Matematik 9
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf matematiğinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, hareket eden çizimler ve oynayıp deneyebileceğin küçük düzenekler. Konu kafaya yerleşince hemen soruya geçiyorsun.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın robotu. Bu sefer kareli tahtanın başında: sayı doğrusu, koordinat düzlemi, akış şeması, pergel ve cetvelle çizerek anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Hesap sorularını defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; kâğıda yazdığın adım akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi formül hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her sabit ve yaklaşık değer (ör. √2, √3, √5) sorunun içinde verilir. Hesap makinesi gerekmez; gerekiyorsa soruda yazar.
Bu kitap, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortaöğretim Matematik Dersi Öğretim Programı'nın (2026 sürümü) 9. sınıf kazanımlarına göre hazırlanmıştır.
Gerçek Sayılar: Üslü ve Köklü Gösterim, Aralıklar, Önermeler
Bir sayı birçok kılıkta yazılabilir; işlem kuralları, hangi kılığın işe yaradığını söyler.
Aynı sayı ondalıkla, üsle ya da kökle yazılabilir; bir sayı kümesi listeyle, aralıkla ya da sayı doğrusuyla gösterilebilir. Bu ünitede üslü ve köklü gösterimi, kümeleri ve aralıkları, sayı kümelerinin özelliklerini, önermeleri ve özdeşlikleri Ece ve Volt'la öğreneceksin. Atomun büyüklüğünü yazmak, bir arsaya çit almak ve bir iddianın doğru olup olmadığına karar vermek bu fikirlerle yapılır.
Üslü gösterim: tam sayı üsten rasyonel üsse
Bu bölümde: Üs kurallarını örüntüden bulmayı; sıfır, negatif ve kesirli üssün neden öyle tanımlandığını; −32 ile (−3)2 farkını ve bilimsel gösterimi öğreneceksin.
- üslü gösterim — tekrarlı çarpmanın kısa yazılışı · bu değildir: tabanla üssün çarpımı: 23 ≠ 2·3
- taban — tekrar tekrar çarpılan sayı · bu değildir: üsteki küçük sayı
- rasyonel üs — kesir biçimindeki üs · bu değildir: tabanı üsse bölmek: 81/3 ≠ 8/3
- bilimsel gösterim — sayıyı a·10n diye yazmak · bu değildir: baştaki sayının 10'dan büyük olduğu yazım: 15·1010
2−2 sayısı pozitif mi, negatif mi?
2−3 kaça eşittir?
81/3 kaçtır?
Bence −22 = 4; eksi işareti de karenin içinde.
Ama bu yanlış.
üs yalnızca doğrudan solundaki sayıya uygulanır: −22 = −(2·2) = −4. Eksiyi tabana katmak için parantez gerekir: (−2)2 = (−2)·(−2) = 4. Parantez varsa taban −2, yoksa taban 2'dir.
am · an = am + n am : an = am − n
(am)n = am·n (a·b)n = an·bn
Kelimelerle: aynı tabanlı kuvvetler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken çıkarılır. Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır.Harfler: a, b: taban (a ≠ 0) · m, n: üs.Tanımlar (kural bozulmasın diye): a0 = 1 ve a−n = 1/an (a ≠ 0); a1/n = n√a (a > 0). Örnek: 10−2 = 1/100 = 0,01; 161/4 = 2.
İşaret: −an ile (−a)n farklıdır: −32 = −9, (−3)2 = 9. Negatif taban çift üste pozitif, tek üste negatif sonuç verir: (−2)3 = −8.
Bilimsel gösterim: a·10n, 1 ≤ a < 10, n tam sayı. 0,00042 = 4,2·10−4; 150.000.000.000 = 1,5·1011.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: 23·22 = 23 + 2 = 25 = 32.
Varyant 1: yalnızca çarpma bölmeye döndü: 23 : 22. Sonuç artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca ikinci üs negatif oldu: 23·2−2. Sonuç artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca taban −2 oldu: (−2)3·(−2)2. Sonuç artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Tabanlar farklıysa üsler toplanmaz: 23·32 = 8·9 = 72, ama 65 = 7776. Kural yalnızca aynı tabanlı kuvvetlerde çalışır.
Önce tahmin: 2−2 pozitif mi, negatif mi? 101/2 hangi iki tam sayı arasındadır? Kendine söyle, sonra dene.
Kaydırıcı üssü seçer, düğmeler tabanı. Kırmızı üçgen merdivende nerede olduğunu gösterir; alttaki satır kuralın neden bozulmadığını yazar.
Derine in (isteğe bağlı): 00 ve 0−1 neden tanımsız?
Program bu soruyu zenginleştirme olarak veriyor. a0 = 1 tanımı a ≠ 0 içindir. 0 için iki örüntü çatışır: 03 = 0, 02 = 0, 01 = 0 örüntüsü 00 için 0 der; 50 = 1, 20 = 1 örüntüsü 1 der. Bu yüzden bu kitapta 00 tanımsız bırakılır.
0−1 = 1/01 = 1/0 olurdu; sıfıra bölme tanımlı değildir. Negatif üs yalnızca sıfırdan farklı tabanda kullanılır.
Verilen temsil sözel: "Işık bir yılda yaklaşık 9.460.000.000.000.000 m yol alır" (IAU tanımından yuvarlanmış). Ötekini üret: (1) sayıyı bilimsel gösterimle yaz; (2) Dünya–Güneş uzaklığı 1,5·1011 m; ışık yılı bunun yaklaşık kaç katı? (3) Üslü cetvelde iki nokta arasında kaç basamak var?
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Sözel: 9.460.000.000.000.000 m. Bilimsel: virgül 15 basamak sola kayar, 9,46·1015 m. Oran: 9,46·1015 : (1,5·1011) = (9,46 : 1,5)·1015 − 11 ≈ 6,3·104; yaklaşık 63.000 kat. Cetvel: 1011 ile 1015 arasında 15 − 11 = 4 basamak.
Sayı neye karşılık? Üs farkı 4 ↔ cetvelde 4 basamak ↔ oranın yaklaşık 104 olması. Baştaki 9,46 ile 1,5 oranı ↔ 6,3 çarpanı.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: sözel sayıdaki 15 sıfırlık uzunluk ile 1015 üssü.
(−2)3 − 22 + 20 işleminin sonucunu bul. Ece'nin çözümü aşağıda. Hangi adımda yanlış yaptı?
- (−2)3 = (−2)·(−2)·(−2) = −8.
- −22 terimi: eksiyi tabana kattım: (−2)·(−2) = 4.
- 20 = 1 (tanım).
- Topla: −8 + 4 + 1 = −3.
Cevap
Köklü gösterim, eşlenik ve yaklaşık değer
Bu bölümde: Köklü gösterimle çarpıp bölmeyi, kök dışına çıkarmayı, benzer kökleri toplamayı, √a + √b ≠ √(a + b) olduğunu, eşlenikle paydayı rasyonel yapmayı ve yaklaşık değerle hesap yapmayı öğreneceksin.
- karekök — karesi a eden negatif olmayan sayı · bu değildir: sayının yarısı: √16 ≠ 8
- eşlenik — işareti ters çevrilmiş kök ikilisi · bu değildir: sayının tersi (1/x)
- benzer kök — kök içleri aynı olan terimler · bu değildir: katsayıları aynı olan terimler: 2√3 ile 2√5
- yaklaşık değer — gerçek değere yakın sayı · bu değildir: tam değer: √2 = 1,41 değil, √2 ≈ 1,41
√16 + √9 kaça eşittir?
√12 + √27 kaça eşittir?
√((−7)2) kaçtır?
Bence √16 + √4 = √20; kök, toplamaya da dağılır.
Ama bu yanlış.
kök yalnızca çarpmada ve bölmede dağılır: √(16·4) = √16·√4 = 4·2 = 8. Toplamada dağılmaz: √16 + √4 = 4 + 2 = 6, ama 62 = 36 ≠ 20. Dik üçgen resmi bunu gösterir: iki dik kenar boyunca yürümek, hipotenüsten uzundur.
am/n = n√(am) (a > 0) √a · √b = √(a·b)
Kelimelerle: kesirli üste payda kök derecesi, pay kuvvettir. Karekök çarpmada ve bölmede dağılır, toplamada dağılmaz.Harfler: a, b ≥ 0 (bölmede b > 0) · m: kuvvet · n: kök derecesi. Örnek: 82/3 = ∛(82) = ∛64 = 4.Bölme: √a : √b = √(a/b). Toplama: √a + √b ≠ √(a + b); örnek: √9 + √16 = 7, ama √25 = 5.
Kök dışına çıkarma: √(k2·a) = k·√a (k ≥ 0): √50 = 5√2. Benzer kökler toplanır: 5√2 + 3√2 = 8√2.
Karekök negatif olmaz: √(a2) = |a|: √((−5)2) = 5. Karekökün içi negatifse sonuç gerçek sayı değildir: √(−25) bir gerçek sayı değil.
Eşlenik: √a − √b ile √a + √b eşleniktir; çarpımları a − b olur. Paydada kök varsa pay ve payda eşlenikle çarpılır: c/(√a − √b) = c(√a + √b)/(a − b).
Yaklaşık değer: √2 ≈ 1,41 gibi değerler soruda verilir. Yuvarlama hata payı getirir; malzeme alırken yukarı yuvarlanır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: √(9·16) = √9·√16 = 3·4 = 12.
Varyant 1: yalnızca çarpma toplamaya döndü: √(9 + 16). Sonuç √9 + √16'ya göre artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca çarpma bölmeye döndü: √(144/9) ile √144 : √9. Sonuç artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca iki sayı negatif oldu: √((−9)·(−16)). Sonuç artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: √(a·b) = √a·√b kuralı a ve b negatifken kullanılamaz: √((−4)·(−9)) = √36 = 6, ama √(−4) gerçek sayı değildir.
Sadeleştir: √50 = 5√2, √18 = 3√2; toplam 8√2. Sonuç tam; yaklaşık değer gerekmez.
Yaklaşık değerle topla (√50 ≈ 7,07 ve √18 ≈ 4,24 verilmişse): 7,07 + 4,24 = 11,31.
Hangisi ne zaman? Tam sonuç isteniyorsa sadeleştir. Yaklaşık değerler verilmişse ve yalnız büyüklük gerekiyorsa ondalık yol kısadır. İki yolu karşılaştırmak da bir kontroldür: √2 ≈ 1,414 ile 8√2 ≈ 8·1,414 = 11,312.
Verilen temsil şekil: alanı 7 birim kare olan bir kare. Ötekini üret: (1) kenar uzunluğunu köklü gösterimle yaz; (2) kenar hangi iki ardışık tam sayı arasında? (3) Sayı doğrusunda yaklaşık yerini göster (√7 ≈ 2,65 verilmiş).
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Şekil: alan 7, kenar k. Sembol: k2 = 7 ve k > 0 olduğu için k = √7. Ardışık tam sayılar: 22 = 4 < 7 < 9 = 32, yani 2 < √7 < 3. Sayı doğrusu: 2,65 noktası; 3'e daha yakın.
Sayı neye karşılık? Karenin alanı ↔ kök içindeki 7 ↔ kenarın karesi. Kenar ↔ sayı doğrusundaki noktanın 0'a uzaklığı.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: karenin kenarı ile sayı doğrusunda 0'dan kırmızı noktaya kadar olan parça.
Mantıksız sonuç avı. Alanları 9 m2 ve 16 m2 olan iki kare döşemenin karoları sökülüp tek bir kare döşemeye diziliyor; karo artmıyor, eksilmiyor (kurgusal). Yeni karenin kenarı kaç metre olur? Ece'nin yolu doğru görünüyor ama sonuç saçma. Hangi adımdaki varsayım yanlış?
- Toplam alan korunur: 9 + 16 = 25 m2.
- Yeni karenin kenarı, alanın kareköküdür: √(9 + 16).
- Kök toplamaya dağılır: √(9 + 16) = √9 + √16.
- √9 + √16 = 3 + 4 = 7 m.
- Yeni döşemenin alanı: 72 = 49 m2.
Kendi kendini puanla · kâğıtta çöz. 1/(√7 − √5) ifadesinin paydasını eşlenikle rasyonel yap. Sonra sonucu iki yolla doğrula: √7 ≈ 2,65 ve √5 ≈ 2,24 değerleriyle hem ilk ifadeyi hem sonucu hesapla. İki sonuç neden tam aynı çıkmıyor? Yazdıktan sonra aç.
Tam puan çözüm şuna benzer
Eşlenik √7 + √5. Payda: (√7 − √5)(√7 + √5) = 7 − 5 = 2. Sonuç: (√7 + √5)/2.
İlk ifade: 2,65 − 2,24 = 0,41 ve 1 : 0,41 ≈ 2,439. Sonuç: (2,65 + 2,24) : 2 = 4,89 : 2 = 2,445.
Fark yuvarlamadan gelir: √7 ve √5 iki basamakla yazıldı. Birbirine yakın iki sayıyı çıkarmak, yuvarlama hatasını büyütür; eşlenikli biçim bu yüzden daha güvenilirdir.
- Eşleniği doğru seçip paydayı a − b biçiminde hesapladım.
- İki biçimi de verilen yaklaşık değerlerle ayrı ayrı hesapladım.
- Farkın yuvarlamadan geldiğini gerekçesiyle yazdım.
Cevap
Kümeler ve gerçek sayı aralıkları
Bu bölümde: Kümeyi listeyle ve ortak özellikle yazmayı; alt küme, boş küme, birleşim, kesişim, fark ve tümlemeyi; aralıkları sayı doğrusu, eşitsizlik ve küme gösterimiyle yazmayı ve |x − a| < r gösteriminin anlamını öğreneceksin.
- eleman — kümenin içindeki her sayı · bu değildir: kümenin kendisi: 2 ile {2} farklı
- boş küme — hiç elemanı olmayan küme: ∅ · bu değildir: {0} kümesi (bir elemanı var: 0)
- aralık — iki sayı arasındaki bütün gerçek sayılar · bu değildir: yalnızca aradaki tam sayılar
- tümleme — evrensel kümede olup kümede olmayanlar · bu değildir: kümenin negatifleri
{0} kümesi boş küme midir?
A = {1, 2, 3} için hangisi doğrudur?
x ≥ 3 eşitsizliğinin aralık gösterimi hangisidir?
Bence {0} boş kümedir; içinde yalnızca sıfır var.
Ama bu yanlış.
boş kümenin hiç elemanı yoktur: s(∅) = 0. {0} kümesinin bir elemanı var, 0 sayısı: s({0}) = 1. Aynı dikkat ∈ ile ⊆ arasında da gerekir: 5 ∈ {5} ve {5} ⊆ {5} doğrudur, ama {5} ∈ {5} yanlıştır.
Yazılış: listeleme {0, 2, 4, 6, 8}; ortak özellik {x | x < 10, x çift doğal sayı}. a ∈ A: a, A'nın elemanıdır; a ∉ A: değildir. s(A): eleman sayısı.
Alt küme: A ⊆ B: A'nın her elemanı B'de. ∅ her kümenin alt kümesidir; {0} ≠ ∅.
s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)
Kelimelerle: birleşimin eleman sayısı: iki kümenin eleman sayıları toplanır, ortak elemanların sayısı bir kez çıkarılır.Harfler: A ∪ B: en az birinde olanlar · A ∩ B: ikisinde de olanlar · A \ B: A'da olup B'de olmayanlar · A': evrensel kümede olup A'da olmayanlar.Aralıklar (evrensel küme ℝ): [a, b] ⇔ a ≤ x ≤ b; (a, b) ⇔ a < x < b; [a, b) ⇔ a ≤ x < b; (a, b] ⇔ a < x ≤ b. Köşeli parantez: uç dahil, dolu daire. Yuvarlak parantez: uç hariç, boş daire. ∞ ve −∞ yanında hep yuvarlak parantez.
Mutlak değerle aralık: |x − a| < r ⇔ a − r < x < a + r ⇔ (a − r, a + r): a'ya uzaklığı r'den az olan sayılar. |x − a| ≤ r ise uçlar dahil: [a − r, a + r].
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: A = [1, 5], B = [3, 7]: A ∩ B = [3, 5].
Varyant 1: yalnızca A'nın sağ ucu açık oldu: A = [1, 5). Kesişim artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca B sağa kaydı: B = [6, 10]. Kesişim artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca B'nin sol ucu 5 oldu: B = [5, 7]. Kesişim artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: "İki aralığın birleşimi bir aralıktır" kuralı çalışmaz: [1, 2] ∪ [4, 5] tek bir aralık değildir; arada 3 gibi sayılar eksik.
Önce tahmin: [1, 4) ile (4, 6] aralıklarının kesişimi boş mu? Kendine söyle, sonra dene.
Kaydırıcılar uçları taşır; uç düğmeleri "dahil / hariç" arasında değişir. İşlem düğmesi sonucu yeşil doğruda ve üç gösterimde yazar. "|x − a| < r" düğmesi merkez ve yarıçapla aralık kurar.
Derine in (isteğe bağlı): üç kümeli Venn şeması
Programda yok; merak edersen. Üç küme için: s(A ∪ B ∪ C) = s(A) + s(B) + s(C) − s(A ∩ B) − s(A ∩ C) − s(B ∩ C) + s(A ∩ B ∩ C).
Örnek: A = {1, 2, 3, 4}, B = {3, 4, 5}, C = {4, 5, 6}. 4 + 3 + 3 − 2 − 1 − 2 + 1 = 6; gerçekten A ∪ B ∪ C = {1, 2, 3, 4, 5, 6}. Üç kez sayılan 4, üç kez çıkarılır; bu yüzden sonda bir kez eklenir.
Verilen temsil sayı doğrusu: aşağıdaki boyalı parça. Ötekini üret: (1) eşitsizlik; (2) aralık gösterimi; (3) küme gösterimi; (4) bu aralıkta kaç tam sayı var?
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Eşitsizlik: −3 ≤ x < 2. Aralık: [−3, 2). Küme: {x ∈ ℝ | −3 ≤ x < 2}. Tam sayılar: −3, −2, −1, 0, 1; yani 5 tane. 2 dahil değil.
Sayı neye karşılık? Dolu daire ↔ ≤ ↔ köşeli parantez. Boş daire ↔ < ↔ yuvarlak parantez.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: 2'deki boş daire ile aralıktaki ")" işareti.
A = [−2, 4) ve B = [1, 6] için A \ B kümesini bul. Ece'nin çözümü aşağıda. Hangi adımda yanlış yaptı?
- A: −2 ≤ x < 4. B: 1 ≤ x ≤ 6.
- A \ B: A'da olup B'de olmayan sayılar.
- A ile B'nin ortak kısmı: [1, 4).
- Ortak kısmı A'dan çıkarınca kalan: −2 ≤ x ≤ 1, yani [−2, 1].
- Sonuç: A \ B = [−2, 1].
Cevap
Sayı kümeleri: sıralılık, arada olma, kapalılık
Bu bölümde: ℕ, ℤ, ℚ, ℚ' ve ℝ kümelerini; sıralı olma ve arada olma özelliklerini; hangi kümenin hangi işleme göre kapalı olduğunu ve bir önermeyi ispatlamayı ya da karşı örnekle çürütmeyi öğreneceksin.
- kapalılık — işlem sonucu aynı kümede kalır · bu değildir: kümenin sonlu olması
- arada olma — iki sayı arasında başka sayı · bu değildir: sayıların ardışık olması
- karşı örnek — önermeyi bozan tek örnek · bu değildir: önermeyi doğrulayan örnek
- irrasyonel sayı — kesir olarak yazılamayan gerçek sayı · bu değildir: kök içeren her sayı: √4 = 2 rasyonel
0,5 ile 0,6 arasında kaç tane sayı vardır?
Hangi kümede "iki sayının arasında aynı kümeden başka bir sayı vardır" özelliği yoktur?
Önerme: "İki irrasyonel sayının toplamı irrasyoneldir." Hangisi bu önermeyi çürütür?
Bence 0,5 ile 0,6 arasında sayı yoktur; ikisi yan yana.
Ama bu yanlış.
iki rasyonel sayının ortalaması hep ikisinin arasındadır: 0,55 arada, 0,5 ile 0,55 arasında 0,525 var. Bu işlem hiç bitmez; iki farklı rasyonel sayı arasında sonsuz tane rasyonel sayı vardır. "Yan yana" sayılar yalnız ℕ'de ve ℤ'de olur: 2 ile 3 gibi.
Sayı kümeleri: ℕ = {0, 1, 2, …} ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ. ℚ': irrasyonel sayılar, yani kesir olarak yazılamayanlar (√2, π). ℚ ∪ ℚ' = ℝ ve ℚ ∩ ℚ' = ∅.
Sıralı olma: kümenin bütün elemanları küçükten büyüğe dizilebilir. Arada olma: ℚ'de ve ℝ'de her iki sayının arasında aynı kümeden bir sayı vardır: (a + b) : 2. ℕ'de ve ℤ'de yoktur: 2 ile 3 arasında tam sayı yok.
Kapalılık: kümeden alınan her iki sayı için işlemin sonucu yine kümedeyse küme o işleme göre kapalıdır. ℕ: + ve ·. ℤ: +, − ve ·. ℚ ve ℝ: +, − ve · (bölmede yalnız 0'a bölme bozar). ℚ': dört işlemin hiçbirinde kapalı değil.
İspat ve çürütme: doğrudan ispatta hipotezden hükme adım adım gidilir. "Her" önermesini çürütmek için tek karşı örnek yeter; ama örnekler ispat değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: ℤ bölmeye göre kapalı mı? ℚ' çarpmaya göre kapalı mı? Kendine söyle, sonra dene.
Bir küme ve bir işlem seç, sonra "İki sayı üret" düğmesine bas. Sonuç kümeden çıkarsa o hücre bir karşı örnekle kapanır. Kapanmayan hücre için örnek yetmez; "Tabloyu göster" gerekçesini yazar.
Derine in (isteğe bağlı): √2 neden kesir olarak yazılamaz?
Programın doğrudan ispat ve karşı örnek yöntemlerine ek bir yol: olmayana ergi. Tersini varsay: √2 = p/q ve kesir sadeleşmiş (p ile q'nun ortak böleni yok).
Karesini al: 2 = p2/q2, yani p2 = 2q2. p2 çift, o hâlde p çift: p = 2k. Yerine koy: 4k2 = 2q2, yani q2 = 2k2; q de çift. p ile q'nun ikisi de çift çıktı; kesir sadeleşmiş değilmiş. Varsayım çelişki doğurdu; √2 kesir olarak yazılamaz.
Verilen temsil liste: −7, 0, 3/4, √9, √5, −√16, 1,25. Ötekini üret: her sayıyı aşağıdaki iç içe kutularda, içinde bulunduğu en küçük kümeye yerleştir.
Cevabı göster
Yerleşim. ℕ: 0 ve √9 (= 3). ℤ'de olup ℕ'de olmayan: −7 ve −√16 (= −4). ℚ'de olup ℤ'de olmayan: 3/4 ve 1,25 (= 5/4). ℚ': √5.
Sayı neye karşılık? Kök içindeki sayı tam kare ise (9, 16) kök rasyoneldir; değilse (5) irrasyoneldir. Ondalık 1,25 bir kesirdir: 125/100.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: listedeki √9 ile ℕ kutusundaki 3: aynı sayının iki yazılışı.
Önerme: "Her n doğal sayısı için n2 + n + 11 asal sayıdır." Ece bu önermeyi "ispatlıyor". Hangi adımda yanlış yaptı?
- n = 0: 0 + 0 + 11 = 11; n = 1: 1 + 1 + 11 = 13. İkisi de asal.
- n = 2: 4 + 2 + 11 = 17; n = 3: 9 + 3 + 11 = 23. İkisi de asal.
- n = 4: 16 + 4 + 11 = 31; n = 5: 25 + 5 + 11 = 41. İkisi de asal.
- Altı farklı sayıda tuttu; demek ki önerme her n için doğrudur.
- Sonuç: önerme doğru.
Kendi kendini puanla · kâğıtta çöz. İspatla: iki rasyonel sayının toplamı rasyoneldir. Hipotezi ve hükmü ayrı yaz; her adımda neye dayandığını söyle. Yazdıktan sonra aç.
Tam puan çözüm şuna benzer
Hipotez: a = p/q ve b = r/s; p, q, r, s tam sayı, q ≠ 0, s ≠ 0. Hüküm: a + b rasyoneldir.
a + b = p/q + r/s = (ps + qr)/(qs).
ps + qr ve qs tam sayıdır, çünkü ℤ çarpmaya ve toplamaya göre kapalı. qs ≠ 0, çünkü q ve s sıfır değil.
Payı ve paydası tam sayı, paydası sıfırdan farklı bir kesir rasyoneldir; hüküm gösterildi. Örnekle kontrol: 1/2 + 1/3 = 5/6.
- Hipotezi ve hükmü ayrı ayrı yazdım.
- Pay ile paydanın neden tam sayı olduğunu kapalılıkla gerekçelendirdim.
- Paydanın sıfır olmadığını gösterdim.
Cevap
Önermeler, bağlaçlar ve niceleyiciler
Bu bölümde: Önermeyi ve değilini; ve, veya, ya da, ise, ancak ve ancak bağlaçlarını; her ve bazı niceleyicilerini; işlem özelliklerini sembolle yazmayı ve bir önerme ile karşıtının farkını öğreneceksin.
- önerme — doğru ya da yanlış olan hüküm · bu değildir: soru ya da emir cümlesi
- önermenin değili — doğruluk değeri tersine dönen önerme · bu değildir: sayının negatifi
- niceleyici — "her" ya da "bazı" kelimesi · bu değildir: bir sayının kaç tane olduğu
- karşıt önerme — "ise"nin iki yanını yer değiştirmek · bu değildir: önermenin değili
"x = 2 ise x2 = 4" doğrudur. "x2 = 4 ise x = 2" de doğru mudur?
x = 9 için p: "x çifttir", q: "x 3'ün katıdır". Hangisi doğrudur?
p: "4 tek sayıdır", q: "4 < 5". p ⇒ q önermesinin doğruluk değeri nedir?
Bence "Bir sayı 4'e bölünüyorsa çifttir" ile "Bir sayı çiftse 4'e bölünür" aynı şeyi söyler.
Ama bu yanlış.
ikinci önerme birincinin karşıtıdır; karşıt, önermeyle aynı şey değildir. Birincisi doğru: 4'e bölünen her sayı çifttir. Karşıtı yanlış: 6 çift ama 4'e bölünmez. Küme diliyle: 4'ün katları çift sayıların içinde; tersi değil.
Önerme: doğru (D) ya da yanlış (Y) olan hüküm. p′: p'nin değili; doğruluk değerini ters çevirir.
p ⇒ q yalnız p D, q Y iken Y. p ∨ q en az biri D iken D.
Kelimelerle: "p ise q" yalnızca p doğru ve q yanlışken yanlıştır. "p veya q" en az biri doğruysa doğrudur.Harfler: p, q: önerme · ∧: ve · ∨: veya · ⊻: ya da · ⇒: ise · ⇔: ancak ve ancak.Bağlaçlar: p ∧ q (ve): ikisi de D iken D. p ⊻ q (ya da): yalnız biri D iken D. p ⇔ q (ancak ve ancak): ikisi aynı değerdeyken D.
Karşıt: p ⇒ q'nun karşıtı q ⇒ p'dir; aynı şey değildir. "p ⇒ q" doğruysa p'yi sağlayan sayılar, q'yu sağlayan sayıların içindedir.
Niceleyiciler: ∀ (her), ∃ (bazı, en az bir). "∀x için p(x)" önermesinin değili "∃x için p′(x)"; "∃x için p(x)" önermesinin değili "∀x için p′(x)".
Çarpım sıfır: a·b = 0 ⇔ a = 0 ∨ b = 0. Değili: a·b ≠ 0 ⇔ a ≠ 0 ∧ b ≠ 0.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: "Her tam sayının karesi 0'dan büyüktür." Yanlış; karşı örnek 0: 02 = 0.
Varyant 1: yalnızca "her" yerine "bazı" yazıldı: "Bazı tam sayıların karesi 0'dan büyüktür." Doğruluk değeri değişir mi?
Varyant 2: yalnızca "büyüktür" yerine "büyük ya da eşittir" yazıldı; "her" kaldı. Doğruluk değeri değişir mi?
Varyant 3: yalnızca önermenin değili alındı: "Karesi 0'dan büyük olmayan bir tam sayı vardır." Doğruluk değeri değişir mi?
Karşı-örnek: "Her"in değili "hiçbiri" değildir. "Her tam sayı çifttir" önermesinin değili "Hiçbir tam sayı çift değildir" olmaz; doğrusu "Çift olmayan bir tam sayı vardır".
Derine in (isteğe bağlı): karşıt ters (kontrapozitif)
Programda yok; merak edersen. p ⇒ q önermesinin karşıt tersi q′ ⇒ p′ önermesidir: "q değilse p de değil". Karşıttan farklı olarak karşıt ters, önermeyle her zaman aynı doğruluk değerini taşır.
Örnek: "a > 3 ise a2 > 9" doğru; karşıt tersi "a2 ≤ 9 ise a ≤ 3" de doğru. Karşıtı "a2 > 9 ise a > 3" ise yanlış (a = −4).
Verilen temsil sembolik: aşağıdaki önerme. Ötekini üret: (1) önermeyi sözel yaz; (2) ℝ yerine ℤ yazılsa önerme doğru mu kalır? (3) önermenin değilini sembolle yaz.
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Sözel: "Sıfırdan farklı her gerçek sayının, onunla çarpılınca 1 veren bir eşi vardır" (çarpmaya göre ters eleman). ℤ'de: a = 2 için 2·b = 1 ⇒ b = 1/2, ama 1/2 ∉ ℤ; önerme ℤ'de yanlış, tek karşı örnek yeter. Değili: ∃a ∈ ℝ, a ≠ 0, öyle ki her b ∈ ℝ için a·b ≠ 1. Bu değil yanlıştır, çünkü önerme ℝ'de doğrudur.
Sembol neye karşılık? ∀ ↔ "her" ↔ bütün sayıları kontrol etmek. ∃ ↔ "vardır" ↔ tek bir uygun sayı bulmak.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: sembolik önermedeki "∃b" ile sözel önermedeki "bir eşi vardır".
Önerme: "Her gerçek sayı a için a > 3 ise a2 > 9." Ece önermeyi ve karşıtını inceliyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- a > 3 ise a pozitif ve a·a > 3·3 = 9: önerme doğru.
- Karşıtı: "a2 > 9 ise a > 3."
- Bir önerme doğruysa karşıtı da doğrudur; karşıt da doğru.
- Örnek: a = 4 için 16 > 9 ve 4 > 3; tutuyor.
- Sonuç: iki önerme de doğru.
Cevap
Özdeşlikler ve çarpanlara ayırma
Bu bölümde: (a + b)2, (a − b)2 ve a2 − b2 özdeşliklerini alan modeliyle görmeyi, özdeşlik ile denklemi ayırmayı, ortak çarpan ve özdeşlikle çarpanlara ayırmayı ve bunları hesap kısa yolu olarak kullanmayı öğreneceksin.
- özdeşlik — her değer için doğru eşitlik · bu değildir: bazı değerler için doğru denklem: x + 2 = 5
- denklem — yalnız bazı değerlerde doğru eşitlik · bu değildir: her x için doğru eşitlik
- çarpanlara ayırma — ifadeyi çarpım olarak yazmak · bu değildir: parantezi açmak
- ortak çarpan — her terimde bulunan çarpan · bu değildir: terimlerin toplamı
(x + 3)2 ifadesi x2 + 9'a eşit midir?
(x − 4)2 ifadesinin açılımı hangisidir?
Hangisi bir özdeşliktir?
Bence (a + b)2 = a2 + b2; üs parantezin içine dağılır.
Ama bu yanlış.
üs çarpmaya dağılır, toplamaya dağılmaz: (a·b)2 = a2·b2 ama (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a2 + 2ab + b2. a = 3, b = 2 ile: (3 + 2)2 = 25, oysa 9 + 4 = 13. Eksik parça alan modelindeki iki a·b dikdörtgeni: 2·6 = 12.
(a + b)2 = a2 + 2ab + b2
(a − b)2 = a2 − 2ab + b2
a2 − b2 = (a − b)(a + b)
Kelimelerle: iki terimin toplamının karesi: birincinin karesi, iki katı çarpım, ikincinin karesi. Kareler farkı, fark ile toplamın çarpımıdır.Harfler: a, b: herhangi iki gerçek sayı ya da ifade (x, 2x, √5 …).Özdeşlik ile denklem: özdeşlik her değerde doğrudur: 2(x + 3) = 2x + 6. Denklem yalnız bazı değerlerde doğrudur: 2x + 1 = 7 yalnız x = 3'te.
Çarpanlara ayırma: ortak çarpan: ab + ac = a(b + c), dağılma özelliğinin tersi. Gruplama: ab + 2a + 3b + 6 = (a + 3)(b + 2). Özdeşlikle: x2 − 9 = (x − 3)(x + 3). Kontrol: parantezi aç, aynı ifade gelmeli.
Kısa yollar: 51·49 = 502 − 1 = 2499; 992 = 10.000 − 200 + 1 = 9801; (√5 + √3)(√5 − √3) = 5 − 3 = 2.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve harflerin anlamını bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: (x + 3)2 = x2 + 6x + 9.
Varyant 1: yalnızca işaret değişti: (x − 3)2. Orta terim artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 2: yalnızca x'in katsayısı 2 oldu: (2x + 3)2. İlk terim artar mı, azalır mı, aynı mı?
Varyant 3: yalnızca sayı büyüdü: x = 100 alınınca (100 + 3)2 = 1032. Orta terim 6x artar mı, azalır mı, aynı mı?
Karşı-örnek: Kalıp yalnızca kare için: (1 + 2)3 = 27, ama 13 + 2·1·2 + 23 = 13. Üçüncü kuvvette kareninkine "benzeyen" bir yazım işe yaramaz.
Önce tahmin: a = 5, b = 2 iken (a + b)2 ile a2 + b2 arasındaki fark kaç birim karedir? Kendine söyle, sonra dene.
Düğmeler özdeşliği seçer, kaydırıcılar a ile b'yi. Parçaların alanları şeklin içinde yazar. a2 − b2 için "Kes ve taşı" düğmesine adım adım bas.
Verilen temsil alan modeli: aşağıdaki kare dört parçaya bölünmüş. Ötekini üret: (1) toplam alanı tek bir ifade olarak yaz; (2) ifadeyi çarpanlarına ayır; (3) x = 3 için alanı iki yoldan hesapla.
Cevabı göster
Üç temsil yan yana. Toplam: x2 + 5x + 5x + 25 = x2 + 10x + 25. Çarpanlar: karenin kenarı x + 5, yani (x + 5)2. x = 3 için: 9 + 30 + 25 = 64 ve (3 + 5)2 = 64.
Sayı neye karşılık? Orta terim 10x ↔ iki turuncu dikdörtgen (5x + 5x) ↔ özdeşlikteki 2ab. 25 ↔ yeşil kare ↔ b2.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: kenardaki "x" ile "5" yan yana: x + 5; ifadede parantezin içi.
(2x − 3)2 ifadesini aç. Ece'nin çözümü aşağıda. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Kalıp: (a − b)2 = a2 − 2ab + b2.
- a = 2x ve b = 3.
- a2 = (2x)2 = 2x2.
- 2ab = 2·2x·3 = 12x ve b2 = 9.
- Sonuç: 2x2 − 12x + 9.
Kendi kendini puanla · kâğıtta çöz. İspatla: (a + b)2 − (a − b)2 = 4ab. Sonra bu özdeşlikle 512 − 492'yi hesapla ve doğrudan hesapla kontrol et. Yazdıktan sonra aç.
Tam puan çözüm şuna benzer
(a + b)2 = a2 + 2ab + b2 ve (a − b)2 = a2 − 2ab + b2.
Çıkar: (a2 + 2ab + b2) − (a2 − 2ab + b2) = 2ab + 2ab = 4ab. Her a, b için doğru; özdeşlik.
a = 50, b = 1: 512 − 492 = 4·50·1 = 200.
Kontrol: 512 = 2601, 492 = 2401; 2601 − 2401 = 200. Kareler farkıyla da: (51 − 49)(51 + 49) = 2·100 = 200.
- İki açılımı ayrı ayrı doğru yazdım.
- Çıkarırken ikinci parantezin bütün işaretlerini değiştirdim.
- Sayısal sonucu doğrudan hesapla kontrol ettim.
Cevap
Soru: Aşağıdakilerden hangileri her zaman doğrudur (a ve b gerçek sayılar)? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Her zaman doğru: √(a2) = |a| (karekök negatif olmaz); a2 − b2 = (a − b)(a + b) (özdeşlik); ℤ çıkarmaya göre kapalı.
Karşı örnekler: a = 1 için −12 = −1, (−1)2 = 1. √1 + √1 = 2, √2 değil. (2 − 1)2 = 1, 4 − 1 = 3. √2·√2 = 2 rasyonel. "x = −2 ise x2 = 4" doğru, karşıtı "x2 = 4 ise x = −2" yanlış (x = 2). [1, 3) aralığında 3 yok: yuvarlak parantez.
Bugün öğrendiğim en önemli şey (üs, kök, aralık, kapalılık, önerme ya da özdeşlik; tek cümle):
Hâlâ bulanık olan (−32 mi (−3)2 mi, açık uç mu kapalı uç mu, karşıt önerme mi?):
Kendi örneğim (hayatta bilimsel gösterim, aralık ya da yaklaşık değer gereken bir durum):
Hangi formül, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Formül / kural | Ne zaman kullanılır | Harfler / koşullar |
|---|---|---|
| am·an = am + n; am : an = am − n; (am)n = am·n | "işleminin sonucu", "sadeleştiriniz", aynı tabana çevrilebilen sayılar (4, 8, 16 …) | a ≠ 0; tabanlar aynı olmalı. 4 = 22, 8 = 23. |
| a0 = 1; a−n = 1/an; am/n = n√(am) | "negatif üs", "kesirli üs", "köklü biçimde yazınız" | a ≠ 0; kesirli üste a > 0. m: kuvvet, n: kök derecesi. |
| −an ≠ (−a)n | eksi işaretli taban: "−32", "(−2)4" | Parantez yoksa üs yalnız sayıya uygulanır. |
| a·10n, 1 ≤ a < 10 | "bilimsel gösterimle yazınız", çok büyük ya da çok küçük nicelikler | Virgül bir basamak sola kayarsa n bir artar. |
| √(k2·a) = k√a; m√a + n√a = (m + n)√a | "kök dışına çıkarınız", "sadeleştiriniz" | √a + √b ≠ √(a + b); karekök çarpmada ve bölmede dağılır. |
| c/(√a − √b) = c(√a + √b)/(a − b) | "paydayı rasyonel yapınız", "eşlenik" | (√a − √b)(√a + √b) = a − b. |
| √(a2) = |a|; yaklaşık değer | "≈", "yaklaşık", "en az kaç metre" | Yaklaşık değerler soruda verilir; malzemede yukarı yuvarla. |
| A ∪ B, A ∩ B, A \ B, A'; s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B) | "birleşim", "kesişim", "fark", "tümleme", "eleman sayısı" | Aralıklarda evrensel küme ℝ. |
| [a, b], (a, b), [a, b), (a, b]; |x − a| < r ⇔ (a − r, a + r) | "aralık", "sayı doğrusu", "uzaklığı … den az" | Köşeli: dahil, dolu daire. Yuvarlak: hariç, boş daire. ∞ yanında yuvarlak. |
| Kapalılık; karşı örnek | "kapalı mıdır", "her zaman", "ispatlayınız", "çürütünüz" | "Kapalı değil" demek için tek karşı örnek yeter; "kapalı" demek için genel gerekçe gerekir. |
| p ⇒ q yalnız p D, q Y iken Y; karşıtı q ⇒ p | "ise", "karşıtı", "doğruluk değeri" | Karşıt, önermeyle aynı şey değildir. |
| ∀'nın değili ∃; a·b = 0 ⇔ a = 0 ∨ b = 0 | "her", "bazı", "değili", "çarpım sıfır" | "Veya": en az biri; "ya da": yalnız biri. |
| (a ± b)2 = a2 ± 2ab + b2; a2 − b2 = (a − b)(a + b) | "açınız", "çarpanlarına ayırınız", "kısa yoldan hesaplayınız" | Özdeşlik her değerde doğrudur; kontrol için parantezi aç. |
- Verilenleri yaz: 25, 4−1 ve 82/3; işlemler çarpma ve bölme.
- Ne isteniyor? Sonucun sayı değeri.
Bütün sayıları 2'nin kuvveti olarak yaz; aynı tabanda üs kurallarıyla tek bir kuvvete in.
- Temsil seç: üslü gösterim (2 tabanı); çünkü 4 ve 8, 2'nin kuvvetleri.
- Tabanları eşitle: 4 = 22 ve 8 = 23. 4−1 = (22)−1 = 2−2; 82/3 = (23)2/3 = 22.(am)n = am·n: 2·(−1) = −2 ve 3·(2/3) = 2.
- Üsleri birleştir: 25·2−2 : 22 = 25 + (−2) − 2 = 21.Aynı tabanlı kuvvetler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken çıkarılır.
- Sonuç: 21 = 2.
Sayıyla kontrol: 25 = 32, 4−1 = 1/4, 82/3 = 4. 32·(1/4) : 4 = 8 : 4 = 2. Aynı sonuç.
- Verilenleri yaz: 1 molde 6,02·1023 tanecik; madde miktarı 3,5 mol.
- Ne isteniyor? 3,5 moldeki tanecik sayısı, bilimsel gösterimle.
Önce baştaki sayıları çarp, 10'un kuvvetini aynen taşı; sonra baştaki sayıyı 1 ile 10 arasına getirip üssü düzelt.
- Temsil seç: bilimsel gösterim; çünkü sayı 25 basamaklı.
- Çarp: 3,5·6,02·1023 = 21,07·1023.
ara adımı göster
3,5·6,02 = 3·6,02 + 0,5·6,02 = 18,06 + 3,01 = 21,07.
son iki adımı sen tamamla
- Baştaki sayıyı düzelt: 21,07 = 2,107·101, yani 21,07·1023 = 2,107·1024.
- Sonuç: 2,107·1024 tanecik.
Büyüklük: 3,5 mol, 1 molün 3 katından biraz fazla; 3·6·1023 = 18·1023, yaklaşık 2·1024. Sonuç bu büyüklükte; 1 ≤ 2,107 < 10 şartı da tutuyor.
- Verilenleri yaz: √48, √27, √75; √3 ≈ 1,73.
- Ne isteniyor? a√3 biçimi ve yaklaşık değer.
Her kökü k√3 biçimine getir; sonra benzer kökleri topla. Yaklaşık değeri en sonda kullan.
- Temsil seç: köklü gösterim; çünkü üç kökün içinde de 3 çarpanı var.
- Kök dışına çıkar: √48 = √(16·3) = 4√3; √27 = √(9·3) = 3√3; √75 = √(25·3) = 5√3.√(k2·a) = k√a: kök içinden tam kare çarpanı dışarı çıkar.
- Topla: 4√3 − 3√3 + 2·5√3 = (4 − 3 + 10)√3 = 11√3.Benzer kökler katsayılarıyla toplanır: √3'ler sayılır.
- Yaklaşık: 11·1,73 = 19,03.
Tahminle kontrol: 6 < √48 < 7, 5 < √27 < 6, 8 < √75 < 9. Sonuç en az 6 − 6 + 16 = 16, en çok 7 − 5 + 18 = 20 olabilir; 19,03 bu aralıkta.
- Verilenleri yaz: pay √6 + √2, payda √6 − √2; yaklaşık değerler verilmiş.
- Ne isteniyor? Paydası kök içermeyen eşit ifade.
Paydada iki terimli kök var: eşlenikle çarp. Payda a − b olur; payı özdeşlikle aç.
- Temsil seç: köklü gösterim ve özdeşlik; çünkü pay (√6 + √2)2 oluyor.
- Eşlenikle çarp: pay ve paydayı √6 + √2 ile çarp.
- Payda: (√6 − √2)(√6 + √2) = 6 − 2 = 4.
son iki adımı sen tamamla
- Pay: (√6 + √2)2 = 6 + 2·√6·√2 + 2 = 8 + 4√3.
ara adımı göster
2·√6·√2 = 2·√12 = 2·2√3 = 4√3. - Böl: (8 + 4√3)/4 = 2 + √3.
Yaklaşık değerlerle: ilk ifade (2,45 + 1,41) : (2,45 − 1,41) = 3,86 : 1,04 ≈ 3,71; sonuç 2 + 1,73 = 3,73. 3,73 − 3,71 = 0,02: fark yuvarlamadan geliyor.
- Verilenleri yaz: A: −3 ≤ x < 4; B: 1 < x ≤ 7; evrensel küme ℝ.
- Ne isteniyor? Dört küme ve A ∩ B'deki tam sayıların sayısı.
İki aralığı aynı sayı doğrusuna alt alta çiz; her işlem için "hangi sayılar?" sorusunu sor, uçları tek tek kontrol et.
- Temsil seç: sayı doğrusu; çünkü uçların dahil olup olmadığı dairelerde görünür.
- A ∩ B: ikisinde de olanlar: 1 < x < 4, yani (1, 4). 1 B'de yok, 4 A'da yok.Kesişimde bir uç, ancak iki kümede de varsa dahildir; 4 A'da yok, 1 B'de yok.
- A ∪ B: en az birinde olanlar: −3 ≤ x ≤ 7, yani [−3, 7].
- A \ B: A'da olup B'de olmayanlar: −3 ≤ x ≤ 1, yani [−3, 1]. 1, A'da var, B'de yok.
- B': B'de olmayanlar: x ≤ 1 veya x > 7, yani (−∞, 1] ∪ (7, ∞).Tümleme evrensel küme ℝ'ye göre alınır; B'nin uçları tersine döner: 1 dahil olur, 7 çıkar.
- Tam sayılar: (1, 4) içinde 2 ve 3; yani 2 tane.
Uç kontrolü: 1 sayısı A'da var, B'de yok; o hâlde A \ B'de ve B''de var. 4 sayısı A'da yok, B'de var; A ∪ B'de var, A ∩ B'de yok. Hepsi yazılanla uyumlu.
- Verilenleri yaz: alan 1000 m2 (1 dönüm); arsa kare; çit 150 TL/m; √10 ≈ 3,16.
- Ne isteniyor? Kenar ve çevre (köklü), yaklaşık uzunluk ve maliyet, satın alınacak tam metre.
Alandan kenarı karekökle bul; çevre 4 kenardır. Yaklaşık değeri en sonda kullan, malzemede yukarı yuvarla.
- Temsil seç: şekil (kare arsa) ve köklü gösterim; çünkü kenar tam sayı çıkmıyor.
- Kenar: kenar2 = 1000 → kenar = √1000 = √(100·10) = 10√10 m.
- Çevre: 4·10√10 = 40√10 m.
buradan sonrasını sen çöz
- Yaklaşık: 40·3,16 = 126,4 m; maliyet 126,4·150 = 18.960 TL.
- Tam metre: 126,4 m'den kısa çit yetmez; yukarı yuvarla: 127 m. Maliyet 127·150 = 19.050 TL.
Tahminle kontrol: 312 = 961 ve 322 = 1024; kenar 31 ile 32 m arasında, çevre 124 ile 128 m arasında. 126,4 m uygun. Birim: m·(TL/m) = TL.
- Verilenleri yaz: a, b ∈ ℚ ve a < b; örnekte a = 1/3, b = 1/2.
- Ne isteniyor? (a) genel gösterim; (b) iki örnek sayı.
Ortalama iki sayının tam ortasındadır ve rasyonel kalır; bu adımı iki kez uygula.
- Temsil seç: cebir (genel gösterim) ve sayı doğrusu; çünkü sayıların sırası görülmeli.
- Birinci sayı: m = (a + b)/2. İki rasyonelin toplamı rasyoneldir, 2'ye bölmek de rasyonel verir. 2a < a + b < 2b olduğu için a < m < b.Kapalılık: ℚ toplamaya ve sıfırdan farklı sayıya bölmeye göre kapalı.
- İkinci sayı: a ile m de iki rasyonel ve a < m; aynı yolla n = (a + m)/2 rasyoneldir ve a < n < m < b.Aynı gerekçe a ile m için de geçerli; işlem istediğin kadar tekrarlanır.
- Örnek, m: (1/3 + 1/2)/2 = (5/6)/2 = 5/12.
ara adımı göster
1/3 + 1/2 = 2/6 + 3/6 = 5/6; 5/6 : 2 = 5/12. - Örnek, n: (1/3 + 5/12)/2 = (9/12)/2 = 9/24 = 3/8.
ara adımı göster
1/3 = 4/12; 4/12 + 5/12 = 9/12; 9/12 : 2 = 9/24 = 3/8.
Paydaları 24 yap: 1/3 = 8/24, 3/8 = 9/24, 5/12 = 10/24, 1/2 = 12/24. 8 < 9 < 10 < 12: sıra doğru.
Ortalama: (1/3 + 1/2)/2 = 5/12, sonra (1/3 + 5/12)/2 = 3/8. Her iki rasyonelde çalışır ve genel gösterimi verir.
Paydaları genişlet: 1/3 = 8/24 ve 1/2 = 12/24; arada payı 9, 10, 11 olan kesirler hazır duruyor: 9/24, 10/24, 11/24.
Hangisi ne zaman? Genel gösterim (ispat) istenirse ortalama yolu gerekir; yalnız örnek sayı isteniyorsa payda genişletmek hızlıdır. Kısa yol başka bir şeyi de gösterir: payda büyüdükçe arada daha çok kesir çıkar.
- Verilenleri yaz: a = √5 + 2, b = √5 − 2.
- Ne isteniyor? (a) a·b; (b) a2 + b2; (c) 1/a ile b'nin eşitliği.
Kareler farkı çarpımı verir; toplamın karesinden 2ab çıkarınca kareler toplamı gelir. Çarpımı 1 olan iki sayıdan biri ötekinin tersidir.
- Temsil seç: özdeşlik ve köklü gösterim; çünkü a ile b eşlenik.
- a·b: kareler farkı: (√5 + 2)(√5 − 2) = 5 − 4 = 1.
- a + b: 2√5, yani (a + b)2 = 4·5 = 20.
buradan sonrasını sen çöz
- a2 + b2: (a + b)2 − 2ab = 20 − 2·1 = 18.
- 1/a: a·b = 1 olduğu için iki tarafı a'ya böl: b = 1/a.
Doğrudan hesapla kontrol: a2 = 5 + 4√5 + 4 = 9 + 4√5 ve b2 = 9 − 4√5; toplam 18, kökler sadeleşti. Rasyonel çıkması eşlenikten beklenir.
I. A ∩ B = (0, 3)
II. A ∪ B = [−2, 5]
III. A \ B = [−2, 0)
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? İki aralık: A'da −2 dahil, 3 hariç; B'de 0 hariç, 5 dahil.
- Ne isteniyor? Üç yargıdan doğru olanlar; şıklar öncül birleşimi.
- Hangi kavram / şekil? Kesişim, birleşim, fark; iki aralığı aynı sayı doğrusuna çiz.
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: parantez türü. Her uç sayısı için "A'da mı, B'de mi?" diye ayrı bak; yargıdaki aralık yalnız bir parantezle yanlış olabilir.
Her yargı için sonucu kendin bul, sonra uçlarını yargıyla karşılaştır. Temsil: sayı doğrusu ve uç tablosu.
- I: ikisinde de olanlar 0 < x < 3; 0 B'de yok, 3 A'da yok: (0, 3). Doğru.
- II: en az birinde olanlar −2 ≤ x ≤ 5; −2 A'da, 5 B'de: [−2, 5]. Doğru.
- III: A'da olup B'de olmayanlar −2 ≤ x ≤ 0. 0, A'da var, B'de yok; A \ B = [−2, 0]. Yargıda 0 dışarıda bırakılmış. Yanlış.
Tek sayıyla kontrol: x = 0 için A'da mı? −2 ≤ 0 < 3, evet. B'de mi? 0 < 0 değil, hayır. O hâlde 0 ∈ A \ B; III'teki [−2, 0) yazımı 0'ı kaçırıyor.
| Gezegen | Güneş'e ortalama uzaklık |
|---|---|
| Merkür | 57,9 milyon km |
| Dünya | 149,6 milyon km |
| Jüpiter | 778,5 milyon km |
- Ne veriliyor? Üç uzaklık, milyon km cinsinden; 1 milyon = 106.
- Ne isteniyor? (a) yazım; (b) tek adımlık oran; (c) bir iddiayı sınama.
- Hangi kavram / şekil? Bilimsel gösterim a·10n; oranı alırken baştaki sayılar da bölünür, üsler çıkarılır.
- Birim kontrolü / okuma tuzağı: tablo "milyon km" diyor; km'ye çevirirken 106 ile çarp.
Önce milyonu 106 olarak yaz ve baştaki sayıyı 1 ile 10 arasına getir. Oranda baştaki sayıları böl, üsleri çıkar. Temsil: tablo → bilimsel gösterim → oran.
- (a) Doğrudan okuma: 149,6 milyon km = 149,6·106 km = 1,496·108 km.
- (b) Tek adım hesap: 778,5 : 149,6 ≈ 5,2; Jüpiter yaklaşık 5,2 kat uzakta.
- (c) Çıkarım: oran = (7,785 : 5,79)·108 − 7 ≈ 1,34·10 = 13,4. Ece haksız: üs farkı yalnızca 101 çarpanını verir; baştaki sayıların oranı 1,34 da oranı etkiler.
(c) için çarparak kontrol: 13,4·57,9 ≈ 776; tablodaki 778,5'e yakın. 10·57,9 = 579 ise 778,5'ten çok küçük; "10 kat" az kalıyor.