşir. Kesikli çizgiler, noktanın hangi boydan ve hangi zıplamadan geldiğini gösterir.
Verilen temsil tablo: altı öğrencinin günlük ekran süresi ve uyku süresi (saat). Ötekini üret: (1) serpme diyagramını çiz; (2) eğilimi tek cümleyle yaz.
| Öğrenci | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ekran (saat) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| Uyku (saat) | 9 | 7 | 8 | 7 | 6 | 6 |
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Tablo: her sütun bir öğrenci. Diyagram: her öğrenci bir nokta, örneğin 3. öğrenci (3, 8). Cümle: bu altı öğrencide ekran süresi arttıkça uyku süresi azalma eğilimindedir.
Eğim neye karşılık? Bulutun sağa doğru alçalması, tabloda ekran satırı büyürken uyku satırının küçülmesidir. 2. ve 3. öğrenci bu kurala uymuyor (2 saat ekranda 7 saat, 3 saat ekranda 8 saat uyku); eğilim yine de görülüyor.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki bir sütun ↔ diyagramdaki bir nokta.
Ece boy–zıplama tablosunu serpme diyagramına çevirecek. Önündeki tablo karışık sırada olduğu için önce düzenliyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
| Boy (cm) | 172 | 158 | 180 | 165 | 185 | 162 | 176 | 170 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zıplama (cm) | 41 | 38 | 45 | 36 | 52 | 40 | 48 | 44 |
- Tabloda 8 öğrenci var; her satırda bir öğrencinin boyu ve zıplaması yazıyor.
- Boy sütununu küçükten büyüğe sıraladım: 158, 162, 165, 170, 172, 176, 180, 185.
- Zıplama sütununu da ayrıca küçükten büyüğe sıraladım ve boyların yanına yazdım: 36, 38, 40, 41, 44, 45, 48, 52.
- Yan yana gelen sayıları nokta yaptım: (158, 36), (162, 38), … , (185, 52).
- Noktaların hepsi sağa doğru yükseliyor: her uzun öğrenci, daha kısa herkesten yükseğe zıplıyor.
Cevap
Dört bölgeyi say: bölgelere göre sayım oranı
Bu bölümde: Düzlemi ortalama çizgileriyle dört bölgeye ayıracaksın. Her bölgedeki noktaları sayıp bir oran bulacak ve bu oranın ne dediğini okuyacaksın.
- aritmetik ortalama — değerlerin toplamı bölü değer sayısı · bu değildir: en sık görülen değer
- ortalama çizgisi — x̄ ya da ȳ hizasındaki çizgi · bu değildir: koordinat ekseni
- bölge — iki çizginin ayırdığı dört parçadan biri · bu değildir: eksenlerin ayırdığı çeyrek
- bölgelere göre sayım oranı — bölge sayılarından çıkan eğilim sayısı · bu değildir: korelasyon katsayısının kendisi
Boy–zıplama bulutunun ortasından biri dikey, biri yatay iki çizgi geçiriyoruz. Noktaların çoğu hangi iki köşede toplanır?
Veriye boyu 160 cm, zıplaması 50 cm olan dokuzuncu öğrenci eklendi. Yeni ortalamalar x̄ ≈ 169,8 cm ve ȳ ≈ 43,8 cm. Bu nokta hangi bölgeye düşer?
Bir veride 10 noktanın 6'sı II ve IV. bölgede, 4'ü I ve III. bölgede. Bölgelere göre sayım oranının işareti ne olur?
Bence bölgeleri eksenler ayırır: I. bölge, eksenlerin sağ üstüdür.
Ama bu yanlış.
boy ve zıplama hep artı sayıdır. Bu yüzden bütün noktalar eksenlerin sağ üstüne düşer ve sayım her veride 1 verir; bu sayı bir şey söylemez. Bölgeleri ortalama çizgileri ayırır: x̄ = 171 cm, ȳ = 43 cm. Aynı sekiz nokta o zaman 3, 1, 3, 1 diye dağılır.
x̄ = Σx / n
Kelimelerle: x değerlerinin hepsini topla, kaç değer varsa ona böl. ȳ de aynı yolla y değerlerinden bulunur.Harfler: x̄: x değerlerinin ortalaması · Σx: x değerlerinin toplamı · n: nokta (gözlem birimi) sayısı.QCR = (nI + nIII − nII − nIV) / n
Kelimelerle: birlikte gidenlerin sayısından ters gidenlerin sayısını çıkar, toplam nokta sayısına böl.Harfler: nI, nII, nIII, nIV: bölgelerdeki nokta sayıları · n: toplam nokta sayısı · QCR: bölgelere göre sayım oranı.Bölgeleri ortalama çizgileri ayırır, eksenler değil. Dikey çizgi x = x̄, yatay çizgi y = ȳ. I sağ üst, II sol üst, III sol alt, IV sağ alt.
−1 ≤ QCR ≤ 1. Artı: birlikte artma eğilimi. Eksi: biri artarken öteki azalma eğilimi. 0'a yakın: belirgin bir yön yok.
Bu kitaptaki tanım: programda bu oranın formülü yazılı değil; burada yaygın tanım kullanıldı. Bu kitabın sorularında hiçbir nokta ortalama çizgisinin tam üstüne düşmez.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Beş öğrencinin boyu 160, 164, 171, 176 ve 179 cm. Ortalama: x̄ = 850/5 = 170 cm.
Varyant 1: yalnızca en uzun öğrencinin boyu 179'dan 189 cm'ye çıktı. Ortalama artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 2: yalnızca boyu 170 cm olan altıncı bir öğrenci eklendi. Ortalama artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 3: yalnızca her öğrenci ayakkabısını çıkardı; her boy 5 cm azaldı. Ortalama artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Karşı-örnek: ortalama tek başına ilişki hakkında bilgi vermez. Aynı beş boy, zıplamaları 36, 41, 44, 49, 55 cm olan beş öğrenciye iki türlü eşleşebilir: kısa olan az zıplarsa bulut yükselir, kısa olan çok zıplarsa bulut alçalır. İkisinde de x̄ = 170 cm ve ȳ = 45 cm.
Çapa: Boy–zıplama verisi: n = 8, x̄ = 171 cm, ȳ = 43 cm; D (170, 44), G (180, 45). Bölgelerde 3, 1, 3, 1 nokta. QCR = (3 + 3 − 1 − 1)/8 = 0,5.
Varyant 1: yalnızca D öğrencisinin boyu yanlış yazılmış: 170 değil, 173 cm. QCR artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 2: yalnızca G öğrencisinin zıplaması 45 değil, 40 cm çıktı. QCR artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 3: yalnızca eksenler yer değiştirdi: boy düşey, zıplama yatay eksende. QCR artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Karşı-örnek: QCR yalnızca bölgeleri sayar, eğriyi göremez. (−2, 4), (−1, 1), (1, 1), (2, 4) noktaları bir çanak çizer; ama x̄ = 0, ȳ = 2,5 çizgileriyle dört bölgede birer nokta kalır ve QCR = 0 çıkar.
Önce tahmin: ekran–uyku verisinde bölgelere göre sayım oranı artı mı çıkar, eksi mi? Kendine söyle, sonra dene.
Bir veri seç: ortalama çizgileri ve dört bölge çizilir, sayım kendiliğinden yapılır. İstersen fazladan bir nokta ekle ve kaydırıcılarla yerini değiştir; ortalamaların da kaydığına dikkat et.
Verilen temsil serpme diyagramı: 10 öğrencinin günlük ekran süresi ve uyku süresi; ortalama çizgileri çizilmiş (x̄ = 3,42 saat, ȳ = 7,51 saat). Ötekini üret: (1) dört bölgenin sayım tablosunu doldur; (2) QCR'yi hesapla; (3) sonucu tek cümleyle yaz.
Cevabı göster
| Bölge | I | II | III | IV | n |
|---|---|---|---|---|---|
| Nokta sayısı | 2 | 4 | 1 | 3 | 10 |
Hesap: QCR = (2 + 1 − 4 − 3)/10 = -4/10 = −0,4. Cümle: bu 10 öğrencide ekran süresi uzun olanların uyku süresi kısa olma eğilimindedir.
Sayı neye karşılık? II ve IV'ün kalabalık olması, bulutun sağa doğru alçalmasıdır; eksi işaret bunu söyler.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: diyagramdaki sol üst köşe ↔ tablodaki II. bölge sayısı ↔ formülde eksiyle giren nII.
Ece boy–zıplama verisi için bölgelere göre sayım oranını hesaplıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- n = 8 öğrenci, yani 8 nokta var.
- Bölgeleri ayırmak için x = 0 ve y = 0 eksenlerini kullandım.
- Boylar ve zıplamalar hep artı sayı; 8 noktanın 8'i de I. bölgede.
- QCR = (8 + 0 − 0 − 0)/8 = 1.
- Sonuç: boy ile zıplama arasında kusursuz bir birlikte artma var.
Cevap
Korelasyon katsayısı: yön, güç ve aykırı değer
Bu bölümde: Yazılımın verdiği korelasyon katsayısını okumayı öğreneceksin. İşaret yönü, büyüklük gücü söyler. Tek bir uzak noktanın onu nasıl değiştirdiğini de göreceksin.
- korelasyon katsayısı r — doğrusal ilişkinin yönü ve gücü · bu değildir: neden-sonuç ölçüsü
- doğrusal ilişki — noktalar bir doğru boyunca dizilir · bu değildir: her türlü eğri biçimli ilişki
- aykırı değer — buluttan çok uzak düşen nokta · bu değildir: her zaman yanlış ölçülmüş veri
- eğrisel ilişki — noktalar bir eğri boyunca dizilir · bu değildir: ilişkinin olmaması
Yazılım iki veri için r = 0,90 ve r = −0,95 verdi. Hangisinde doğrusal ilişki daha güçlü?
Yazılım dört veri için şu değerleri verdi: 0,62; −0,88; 0,15; −0,30. Doğrusal ilişkisi en güçlü olan hangisi?
Bence biri artarken öteki azalıyorsa ilişki yoktur; r eksi çıktıysa ilişki zayıftır.
Ama bu yanlış.
eksi işaret yalnızca yönü söyler. Sıcaklık–doğalgaz verisinde r = −0,95: hava ısındıkça tüketim azalıyor ve noktalar bir doğruya çok yakın. Bu, sayfa–ağırlık verisindeki r = 0,94 kadar, hatta biraz daha güçlü bir ilişkidir.
−1 ≤ r ≤ 1
Kelimelerle: korelasyon katsayısı −1 ile 1 arasında bir sayıdır; işareti yönü, büyüklüğü gücü söyler.Harfler: r: korelasyon katsayısı. Birimi yoktur; bu kitapta onu hep yazılım hesaplar.Yön: r artıysa biri artarken öteki artma eğilimindedir. r eksiyse azalma eğilimindedir.
Güç: r, 1'e ya da −1'e yaklaştıkça noktalar bir doğruya yaklaşır; doğrusal ilişki güçlenir. r = −0,9 ile r = 0,9 aynı güçtedir.
r ≈ 0: doğrusal ilişki yok demektir, "hiç ilişki yok" demek değildir. Noktalar bir eğri boyunca dizilebilir.
Aykırı değer: tek bir uzak nokta r'yi büyütebilir de küçültebilir de. Sayıya güvenmeden önce serpme diyagramına bak.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden formülü ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kitap sayfa sayısı–ağırlık verisinde (10 kitap) yazılım r = 0,94 veriyor.
Varyant 1: yalnızca ağırlıklar gram yerine kilogramla yazıldı; her değer 1000'e bölündü. r artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 2: yalnızca veriye 120 sayfalık ama 450 g gelen bir kitap eklendi (aykırı değer). r artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Varyant 3: yalnızca ağırlık yerine "rafın taşıyabileceği kalan yük" yazıldı: 2000 g eksi kitabın ağırlığı. r artar mı, azalır mı, aynı mı kalır?
Karşı-örnek: r yalnızca doğrusal ilişkiyi ölçer. Top yüksekliği–zaman verisinde r = 0,01, ama noktalar kusursuz bir tepe çiziyor. Buradan "ilişki yok" demek yanlış olur.
Önce tahmin: dört dağılımdan hangisinde r sıfıra en yakın çıkar? Kendine söyle, sonra dene.
Bir dağılım seç, kaydırıcıyla r tahminini yap, sonra yazılıma hesaplat. İstersen aykırı bir nokta ekleyip farkı gör.
Derine in (isteğe bağlı): yazılım r'yi nasıl hesaplar?
Programda bu hesap zenginleştirmedir; hesap makinesiyle yapılır, sınavda istenmez.
r = Σ(x − x̄)(y − ȳ) / √(Σ(x − x̄)² · Σ(y − ȳ)²)
Paydaki her çarpım bir noktadan gelir. I ve III. bölgedeki noktada iki fark aynı işaretlidir, çarpım artıdır. II ve IV'teki noktada çarpım eksidir. Bölgelere göre sayım oranının fikri budur; r ayrıca noktanın ortalamadan ne kadar uzak olduğunu da tartar. Payda sonucu −1 ile 1 arasına getirir.
Verilen temsil sayı: bir yazılım üç veri için r = 0,90, r = −0,60 ve r = 0,05 verdi. Ötekini üret: her biri için kaba bir serpme diyagramı çiz ve bir cümleyle anlat.
Cevabı göster
Cümleler. 0,90: biri artarken öteki artma eğiliminde; noktalar bir doğruya yakın. −0,60: biri artarken öteki azalma eğiliminde; bulut daha dağınık. 0,05: doğrusal bir eğilim yok.
Sayı neye karşılık? İşaret bulutun eğim yönüne, büyüklük bulutun inceliğine karşılık gelir.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: r'nin eksi işareti ↔ bulutun sağa doğru alçalması.
Ece dört verinin doğrusal ilişkisini güçlüden zayıfa sıralıyor. Yazılımın verdiği değerler: P: 0,55 · R: −0,91 · S: 0,78 · T: −0,12. Hangi adımda yanlış yaptı?
- r'nin büyüklüğü gücü, işareti yönü söyler.
- S'de r = 0,78: artı ve büyük; belirgin bir birlikte artma var.
- R'de r = −0,91 eksi sayı; 0'dan küçük olduğu için R'deki ilişki en zayıfı.
- T'de r = −0,12: 0'a yakın, doğrusal eğilim belirgin değil.
- Sıralama: S, P, T, R.
Cevap
Sonuç yazmak: ilişki, neden ve belirsizlik
Bu bölümde: Veriden bir sonuç cümlesi yazmayı öğreneceksin. İlişki ile nedeni ayıracak, sonucun kime söylenebileceğine karar vereceksin.
- neden-sonuç ilişkisi — birindeki değişim ötekini doğrudan değiştirir · bu değildir: yalnızca birlikte değişmek
- üçüncü değişken — ikisini birden etkileyen gizli etken · bu değildir: incelenen iki değişkenden biri
- örneklem — verisi toplanan daha küçük grup · bu değildir: evrenin tamamı
- evren — sonucun söylendiği bütün grup · bu değildir: yalnızca ölçülen öğrenciler
Yaz boyunca bir sahil kasabasında günlük dondurma satışı ile güneş yanığı yüzünden eczaneye gelen kişi sayısı birlikte artıyor. Hangisi en iyi açıklama?
Hangisi belirsizliği doğru ifade eden bir sonuç cümlesidir?
Bir ilçeden rastgele seçilen 200 hanede evin alanı ile ısınma gideri arasında artı yönde ilişki bulundu. Bu sonuç en güvenle kime söylenebilir?
Bence iki şey birlikte artıyorsa biri ötekine sebep olur. Olmuyorsa da korelasyonun nedenle hiçbir ilgisi yoktur.
Ama bu yanlış.
iki uç da yanlış. Birlikte artmak neden-sonuç demek değildir: dondurma ile yanığı sıcaklık birlikte artırır. Ama korelasyon nedenle ilgisiz de değildir; neden-sonuç olan yerde de korelasyon görülür. Doğru söz: ilişkili olmak, tek başına neden-sonuç kanıtı değildir.
Kural: iki nicel değişkenin ilişkili olması, aralarında neden-sonuç ilişkisi olduğu anlamına gelmez. İkisini birlikte değiştiren bir üçüncü değişken olabilir.
Ters uca kaçma: "korelasyon asla neden olamaz" da yanlıştır. Doğru söz: korelasyon nedeni tek başına kanıtlamaz.
Sonuç cümlesi üç parçalıdır: iki değişkenin adı, yön ve belirsizlik dili. Örnek: "Bu örneklemde ekran süresi uzun olan öğrencilerin uyku süresi kısa olma eğilimindedir."
Genelleme: sonuç önce örneklem için söylenir. Evrene genellemek için örneklem evreni temsil etmelidir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: yalnızca aynı sıcaklıktaki günlere bakarsan dondurma ile yanık arasındaki ilişki güçlenir mi, kaybolur mu? Kendine söyle, sonra dene.
30 yaz günü (kurgusal veri). Her nokta bir gün: yatayda satılan dondurma, düşeyde güneş yanığıyla eczaneye gelen kişi. Kaydırıcıyla bir sıcaklık seç; "Sıcaklığı sabitle" düğmesi yalnızca o sıcaklıktaki günleri bırakır.
İki kukla aynı anda kalkıp iner, çünkü ikisinin ipi aynı eldedir. Dondurma ile yanık da birlikte artar, çünkü ikisini de sıcak ve güneşli hava "çeker".
Gerçek veride ip gevşektir: aynı sıcaklıkta da satış ve yanık günden güne değişir. Kuklacı da görünmez; bazen ikisini birden birkaç etken birlikte çeker.
Birlikte hareket görünce "hangisi ötekini çekiyor?" demeden önce "ikisini birden çeken bir el var mı?" diye sor.
Kendi kendini puanla · sonuç cümleni yaz. Bir okulda 50 öğrencinin günlük telefon kullanım süresi ile haftalık kitap okuma süresi ölçüldü. Serpme diyagramı sağa doğru alçalıyor, yazılım r = −0,58 verdi. Araştırma sorusuna cevap veren bir sonuç cümlesini kâğıda yaz.
Tam puan cevap şuna benzer
Bu okuldaki 50 öğrencide telefon kullanım süresi uzun olanların kitap okuma süresi kısa olma eğilimindedir (r = −0,58).
Bu veri, telefonun okumayı azalttığını tek başına göstermez; ikisini birden etkileyen başka bir etken olabilir.
Sonuç bu örneklem için söylendi; başka okullara genellemek için yeni veri gerekir.
- İki değişkenin adını yazdım (telefon süresi, okuma süresi).
- Yönü doğru yazdım: biri artarken öteki azalma eğiliminde.
- Belirsizlik sözcüğü kullandım (eğilimindedir, bu örneklemde) ve neden-sonuç iddia etmedim.
Verilen temsil sözel: "Bu 10 evlik örneklemde evin alanı büyüdükçe aylık elektrik tüketimi artma eğilimindedir; ama her ev bu kurala uymuyor." Ötekini üret: bu cümleye uyan bir serpme diyagramı çiz; r'nin işaretini ve kabaca büyüklüğünü söyle.
Cevabı göster
Bir çözüm (yukarıdaki gibi). Bulut sağa doğru yükselir; noktalar bir doğruya yakın ama tam üstünde değil. Yazılım bu veri için r = 0,95 veriyor: artı ve 1'e yakın, 1 değil.
Sayı neye karşılık? "artma eğilimindedir" ↔ artı işaret; "her ev uymuyor" ↔ r'nin tam 1 olmaması ve II ya da IV. bölgedeki nokta (burada 1 ev).
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: cümledeki "eğilim" sözü ↔ bulutun genel gidişi; cümledeki "uymuyor" ↔ ters bölgedeki nokta.
A okulunda 40 gönüllü öğrencinin günlük spor süresi ile uyku kalitesi puanı ölçüldü. Yazılım r = 0,48 verdi. Ece raporunu yazıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Araştırma sorusu: spor süresi ile uyku kalitesi puanı arasında ilişki var mı?
- Her öğrenciden iki ölçüm alındı; 40 nokta çizildi.
- r = 0,48 artı: spor süresi uzun olanların uyku puanı yüksek olma eğiliminde.
- Bu sonuç ülkedeki bütün lise öğrencileri için geçerlidir.
- Neden-sonuç iddia etmedim; yalnızca birlikte değişimi yazdım.
Cevap
Başkasının iddiasını sına
Bu bölümde: Bir haberin iki değişken hakkındaki iddiasını beş soruyla sınamayı öğreneceksin. Hatayı ve yanlılığı bulup iddiayı gerekçeyle çürütecek ya da kabul edeceksin.
- iddia — haberin ya da raporun vardığı sonuç · bu değildir: verinin kendisi
- yanlılık — örneklemin sonucu bir yöne çekmesi · bu değildir: rastgele küçük bir sapma
- istatistiksel temellendirme — iddiayı veriyle ve ölçüyle desteklemek · bu değildir: ünlü birinin görüşüne dayanmak
- çürütmek — iddianın veriyle desteklenmediğini göstermek · bu değildir: iddiayı beğenmemek
Bir gönderi: "Anketimize katılan 25 kişinin hepsi günde 8 bardak su içiyor ve hepsi çok mutlu; su mutluluk getirir." Bu iddiadaki en büyük sorun hangisi?
Haberin iddiası: "Kitap okumak notları yükseltiyor." Hangisi bu iddiaya karşı istatistiksel bir gerekçedir?
Hangisi bir iddiayı kabul etmek için yeterli değildir?
Bence iddiaya uymayan tek bir kişi bulursam iddia çürür; her birey kurala uymalı.
Ama bu yanlış.
iki nicel değişken arasındaki ilişki bir eğilimdir, her kişi için kural değildir. Boy–zıplama verisinde D ile E eğilime uymuyordu, bölgelere göre sayım oranı yine 0,5 çıktı. Bir iddiayı çürütmek için tek örnek değil, verinin bütünü gerekir: örneklem, grafik ve r.
Bir iddiayı sınamak için beş soru:
- Kimden? Kaç kişi, nasıl seçildi? Seçim sonucu bir yöne çekiyor mu (yanlılık)?
- Aynı birim mi? İki ölçüm aynı kişilerden mi alındı?
- Grafik ile sayı tutarlı mı? Dağınık bir bulut ile r = 0,85 bir arada olamaz. Alçalan bulut ile artı r da olamaz.
- Dil ne diyor? "Yükseltiyor, yol açıyor" gibi neden-sonuç sözleri veriyle desteklenmiş mi?
- Kime genellenmiş? Sonuç örneklemin ötesine taşınmış mı?
Karar: beşi de tutarlıysa iddia bu örneklem için kabul edilir. Biri bile bozuksa gerekçesi yazılarak çürütülür ya da düzeltilir. Tek bir kişinin durumu gerekçe değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Verilen temsil haber metni ve tablo: "Altı ilçede yapılan ölçüme göre ağaç sayısı çok olan ilçelerde yaz öğlesi sıcaklığı düşük olma eğiliminde." Ötekini üret: serpme diyagramını çiz, QCR'yi hesapla ve cümlenin veriyle uyumlu olup olmadığına karar ver.
| İlçe | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ağaç (bin) | 12 | 18 | 25 | 30 | 41 | 50 |
| Sıcaklık (°C) | 31,5 | 29,8 | 30,9 | 29,6 | 29,9 | 28,7 |
Cevabı göster
Hesap: x̄ = 176/6 ≈ 29,3 bin ağaç, ȳ = 180,4/6 ≈ 30,1 °C. Bölgeler: I: 0, II: 2, III: 1, IV: 3. QCR = (0 + 1 − 2 − 3)/6 = −4/6 ≈ −0,67.
Karar: eksi QCR ve alçalan bulut cümleyle uyumlu; cümle "eğiliminde" diyor, neden-sonuç iddia etmiyor. Bu altı ilçe için kabul edilir. 2. ilçe (18 bin ağaç, 29,8 °C) eğilime uymuyor; bu bir istisnadır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: haberdeki "çok ağaç, düşük sıcaklık" ↔ IV. bölgedeki üç ilçe; tablodaki sağa doğru azalan sıcaklık satırı ↔ alçalan bulut.
Bir rapor: "Bir ilçedeki 12 marketin otopark kapasitesi (araç) ile yıllık cirosu incelendi; serpme diyagramı sağa doğru yükseliyor, r = 0,81." Ece raporun sonucunu değerlendiriyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Veri 12 marketten; her marketin iki ölçümü var, gözlem birimi market.
- Serpme diyagramı sağa doğru yükseliyor; artı r = 0,81 grafikle tutarlı.
- r artı ve 1'e yakın: otoparkı büyük marketlerin cirosu yüksek olma eğiliminde.
- O hâlde otoparkı büyüten market cirosunu artırır; rapor bunu kanıtlıyor.
- Sonuç yalnızca bu ilçedeki 12 market için söylenebilir.
Cevap
Veri: bir okulda rastgele seçilen 60 öğrencinin günlük ekran süresi ve uyku süresi. Serpme diyagramı sağa doğru alçalıyor, yazılım r = −0,64 verdi. Soru: aşağıdaki iddialardan hangileri bu veriyle desteklenir? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Desteklenenler: 1 ve 8 aynı eğilimi iki yönden söyler, ikisi de belirsizlik dili kullanır. 5 yönü doğru okur. 7, alçalan bulutta noktaların çoğunun II ve IV. bölgede olmasını bekler.
Desteklenmeyenler: 2 neden-sonuç iddia ediyor. 3 eksi işareti "ilişki yok" diye okuyor. 4 eğilimi her kişi için kural sanıyor. 6 tek okuldan bütün ülkeye genelliyor. 9 gücü işaretten okuyor; büyüklükleri aynı, güçleri aynı.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (ilişki, neden ya da r hakkında tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (bölgeler mi, r mi, genelleme mi?):
Kendi örneğim (birlikte değişen iki nicel değişken ve ikisini etkileyebilecek bir üçüncü değişken):
Hangi formül, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Formül / kural | Ne zaman kullanılır | Harfler / anlamı |
|---|---|---|
| Kural: tablo → serpme diyagramı | "aynı öğrenciden iki ölçüm", "serpme diyagramı çiz" | Her satır (gözlem birimi) bir nokta (x, y); iki ölçüm aynı birimden; noktalar birleştirilmez. |
| x̄ = Σx / n | "ortalama", "ortalama çizgisi", "x̄, ȳ" | x̄: x'lerin ortalaması · Σx: x'lerin toplamı · n: nokta sayısı. ȳ aynı yolla. |
| Kural: dört bölge | "I. bölge", "ortalamanın üstünde" | Dikey x = x̄ ve yatay y = ȳ çizgileri ayırır. I sağ üst, II sol üst, III sol alt, IV sağ alt. Eksenler değil. |
| QCR = (nI + nIII − nII − nIV) / n | "bölgelere göre sayım oranı", "QCR" | nI…nIV: bölgelerdeki nokta sayısı · n: toplam nokta. −1 ≤ QCR ≤ 1; artı: birlikte artma, eksi: ters yön. |
| −1 ≤ r ≤ 1 | "korelasyon katsayısı", "yazılım r = …" | İşaret yön, büyüklük güç. r ≈ 0: doğrusal ilişki yok (eğrisel olabilir). Aykırı değer r'yi büyütebilir de küçültebilir de. Hesabı yazılım yapar. |
| Kural: ilişki ≠ neden | "yol açar", "artırır", "sebep olur" | İlişki tek başına neden-sonuç kanıtı değildir; üçüncü değişken olabilir. "Asla neden olamaz" da yanlış. |
| Kural: sonuç cümlesi | "sonuç yazınız", "yorumlayınız" | İki değişkenin adı + yön + belirsizlik dili ("bu örneklemde", "eğilimindedir"). Genelleme örneklemle sınırlı. |
| Kural: iddiayı sına | "haber", "rapor", "iddia", "çürütünüz" | Beş soru: kimden, aynı birim mi, grafik ile sayı tutarlı mı, dil ne diyor, kime genellenmiş? Tek kişi gerekçe değildir. |
| Daire | A | B | C | D | E | F |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Alan (m²) | 60 | 75 | 85 | 105 | 120 | 155 |
| Elektrik (kWh) | 150 | 190 | 175 | 230 | 205 | 310 |
- Verilenleri yaz: n = 6 daire; alanlar x: 60, 75, 85, 105, 120, 155 m²; tüketimler y: 150, 190, 175, 230, 205, 310 kWh.
- Ne isteniyor? (a) x̄ ve ȳ; (b) I. bölgedeki daireler.
Ortalama tanımı ve bölge kuralı. Temsil: tablo seçtim; ortalamayı bulmak ve her daireyi ortalamayla karşılaştırmak için sayılar yeterli.
- Kural harfleriyle: x̄ = Σx / n ve ȳ = Σy / n.
- Alanlar: Σx = 60 + 75 + 85 + 105 + 120 + 155 = 600 → x̄ = 600/6 = 100 m².
ara adımı göster
60 + 75 = 135; 135 + 85 = 220; 220 + 105 = 325; 325 + 120 = 445; 445 + 155 = 600.Aritmetik ortalama: değerlerin toplamı bölü değer sayısı. - Tüketimler: Σy = 150 + 190 + 175 + 230 + 205 + 310 = 1260 → ȳ = 1260/6 = 210 kWh.
ara adımı göster
150 + 190 = 340; 340 + 175 = 515; 515 + 230 = 745; 745 + 205 = 950; 950 + 310 = 1260. - I. bölge iki koşul ister: x > 100 ve y > 210. D (105, 230) ve F (155, 310) ikisini de sağlar. E (120, 205): alanı büyük ama 205 < 210, IV. bölgede. A, B, C'nin alanı 100'ün altında.I. bölge: iki ölçümün ikisi de kendi ortalamasının üstünde.
Ortalama en küçük ile en büyük değer arasında olmalı: 60 < 100 < 155 ve 150 < 210 < 310, uyumlu. Birimler ayrı: alan m², tüketim kWh.
| Daire | A | B | C | D | E | F |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Alan (m²) | 60 | 75 | 85 | 105 | 120 | 155 |
| Elektrik (kWh) | 150 | 190 | 175 | 230 | 205 | 310 |
- Verilenleri yaz: Soru 1'den x̄ = 100 m², ȳ = 210 kWh; n = 6; A (60, 150), B (75, 190), C (85, 175), D (105, 230), E (120, 205), F (155, 310).
- Ne isteniyor? QCR ve yorumu.
Bölgelere göre sayım oranı: önce her noktanın bölgesini ortalama çizgilerine göre bul, sonra formülü uygula. Temsil: tablo; her satırın iki değeri ortalamayla karşılaştırılır.
- Her dairenin bölgesi: A III, B III, C III, D I, E IV, F I.
- Sayım: nI = 2, nII = 0, nIII = 3, nIV = 1.
- Kural harfleriyle: QCR = (nI + nIII − nII − nIV) / n.
son adımı sen tamamla
- Yerine koy: QCR = (2 + 3 − 0 − 1)/6 = 4/6 ≈ 0,67.
- Yorum: artı ve 1'e yakın; bu sitede alanı büyük dairelerin tüketimi yüksek olma eğiliminde.
−1 ≤ 0,67 ≤ 1, aralıkta. 6 dairenin 5'i I ya da III'te; artı ve 1'e yakın bir sonuç bu görüntüyle uyumlu.
Dört bölgeyi tek tek say: 2, 0, 3, 1. QCR = (2 + 3 − 0 − 1)/6 = 4/6.
Yalnızca birlikte gidenleri say: nI + nIII = 5. Kalanlar ters gidenlerdir: 6 − 5 = 1. QCR = (5 − 1)/6 = 4/6.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnızca hiçbir nokta ortalama çizgisinin üstünde değilse işler; o zaman her nokta ya birlikte gidenlerde ya ters gidenlerdedir. Bu kitapta öyle; başka kaynakta çizgi üstünde nokta varsa uzun yolu kullan.
- Verilenleri yaz: n = 10 nokta (şekilde); x̄ = 9 °C, ȳ = 9,5 m³ çizgileri çizili.
- Ne isteniyor? QCR ve ilişkinin yönü.
Bölgelere göre sayım oranı, şekilden sayımla. Temsil: grafik seçtim, çünkü ortalama çizgileri çizili ve bölge sayımı şekilden doğrudan yapılır.
- Kural: bölgeler ortalama çizgilerine göre; I sağ üst, II sol üst, III sol alt, IV sağ alt.Bölgeleri eksenler değil ortalama çizgileri ayırır.
- Şekilden say: nI = 1, nII = 4, nIII = 1, nIV = 4. Kontrol: 1 + 4 + 1 + 4 = 10.
- Yerine koy: QCR = (1 + 1 − 4 − 4)/10 = −6/10 = −0,6.Birlikte gidenler (I, III) artı, ters gidenler (II, IV) eksi girer; payda toplam nokta sayısı.
- Yorum: eksi; hava ısındıkça doğalgaz tüketimi azalma eğiliminde.
Eksi sonuç, sağa doğru alçalan bulutla uyumlu: hava ısındıkça ısınmaya daha az yakıt harcanır. −1 ≤ −0,6 ≤ 1.
Bölgeleri say, formülü uygula: QCR = −0,6. İşaret yönü verir.
Buluta bak: sağa doğru alçalıyor, yön eksi.
Hangisi ne zaman? Yalnızca yön soruluyorsa ve bulut açıkça tek yöne gidiyorsa kısa yol yeter. Sayı isteniyorsa ya da bulut dağınıksa gözle karar verme; say.
- Verilenleri yaz: üç diyagram P, R, S; üç değer 0,93, −0,70, 0,10.
- Ne isteniyor? (a) eşleştirme; (b) en güçlü doğrusal ilişki.
Grafikten sayıya çeviri: işaret yön, büyüklük güç. Temsil: grafik; her bulutun yönünü ve inceliğini gözle oku, sonra sayıyla eşleştir.
- Kural: önce işaret (bulut yükseliyor mu, alçalıyor mu?), sonra büyüklük (bulut ne kadar dar?).
- P: bulut sağa doğru alçalıyor → eksi değer: r = −0,70.
son adımı sen tamamla
- R ve S: ikisi de eksi değil. S dar ve yükselen → r = 0,93; R'de belirgin yön yok → r = 0,10.
- (b) büyüklükleri karşılaştır: 0,93 > 0,70 > 0,10 → en güçlü S.
Üç değer de −1 ile 1 arasında. En dar bulut en büyük büyüklüğü, yönsüz bulut 0'a en yakın değeri aldı; görüntüyle uyumlu.
| Öğr. | Okuma (dk) | Puan | Öğr. | Okuma (dk) | Puan |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 5 | 40 | 11 | 30 | 72 |
| 2 | 8 | 48 | 12 | 32 | 64 |
| 3 | 10 | 45 | 13 | 35 | 70 |
| 4 | 12 | 55 | 14 | 38 | 78 |
| 5 | 15 | 50 | 15 | 40 | 85 |
| 6 | 15 | 62 | 16 | 42 | 59 |
| 7 | 18 | 58 | 17 | 45 | 80 |
| 8 | 20 | 52 | 18 | 50 | 88 |
| 9 | 22 | 66 | 19 | 55 | 82 |
| 10 | 24 | 60 | 20 | 60 | 95 |
- Verilenleri yaz: tabloda 10 satır, her satırda iki öğrenci; bölge sayıları 8, 1, 9, 2; Ece'nin sonucu 1,4.
- Ne isteniyor? (a) neden mantıksız; (b) yanlış varsayım; (c) doğru QCR.
Mantıksız sonuç: çözüm yolu doğru görünüyor ama sonuç tanımın dışında. Önce aralık kontrolü yap, sonra hangi sayının yanlış olduğunu ara. Temsil: tablo; öğrenci sayısını tablodan say.
- (a) Aralık kontrolü: pay, nokta sayısından büyük olamaz; bu yüzden −1 ≤ QCR ≤ 1. 1,4 > 1 olduğu için sonuç imkânsızdır; yol doğru görünse de bir sayı yanlış.QCR'nin payı en fazla n olabilir; bu yüzden sonuç −1 ile 1 arasında kalır.
- (b) Varsayım: "n = tablodaki satır sayısı". Oysa n, gözlem birimi (öğrenci) sayısıdır. Kontrol: bölge sayılarının toplamı 8 + 1 + 9 + 2 = 20.n, tablodaki satır değil, nokta (gözlem birimi) sayısıdır.
- (c) Kural harfleriyle: QCR = (nI + nIII − nII − nIV) / n = (8 + 9 − 1 − 2)/20 = 14/20 = 0,7.
0,7 aralıkta ve artı; 20 öğrencinin 17'si I ya da III'te, bulut yükseliyor. Bölge sayılarının toplamı n'ye eşit: 20.
| Gün | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sıcaklık (°C) | 22 | 24 | 26 | 28 | 30 | 32 | 34 | 36 |
| Limonata (bardak) | 20 | 30 | 25 | 40 | 45 | 40 | 55 | 60 |
- Verilenleri yaz: 8 gün (tablo); 9. gün (24, 150); r: 0,95 → −0,02.
- Ne isteniyor? (a) iki QCR; (b) hangi ölçü daha çok değişti.
Aykırı değerin etkisi: iki ölçüyü önce ve sonra hesapla, farkları karşılaştır. Temsil: tablo; ortalamalar ve bölgeler sayılarla bulunur.
buradan sonrasını sen çöz
- Önce, 8 gün: Σx = 232 → x̄ = 232/8 = 29 °C; Σy = 315 → ȳ = 315/8 = 39,375 bardak.
- Bölgeler (8 gün): I: 4, II: 1, III: 3, IV: 0 → QCR = (4 + 3 − 1 − 0)/8 = 6/8 = 0,75.
- Sonra, 9 gün: Σx = 232 + 24 = 256 → x̄ = 256/9 ≈ 28,4 °C; Σy = 315 + 150 = 465 → ȳ = 465/9 ≈ 51,7 bardak.
- Bölgeler (9 gün): I: 2, II: 1, III: 4, IV: 2 → QCR = (2 + 4 − 1 − 2)/9 = 3/9 ≈ 0,33.
- Karşılaştır: QCR 0,75 → 0,33; r 0,95 → −0,02. r'nin değişimi çok daha büyük, işareti bile döndü.
Festival günü bulutun çok üstünde. r, noktaların uzaklığını da tarttığı için böyle bir noktaya çok duyarlıdır; QCR yalnızca bölge sayar. İki QCR de −1 ile 1 arasında.
İki QCR'yi ve iki r'yi hesapla, farkları karşılaştır (yukarıdaki gibi).
Grafiğe bak: nokta bulutun gidişinden çok uzaksa r çok değişir.
Hangisi ne zaman? Soru "ne kadar" diye soruyorsa ya da nokta sınırdaysa uzun yol. Yalnızca "etkiler mi?" soruluyorsa ve nokta açıkça uzaksa kısa yol yeter.
- Verilenleri yaz: n = 40 (rastgele, B okulu); nI = 4, nII = 14, nIII = 6, nIV = 16; r = −0,62.
- Ne isteniyor? (a) QCR; (b) sonuç cümlesi; (c) iki yargının değerlendirmesi.
Sonuç yazma kuralı: iki değişken + yön + belirsizlik; sonra neden-sonuç ve genelleme sınırını kontrol et. Temsil: sözel; QCR hesabı yalnızca yönü doğrulamak için.
- (a) QCR = (4 + 6 − 14 − 16)/40 = −20/40 = −0,5.Birlikte gidenler artı, ters gidenler eksi; payda toplam nokta sayısı.
- Yön kontrolü: QCR ve r ikisi de eksi; birbiriyle tutarlı.
- (b) Sonuç cümlesi: "Bu örneklemde ekran süresi uzun olan öğrencilerin uyku süresi kısa olma eğilimindedir."
- (c) Birinci yargı: neden-sonuç iddiası; veri bunu tek başına göstermez. Ders yükü ya da geç yatma alışkanlığı gibi bir üçüncü değişken ikisini birden etkileyebilir.İlişkili olmak neden-sonuç anlamına gelmez; üçüncü değişken olabilir.
- (c) İkinci yargı: örneklem yalnızca B okulundan rastgele seçildi; B okulunu temsil edebilir, ildeki bütün 11. sınıfları değil.
QCR ile r aynı işaretli; alçalan bulutla uyumlu. Cümle "bu örneklemde" ve "eğilimindedir" diyor; veri bundan fazlasını söylemiyor.
- Verilenleri yaz: 10 mahalle; x: kafe sayısı, y: kütüphane üyesi; r = 0,88; iddia: "kafe açarsanız daha çok okunur".
- Ne isteniyor? Beş soruyla sınama ve karar.
İddiayı sınama: beş soruyu sırayla uygula; tek bir soru bile bozuksa o kısmı çürüt. Temsil: grafik ve sözel; grafikle r'yi, cümleyle veriyi karşılaştır.
buradan sonrasını sen çöz
- Kimden? 10 mahalle, gözlem birimi mahalle; seçim yöntemi yazılmamış.
- Aynı birim mi? Evet: her mahallenin iki sayısı var.
- Grafik ile sayı: bulut sağa doğru yükseliyor ve dar; yazılım aynı noktalardan r = 0,88 buluyor. Tutarlı.
- Dil: "kafe açarsanız daha çok okur" bir neden-sonuç iddiası. Mahalle nüfusu üçüncü değişken olabilir: kalabalık mahallede hem kafe çok olur hem üye.
- Karar: "bu 10 mahallede kafe sayısı çok olanlarda üye sayısı yüksek olma eğilimindedir" kısmı kabul edilir. "Kafe açmak okumayı artırır" kısmı çürütülür; veri desteklemiyor.
Karar verinin söylediğiyle sınırlı: veri birlikte değişimi gösteriyor, neden-sonucu değil. Nüfusu hesaba katan yeni bir veri olmadan "kafe açınca okuma artar" denemez.
| Park | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ağaç sayısı | 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 |
| Zemin (°C) | 48 | 45 | 47 | 42 | 44 | 40 | 43 | 38 |
I. Ağaç sayısının ortalaması 45'tir.
II. Ortalama çizgilerine göre bölgelere göre sayım oranı −0,5'tir.
III. "Her parka ağaç dikilirse o parkın zemini kesinlikle serinler" sonucu bu veriden çıkar.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? 8 park; her parkın iki ölçümü (ağaç, sıcaklık) aynı parktan.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğruluğu; şıklar öncül kombinasyonu.
- Hangi kavram / şekil? I: ortalama. II: ortalama çizgileri + QCR. III: ilişki ≠ neden, eğilim ≠ kesin kural. İstersen tabloyu kaba bir serpme diyagramına çevir.
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: III'teki "kesinlikle" ve "her parka" sözlerine dikkat: veri eğilim gösterir, kesin kural değil.
Önce iki ortalamayı hesapla, sonra bölgeleri say; en son neden-sonuç iddiasını kuralla sına. Temsil: tablo; istersen kaba bir serpme diyagramı.
- I: Σx = 10 + 20 + … + 80 = 360 → x̄ = 360/8 = 45. Doğru.
- II: Σy = 347 → ȳ = 347/8 = 43,375 °C. Bölgeler: I: 1, II: 3, III: 1, IV: 3 → QCR = (1 + 1 − 3 − 3)/8 = −4/8 = −0,5. Doğru.
- III: veri birlikte değişimi gösterir; neden-sonucu ve "her parkta kesinlikle" sonucunu göstermez. Ayrıca 5. park (50 ağaç, 44 °C) eğilime uymuyor. Yanlış.
QCR eksi: ağaç sayısı çok olan parkların zemini serin olma eğiliminde; tablonun genel gidişiyle uyumlu. x̄ = 45, 10 ile 80 arasında.
- Ne veriliyor? 10 üye, her birinin iki ölçümü; ortalama çizgileri çizili.
- Ne isteniyor? (a) grafikten tek değer; (b) QCR; (c) iki iddianın değerlendirmesi.
- Hangi kavram / şekil? (a) grafik okuma; (b) bölge sayımı + formül; (c) eğilim ≠ kesin kural, ilişki ≠ neden, örneklem kim?
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: düşey eksen süre: küçük değer daha hızlı demek. "herkes" sözü tuzak.
Önce doğrudan oku, sonra say ve hesapla, en son kurallarla yorumla. Temsil: grafik; üç adımın üçü de aynı şekilden.
- (a) Doğrudan okuma: x = 8 hizasındaki nokta düşey eksende 5 çizgisinin üstünde → 5 dk.
- (b) Tek adım hesap: şekilden say: I: 0, II: 4, III: 1, IV: 5. QCR = (0 + 1 − 4 − 5)/10 = −8/10 = −0,8.
- (c) Çıkarım: "Antrenman süresi arttıkça koşu süresi kısalma eğiliminde" kısmı bu 10 üye için veriyle uyumlu (QCR eksi, bulut alçalıyor). "Salona gelen herkes hızlanır" kısmı desteklenmez: (1) eğilim her kişi için kural değildir, III. bölgedeki üye buna uymuyor; (2) veri neden-sonuç göstermez; (3) 10 üye, salona gelecek herkesi temsil etmeyebilir.
Eksi QCR ile alçalan bulut aynı şeyi söylüyor. −1 ≤ −0,8 ≤ 1. Süre dakika; kısalma, hızlanma demek.