Tarih 10
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 10. sınıf tarihinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, haritalar, tarih şeritleri ve kaynakları kendin sorgulayacağın küçük düzenekler. Tarihi ezberlemiyorsun; kanıttan kuruyorsun, sonra hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 10. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer tarih atölyesinde: arşiv kutuları, büyüteç, harita masası ve duvar boyu tarih şeridiyle, kaynağı nereden geldiğini sorarak anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; tarih şeridini, neden–sonuç zincirini ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi düşünme aracı (kaynak künyesi, kronoloji, neden–sonuç, değişim–süreklilik) hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her tarih, ad ve alıntı sorunun içinde ya da kaynağıyla verilir; kesin olmayan tarihler "yaklaşık" diye yazılır. Alıntılar yalnız kamu malı eserlerden ya da Kolay Hoca'nın kendi aktarmasıdır; tarihî kişilere uydurma söz söyletilmez ve tarihî kişiler, peygamberler ve din büyükleri çizilmez. Haritalar şematiktir ve ölçeksizdir; model düzeneklerdeki sayılar kurgusaldır ve öyle etiketlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı'nın 10. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; kitabın üç ünitesi programın üç ünitesiyle aynıdır.
Türkistan'dan Türkiye'ye (1040-1299)
Türkler Anadolu'yu yalnız savaşla değil; şehir, vakıf, medrese, ahi ve dervişle yurt edindi. Bu yüzden Türkiye adı bir savaşın değil, iki yüz yıllık bir sürecin adıdır.
Malazgirt'ten sonra Anadolu bir günde mi Türk yurdu oldu? Haçlılar yalnız Kudüs için mi yola çıktı? Bir darüşşifanın gideri yüzyıllarca nasıl karşılandı? Bu ünitede savaşları, devlet ve orduyu, şehir ve Ahiliği, bilim ve kültürü kaynaklardan kurarak Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Ülkemizin adı neden Türkiye? Bu ünite bu sorunun cevabını anlatıyor. Türkistan'dan gelen Türkler Anadolu'yu savaşla, göçle, şehirle, medrese ve tekkeyle yurt edindi.
Bu miras bugün de yaşıyor. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) başka ülkelerde yardım ve onarım projeleri yürütüyor. Yunus Emre Enstitüsü Türkçeyi ve Türk kültürünü tanıtıyor; Türkiye Maarif Vakfı okullar açıyor.
İstersen bu kurumların resmî sayfalarından bir faaliyet seç. Sonra onun bu ünitenin hangi bölümüyle ilgili olduğunu düşün.
Dandanakan'dan Malazgirt'e
Bu bölümde: Üç savaşı haritaya ve tarih şeridine yerleştireceksin. Her birinin Türklerin yolunu nasıl değiştirdiğini karşılaştıracaksın.
Bu bölümde savaşlar anlatılıyor. Ayrıntılı şiddet yok; kayıplar sayıyla değil, sonuçlarıyla ele alınıyor.
- fetih — bir yeri savaşla ele geçirmek · bu değildir: yalnız yağma için yapılan akın değildir
- sultan — İslam dünyasında güçlü hükümdar unvanı · bu değildir: halifeyle aynı makam değildir
- dilsiz harita — yer adları yazılmamış boş harita · bu değildir: yanlış ya da eksik harita değildir
- tarih şeridi — olayları sırasıyla gösteren zaman çizgisi · bu değildir: yalnız bir yıl listesi değildir
Malazgirt Savaşı 1071'de kazanıldı. Sence Anadolu ne zaman Türk yurdu oldu?
Üç savaştan hangisi Anadolu'nun dışında yapıldı?
Sultan, esir düşen imparatora bir savaş esiri gibi değil, konuk bir hükümdar gibi davrandı. Aralarında bir antlaşma yapıldıktan sonra onu serbest bıraktı.
Künye: Mikhail Attaleiates, Tarih, XI. yüzyıl. Yazar, Doğu Roma devlet görevlisiydi ve imparatorun seferine katıldı. Kolay Hoca aktarması (özet); içerik Sevim 2003 (TDV) ile karşılaştırıldı.Kolay Hoca aktarması
Bu kayıt, Alparslan'ın esir imparatora merhametli davrandığına neden güçlü bir kanıttır?
Bence Anadolu 1071'de, Malazgirt'le bir anda Türk yurdu oldu.
Ama bu yanlış.
Malazgirt kapıyı açtı ama yurt edinme bir süreçtir. Savaştan sonra Türkmenler göç etti, beylikler kuruldu. Miryokefalon (1176) bu varlığı kalıcı yaptı; şehir, vakıf ve medrese yüzyıllar sürdü. Örnek: Batılı yazarlar Anadolu'ya "Türkiye" demeye ancak XII. yüzyılda başladı.
Kural: Bir savaşın önemi, ondan sonra neyin değiştiğine bakılarak ölçülür.
Kelimelerle: Önce "Bu savaştan sonra ne oldu?" diye sor. Cevap yeni bir devlet, açılan bir yol ya da yeni bir düzense savaş önemlidir.Örnek: 1040 Dandanakan: Büyük Selçuklu kuruldu → 1048 Pasinler: Doğu Roma'yla ilk büyük karşılaşma → 1071 Malazgirt: Anadolu'nun kapısı açıldı
Bu değildir: Önem, savaşın büyüklüğü ya da asker sayısı değildir. Bir yenilgi de önemli olabilir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Malazgirt (1071). Soru: savaştan sonra ne değişti? Cevap: Anadolu'nun kapısı Türklere açıldı; göçler ve ilk beylikler başladı.
Varyant 1: yalnızca savaş değişti: Dandanakan (1040). Önemi aynı kalır mı, değişir mi?
Varyant 2: yalnızca savaş değişti: Pasinler (1048). Önemi aynı kalır mı, değişir mi?
Varyant 3: yalnızca savaş değişti: Miryokefalon (1176, sonraki bölüm). Önemi aynı kalır mı, değişir mi?
Karşı-örnek: "Önem = zafer" kuralı işlemez. Kösedağ (1243) bir yenilgiydi ama Anadolu'nun siyasi yönünü değiştirdi; bu yüzden o da önemlidir.
Önce tahmin: üç savaştan hangisi Anadolu'nun dışında yapıldı? Kendine söyle, sonra düzeneği aç.
Bir savaş kartı seç. Sonra haritada bir harf ve şeritte bir kutu seç. Üçünü de yerleştirince kontrol et. Katman düğmesi Büyük Selçuklu'nun yaklaşık alanını açar.
Malazgirt bir kapıya benzer. Kapı açılınca içeri girmek mümkün olur.
Kapıdan girmek birkaç saniye sürer. Anadolu'yu yurt edinmek ise göçle, beyliklerle, şehirlerle ve kurumlarla iki yüz yıl sürdü. Bu sürede bazı şehirler el değiştirdi.
Malazgirt bir başlangıçtır, bitiş değil.
Verilen temsil metin: Üç savaştan biri Horasan'da, Merv ile Serahs arasında; biri Erzurum yakınındaki Pasinler Ovası'nda; biri Van Gölü'nün kuzeyindeki Malazgirt'te yapıldı. Ötekini üret: dilsiz haritadaki A, B, C noktalarına savaşları yerleştir ve doğudan batıya bir ok çiz.
Cevabı göster
Harita:
Ok neye karşılık? Savaşların yeri doğudan batıya kayıyor: önce Horasan, sonra Doğu Anadolu. Bu, Selçukluların yönünü batıya, Anadolu'ya çevirdiğini gösterir.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "Van Gölü'nün kuzeyi" ↔ haritada gölün tam üstündeki C noktası.
Ece, üç savaşın yüzyılını ve çeyreğini buluyor: Dandanakan 1040, Pasinler 1048, Malazgirt 1071. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Kural: yıl tam yüzün katı değilse yüzyıl = yüzler basamağı + 1. 1040 → 10 + 1 = XI. yüzyıl.
- XI. yüzyıl 1001–1100 yıllarıdır. Çeyrekler: 1001–1025, 1026–1050, 1051–1075, 1076–1100. 1040 ikinci çeyrekte.
- 1048 de XI. yüzyılın ikinci çeyreğinde.
- 1071: yine XI. yüzyıl. 71 büyük bir sayı, o yüzden son çeyrek.
- Sonuç: Dandanakan ve Pasinler ikinci çeyrekte, Malazgirt son çeyrekte.
Cevap
Haçlılar ve Moğollar karşısında
Bu bölümde: Haçlı Seferlerinin nedenlerini iki kaynaktan çıkaracaksın. Miryokefalon, Hıttin ve Kösedağ'ı yerleştirip yedi mücadelenin etkilerini karşılaştıracaksın.
Bu bölümde savaşlar anlatılıyor. Ayrıntılı şiddet yok; kayıplar sayıyla değil, sonuçlarıyla ele alınıyor.
- Haçlı — haç işaretiyle sefere çıkan Avrupalı · bu değildir: bütün Hristiyanlar demek değildir
- gaza — din uğruna yapılan savaş · bu değildir: ganimet için yapılan her akın değildir
- fidye — esiri kurtarmak için ödenen bedel · bu değildir: vergi ya da ganimet değildir
- tâbi devlet — başka devletin üstünlüğünü tanıyan devlet · bu değildir: yıkılıp ortadan kalkmış devlet değildir
Sence Haçlı Seferlerinin nedeni neydi?
Doğuda yaşayan kardeşlerinize yardıma koşun; onlar sık sık sizden yardım istedi. Yolda ya da savaşta ölen herkesin günahları bağışlanacaktır.
Künye: Chartres'lı Fulcher, Kudüs Tarihi, XII. yüzyılın başı. Yazar Birinci Haçlı Seferi'ne katıldı; Papa II. Urbanus'un konuşmasını yıllar sonra yazdı. Kolay Hoca aktarması (Latince metinden).Kolay Hoca aktarması
Yaşadığınız topraklar kalabalığınıza dar geliyor ve sizi zor doyuruyor. Kutsal Mezar'a giden yolu tutun, o toprağı alın ve kendinize bağlayın. Kutsal Kitap'ın dediği gibi orası süt ve bal akan bir topraktır.
Künye: Keşiş Robert, Kudüs Tarihi, XII. yüzyılın başı. Aynı konuşmayı yıllar sonra, kendi sözleriyle yazdı. Kolay Hoca aktarması (Latince metinden).Kolay Hoca aktarması
İki kayda göre Papa'nın konuşmasında hangi nedenler vardı?
Sultan şu şartla güvence verdi: zengin ya da yoksul her erkek on, her kadın beş, her çocuk iki dinar ödeyecekti. Kırk gün içinde ödeyen serbest kalacak, ödemeyen esir sayılacaktı. Yoksullar için toplu olarak otuz bin dinar fidye önerildi ve kabul edildi.
Künye: İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, XIII. yüzyılın başı. Yazar Musullu bir tarihçiydi; teslimi kendi gözüyle gördüğü bilinmiyor (ikinci el). Kolay Hoca aktarması (özet); miktarlar TDV 'Kudüs' maddesiyle aynı.Kolay Hoca aktarması
İki Kudüs fethinde sivil halka davranış için hangisi söylenebilir?
Bence Haçlı Seferleri yalnız dinî nedenle, Kudüs için yapıldı.
Ama bu yanlış.
nedenler birden çoktu. Dinî neden: Kudüs ve günahların bağışlanacağı vaadi. Siyasi neden: Doğu Roma'nın yardım isteği ve Papa'nın etkisini artırma isteği. Ekonomik neden: yeni toprak ve zenginlik. Örnek: Keşiş Robert'in kaydında Kudüs'ün yanında "dar gelen topraklar" da geçiyor.
Kural: Büyük olayların nedeni çoğu zaman birden çoktur: dinî, siyasi ve ekonomik nedenler birlikte çalışır.
Kelimelerle: Bir olayın nedenini ararken tek cevapla yetinme. Kaynakta dini, siyaseti ve parayı ayrı ayrı ara.Örnek: 1099 Haçlılar Kudüs'ü aldı → 1176 Miryokefalon: Türk varlığı kalıcı → 1187 Hıttin ve Kudüs'ün yeniden fethi → 1243 Kösedağ: Moğol hâkimiyeti
Bu değildir: Tek nedenli anlatım değildir. Taraflı kaynak da işe yaramaz değildir; neyi kanıtladığına bakılır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kaynak: Keşiş Robert'in kaydı (Kayıt 2). Soru: bu kayıt hangi nedeni destekler? Cevap: ekonomik nedeni (dar gelen topraklar, zengin toprak) ve dinî nedeni (Kutsal Mezar).
Varyant 1: yalnızca kaynak değişti: Fulcher'in kaydı (Kayıt 1). Desteklenen neden değişir mi?
Varyant 2: yalnızca yazarın konumu değişti: aynı sözleri konuşmayı dinleyen biri o gün not etseydi. Güvenilirlik değişir mi?
Varyant 3: yalnızca soru değişti: "Haçlıların hepsi toprak için mi gitti?" Cevap değişir mi?
Karşı-örnek: Taraflı kaynak işe yaramaz demek yanlıştır: Keşiş Robert Haçlı tarafındadır, yine de o tarafın hangi vaatlerle yola çıktığını kanıtlar.
Önce tahmin: Malazgirt ile Kösedağ arasında kaç yıl var? Kafadan bir sayı söyle, sonra düzenekte iki olay seçerek bul.
1. İki olay seç: aradaki yılı şerit hesaplar.
2. Benzer etkileri aynı renge boya. Her mücadeleye bir etki numarası ver: 1 yeni bir devlet kuruldu · 2 Anadolu'ya yol açıldı · 3 Türk tarafı zorlandı ya da geriledi · 4 Türk varlığı ya da İslam dünyası toparlandı.
Verilen temsil karşılaştırma tablosu: yedi mücadele. Ötekini üret: yedi mücadeleyi bir tarih şeridine diz; benzer etkileri aynı renge boya (Oyna 2'deki dört etki).
| Mücadele | Taraflar | Yer | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Dandanakan (1040) | Selçuklular – Gazneliler | Horasan (Merv–Serahs arası) | Büyük Selçuklu Devleti kuruldu |
| Pasinler (1048) | Selçuklular – Doğu Roma ve Gürcüler | Doğu Anadolu (Erzurum yakını) | Doğu Roma'yla ilk büyük karşılaşma; Anadolu'ya akınlar arttı |
| Malazgirt (1071) | Büyük Selçuklu – Doğu Roma | Van Gölü'nün kuzeyi | Anadolu'nun kapısı Türklere açıldı |
| Birinci Haçlı Seferi (Kudüs) (1099) | Haçlılar – Türkiye Selçuklu ve bölgedeki Müslüman yöneticiler | Anadolu'dan Kudüs'e | İznik ve Kudüs kaybedildi |
| Miryokefalon (1176) | Türkiye Selçuklu – Doğu Roma | Batı Anadolu (Konya yolu) | Doğu Roma, Türkleri Anadolu'dan çıkarma umudunu yitirdi |
| Hıttin ve Kudüs (1187) | Selahaddin Eyyubi – Kudüs Haçlı Krallığı | Kudüs'ün kuzeyi ve Kudüs | Kudüs yeniden alındı |
| Kösedağ (1243) | Türkiye Selçuklu – Moğollar | Sivas'ın kuzeydoğusu | Türkiye Selçuklu Moğollara tâbi oldu |
Cevabı göster
Tarih şeridi:
Renkler neye karşılık? Mavi: yeni bir devlet kuruldu (Dandanakan). Turuncu: Anadolu'ya yol açıldı (Pasinler, Malazgirt). Kırmızı: Türk tarafı zorlandı (Birinci Haçlı Seferi, Kösedağ). Yeşil: toparlanma (Miryokefalon, Hıttin ve Kudüs).
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablonun "Sonuç" sütunu ↔ şeritteki noktanın rengi. Şerit ayrıca tablonun göstermediği bir şeyi gösterir: Miryokefalon ile Hıttin birbirine çok yakındır (11 yıl).
Ece, tek bir kaynaktan bir sonuç çıkarıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: 1099'da Kudüs alınırken sivil halka ne oldu?
- Kaynak künyesi: Frankların İşleri. Yazarı, Haçlı ordusunda savaşan anonim bir asker; olayın içindeydi, birinci el.
- Kaynak, şehre girenlerin halka büyük kayıp verdirdiğini anlatıyor. Kendi tarafı hakkında bunu yazması, bilgiyi güçlendirir.
- Demek ki bütün Haçlılar, her şehirde ve her zaman sivillere aynı biçimde davrandı.
- Sonuç: Haçlıların sivil halka davranışı her yerde aynıydı.
Cevap
Devlet ve ordu: değişen ve süren
Bu bölümde: Yönetim ve orduda neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü ayıracaksın. Nedenlerini ve kurumlara etkisini tartacaksın.
Hatırla (9. sınıftan): İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdar, yetkisini Tanrı'nın verdiği kuta dayandırırdı. Devlet işleri kurultayda görüşülür, ordu onlu birliklere ayrılırdı. Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı.
- örf — hükümdarın ve geleneğin koyduğu kurallar · bu değildir: dinî hükümlerin kendisi değildir
- veraset — tahtın kime geçeceğini belirleyen düzen · bu değildir: yalnız en büyük oğula geçiş değildir
- atabey — şehzadeyi yetiştiren tecrübeli devlet adamı · bu değildir: hükümdarın babası değildir
- gulam — sarayda yetiştirilen profesyonel asker · bu değildir: Türkmen boy savaşçısı değildir
İslamiyet'i kabul eden Türk devletlerinde eski devlet geleneği ne oldu?
Hangisi İslamiyet'ten sonra hükümdarlık alametlerine eklendi?
Hassa ordusunun gulamları için hangisi doğrudur?
Bence Büyük Selçuklu ile Türkiye Selçuklu aynı devlettir.
Ama bu yanlış.
iki ayrı devlettir. Büyük Selçuklu 1040'ta Horasan'da kuruldu; merkezi İran ve Horasan'daydı. Türkiye Selçuklu Malazgirt'ten sonra Anadolu'da kuruldu; başkenti önce İznik, sonra Konya oldu. Örnek: Kösedağ'da Moğollara yenilen, Türkiye Selçuklu'dur.
Bence ülkenin hanedanın ortak malı sayılması yalnız devleti zayıflattı.
Ama bu yanlış.
bu anlayışın iki yüzü vardı. Geniş ülke, şehzadeler (melikler) arasında paylaşılarak yönetilebildi; her melik bir atabeyle yönetimi öğrendi. Ama taht boşalınca kardeşler arasında taht kavgaları çıktı. Örnek: aynı düzen hem ülkeyi yönetmeyi kolaylaştırdı hem de kavgaya kapı açtı.
Kural: Değişim ve süreklilik birlikte bulunur: yeni kurum gelir, eski gelenek çoğu zaman yeni biçimde sürer.
Kelimelerle: Her kurum için üç soru sor: sürdü mü, değişerek mi sürdü, yoksa yeni mi geldi?Örnek: Veraset anlayışı sürdü; kut anlayışı halifenin verdiği unvanla değişerek sürdü; divan ve ikta yeni geldi.
| Kurum | Türkistan'da | Türk-İslam devletlerinde |
|---|---|---|
| hâkimiyet | kut (Tanrı vergisi) | kut + halifeden unvan |
| veraset | ülke hanedanın ortak malı | sürdü; taht kavgaları da |
| alametler | tuğ, davul, otağ | sürdü; hutbe ve sikke eklendi |
| merkez | kurultay | divan, başında vezir |
| ordu | boy atlıları, onlu düzen | onlu düzen sürdü; gulam ve ikta askeri eklendi |
İkta: bir bölgenin vergisini toplama hakkı; karşılığında ikta sahibi asker besler. Melik: bir bölgeyi yöneten şehzade.
Bu değildir: "Tamamen değişti" ya da "hiç değişmedi" değildir. İkta da toprak mülkü değildir; bir bölgenin vergisini toplama hakkıdır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kurum: veraset anlayışı. Soru: Türkistan'dan Türkiye'ye gelirken değişti mi? Cevap: sürdü; ülke yine hanedanın ortak malı sayıldı.
Varyant 1: yalnızca kurum değişti: hutbe ve sikke. Cevap değişir mi?
Varyant 2: yalnızca kurum değişti: kut anlayışı. Cevap değişir mi?
Varyant 3: yalnızca devlet değişti: veraset, bu kez Türkiye Selçuklu'da. Cevap değişir mi?
Karşı-örnek: "Aynı adı taşıyan kurum aynıdır" kuralı işlemez. Ordu hep vardı ama içi değişti: Türkmen atlılarının yanına gulamlar ve ikta askerleri geldi.
Önce tahmin: İslamiyet'le birlikte Türk devlet geleneği tamamen değişti mi? Kendine söyle, sonra kartları kefelere koy.
Bir kurum kartı seç, sonra onu bir kefeye koy. Dokuz kartı da yerleştirince kontrol et; düzenek değişimin derecesini de söyler.
Derine in (isteğe bağlı)
Bâtınilik (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Bâtınilik, İran'daki dağ kalelerine yerleşen gizli bir örgütlü hareketti. Büyük Selçuklu yönetimine karşı çıktı ve devlet adamlarına suikastler düzenledi. Bu, devletin iç düzenini sarstı.
İstersen bu hareketin Büyük Selçuklu'ya ve İslam dünyasına verdiği zararları araştırıp 250–300 kelimelik bir metin yazabilirsin. Kaynak olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddesini kullanabilirsin.
Verilen temsil tablo: dört kurum ve Türk-İslam devletlerindeki durumu. Ötekini üret: kurumları bir değişim çizgisine (sürdü → değişerek sürdü → yeni) yerleştir, sonra tek cümleyle değişimin derecesini yaz.
| Kurum | Türkistan'da | Türk-İslam devletlerinde |
|---|---|---|
| veraset | ülke hanedanın ortak malı | aynı anlayış |
| hutbe ve sikke | yok | hükümdarlık alameti |
| kut anlayışı | yetki Tanrı'dan | yetki Tanrı'dan + halifeden unvan |
| divan ve vezir | kurultay | divan, başında vezir |
Cevabı göster
Değişim çizgisi:
Cümle: Dört kurumdan biri sürdü, biri değişerek sürdü, ikisi yeni geldi; değişim orta düzeydedir, ne tam kopuş ne tam devam.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "aynı anlayış" satırı ↔ çizginin en solu; "yok → hükümdarlık alameti" satırı ↔ çizginin en sağı.
Ece, iki devletin adına bakarak bir sonuç çıkarıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Büyük Selçuklu Devleti 1040'ta, Dandanakan'dan sonra Horasan'da kuruldu.
- Malazgirt'ten (1071) sonra Anadolu'da Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu.
- İki adda da "Selçuklu" geçiyor; demek Türkiye Selçuklu, Büyük Selçuklu'nun Anadolu'daki adıdır. İkisi aynı devlettir.
- Bu yüzden 1243'te Kösedağ'da Moğollara yenilen devlet Büyük Selçuklu'dur.
Cevap
Toprak, çarşı ve şehir
Bu bölümde: Geçim yolları ile yerleşme ve şehir kurma biçimi arasındaki bağı sorgulayacaksın. Bir araştırmayı merak, soru, bilgi, doğrulama ve çıkarım basamaklarıyla yürüteceksin.
- ikta — bir bölgenin vergisini toplama hakkı · bu değildir: toprağın mülkü değildir
- vakıf — bir malın gelirini hayır işine ayırmak · bu değildir: devletin vergi dairesi değildir
- Ahilik — esnafın ahlak ve dayanışma örgütü · bu değildir: yalnız bir meslek odası değildir
- fütüvvet — cömertlik, dürüstlük ve yiğitlik yolu · bu değildir: bir ticaret şirketi değildir
Bir Selçuklu şehrinde darüşşifa yaptıran kişi, onun giderlerini yıllarca nasıl karşılardı?
Bir darüşşifanın giderlerini yüzyıllarca karşılayan düzen hangisidir?
Ahiliğin ahlak ilkelerinin kökü hangi gelenektir?
Bence Ahilik yalnız bir meslek örgütüydü; iş öğretir, gerisine karışmazdı.
Ama bu yanlış.
Ahilik esnafı hem meslekte hem ahlakta yetiştirirdi. Fütüvvetten gelen ilkeler şunlardı: dürüstlük, cömertlik, yardımseverlik ve topluma karşı görevleri yapmak. Çırak, ustasından işin yanında görgüyü de öğrenirdi. Örnek: kalfalıktan ustalığa geçmek için yalnız el becerisi değil, dürüstlük de aranırdı.
Kural: Geçim yolu yerleşme biçimini belirler; şehir de çevresindeki üretimle ve ticaretle yaşar.
Kelimelerle: Tarım köyü, hayvancılık yaylayı ve kışlağı, ticaret yolu ve kervansarayı doğurur. Şehir bunların buluştuğu yerdir; vakıflar şehrin yapılarını ayakta tutar.Örnek: tarım ve hayvancılık → ticaret ve kervansaray → çarşı ve ahi dükkânları → cami, medrese, darüşşifa (vakıfla)
İkta = toprak geliri karşılığı asker. Ahilik = esnaf dayanışması + ahlak eğitimi; öncülerinden biri Ahi Evran'dır (XIII. yüzyıl).
Araştırma basamakları: merak → soru → bilgi toplama → doğruluğu sınama → çıkarım
Bu değildir: İkta toprak mülkü değildir. Ahilik yalnız bir meslek odası değildir. En çok paylaşılan kaynak da en güvenilir kaynak değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kaynak: bir üniversitenin tarih bölümü sayfasındaki makale; yazarı, tarihi ve kaynakçası belli. Güvenilir mi? Evet, başlamak için iyi bir kaynak.
Varyant 1: yalnızca yazar değişti: yazarın adı yok. Güvenilirlik değişir mi?
Varyant 2: yalnızca kaynakça değişti: hiç kaynak gösterilmemiş. Güvenilirlik değişir mi?
Varyant 3: yalnızca paylaşım sayısı değişti: sayfa binlerce kez paylaşılmış. Güvenilirlik değişir mi?
Karşı-örnek: "Resmî uzantı = her konuda doğru" kuralı da işlemez. Eski tarihli ya da konusu dışında kalan bir sayfa da yanıltabilir; tarih ve yazar yine kontrol edilir.
Önce tahmin: şehirdeki darüşşifanın giderini kim öderdi? Kendine söyle, sonra katmanları aç.
Bir katman düğmesine bas: yapı haritada belirir ve kartında kim yaptırdı, kim yararlandı ve gideri nasıl karşılandı yazar. Sonra üç durumu çöz.
Üç durum: Durum 1
Derine in (isteğe bağlı)
Türkiye Selçuklu ticaret yolları (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Türkiye Selçuklu sultanları Antalya, Alanya ve Sinop gibi limanları alarak Akdeniz ve Karadeniz ticaretine açıldı. Limanları iç şehirlere bağlayan yollar üzerine aralıklarla kervansaraylar yapıldı; Aksaray yakınındaki Sultan Hanı bunların en büyüklerindendir.
İstersen kâğıt üzerinde bir harita çiz: limanları, Konya ve Kayseri gibi şehirleri ve aradaki kervansarayları işaretle.
Verilen temsil metin (kurgusal vakfiye özeti): Bir vezir, çarşıdaki 20 dükkânın ve iki köyün gelirini vakfediyor. Gelirle darüşşifanın hekimi ve ilacı, medresenin hocası ve öğrencilerin yemeği, çeşmenin onarımı karşılanacak. Ötekini üret: bir akış şeması çiz: gelir kaynakları → vakıf → hizmetler.
Kurgusal vakfiye (Kolay Hoca yazdı)
Bir vezir, çarşıdaki 20 dükkânın ve iki köyün gelirini vakfediyor. Gelirle darüşşifa, medrese ve çeşme ayakta tutulacak.
Künye: kurgusal belge; gerçek bir vakfiyeden alınmadı. Kolay Hoca özetiCevabı göster
Akış şeması:
Oklar neye karşılık? Turuncu oklar gelirin vakfa akışı, mavi oklar vakfın hizmetlere harcamasıdır. Vezir öldükten sonra da gelir akmaya devam eder; yapılar böylece yüzyıllarca yaşar.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "gelirini vakfediyor" ↔ soldaki iki kutudan çıkan oklar; "karşılanacak" ↔ sağa giden oklar.
Ece, "Kervansaraylar neden yapıldı?" sorusunu araştırıyor. İki kurgusal site kartı buldu: A (yazarsız, tarihsiz ama çok paylaşılmış) ve B (bir müzenin resmî sayfası; yazarı ve tarihi belli). Hangi adımda yanlış yaptı?
- Merak: kervansaraylar neden şehirlerin dışında, yollar üzerinde duruyor?
- Soru: kervansaraylar neden yapıldı, kimler yararlandı?
- A sitesi çok daha fazla paylaşılmış. En çok paylaşılan kaynak en güvenilir kaynaktır; A'yı seçtim.
- A'daki bilgileri deftere yazdım.
- Çıkarım: raporumu A'daki bilgiye dayanarak yazdım.
Kendi kendini puanla. Selçuklu Anadolusu'nda ticaret ile şehirleşme arasında bir ilişki kur ve bir kanıtla açıkla (3–4 cümle, defterine).
Tam puan cevap şuna benzer
Kervansaraylar yolları güvenli yaptı; tüccar ve mal şehirlere daha kolay ulaştı. Ticaret büyüyünce çarşılar genişledi, ahi esnafı çoğaldı. Zenginleşen vezirler ve varlıklı kişiler vakıflarla cami, medrese ve darüşşifa yaptırdı. Kanıt: kervansarayların şehirleri bağlayan yollar üzerinde durması.
- İlişkiyi neden–sonuç biçiminde kurdum.
- En az bir kanıt (yapı, yol ya da kaynak) gösterdim.
- Dönemin terimlerini (ikta, vakıf, ahi) doğru kullandım.
Cevap
Bilim, kültür ve Anadolu'nun Türkleşmesi
Bu bölümde: Türk-İslam ve Batı dünyasında bilim, eğitim ve sanatı karşılaştıracaksın. Dokuz âlim ve sanatçının katkısını ve Anadolu'nun Türkleşmesindeki yerini kanıtla değerlendireceksin.
- medrese — Türk-İslam dünyasında yükseköğretim okulu · bu değildir: yalnız din dersi verilen yer değildir
- şifahane — hastaların tedavi edildiği hastane (darüşşifa) · bu değildir: yalnız ilaç satılan yer değildir
- tekke — dervişlerin eğitim ve barınma yeri · bu değildir: yalnız ibadet yeri değildir
- Türkiye — Anadolu için Batı'da kullanılan ad · bu değildir: Malazgirt'te konan resmî ad değildir
Sence Anadolu'nun Türkleşmesinde en çok ne etkili oldu?
Hangi eşleştirme doğrudur?
Ben gelmedim dava için
Benim işim sevi için
Dostun evi gönüllerdir
Gönüller yapmaya geldimKolay Hoca açıklaması: Kavga ve tartışma için gelmedim; işim sevgi. Dostun evi gönüllerdir; ben gönülleri onarmaya geldim.
Künye: Yunus Emre, Divan, XIII–XIV. yüzyıl. Yaygın bilinen okunuşuyla, günümüz harfleriyle; altındaki açıklama Kolay Hoca'nın.kamu malı; açıklama Kolay Hoca'nın
"Gel, ne olursan ol, yine gel" diye bilinen dörtlük, Mevlana'nın Mesnevi'sinde de Divan-ı Kebir'inde de bulunamıyor. Bu söz için en doğru yol hangisi?
Bence Anadolu yalnız kılıçla, savaşlarla Türkleşti.
Ama bu yanlış.
savaş kapıyı açtı ama yurt edinmeyi başka güçler tamamladı: göç, şehirler, vakıflar, medreseler, ahiler ve dervişler. Tekkeler köylerde ve yollarda yolcuya kapı açtı; Yunus Emre gibi şairler sevgi ve barışı Türkçe anlattı. Örnek: Mevlana'nın Konya'daki çevresi halkı kılıçla değil, sözle ve örnekle etkiledi.
Bence XII. yüzyılda yaşayan biri devletine "Türkiye Selçuklu Devleti" diyebilirdi.
Ama bu yanlış.
bu ad sonraki tarihçilerin koyduğu bir addır. Dönemin kaynakları hanedanın adını (Selçuklu) ya da bölgenin adını (Rum) kullanır. Bugünkü bir adı geçmişteki birinin ağzına koymak anakronizmdir (zaman yanlışı). Örnek: "Sultan o yıl Konya'dan sefere çıktı" cümlesi döneme uygundur; "Türkiye Selçuklu vatandaşı" ifadesi değildir.
Kural: Anadolu'nun Türkleşmesi tek bir savaşın değil, pek çok gücün birlikte işlediği bir süreçtir.
Kelimelerle: Savaş kapıyı açar, göç yerleşir. Şehir, vakıf, medrese, tekke ve ahi yurt kurar.Örnek: Türkleşme = savaş + göç + şehir + vakıf + medrese + tekke + ahi
| Alan | Türk-İslam dünyası | Batı |
|---|---|---|
| eğitim | medrese (vakıfla) | manastır ve katedral okulu |
| sağlık | şifahane (darüşşifa) | manastırda hasta bakımı |
| dil | Arapça, Farsça; Türkçe şiir | Latince |
"Türkiye" adı: Batılı kaynaklar Anadolu'ya XII. yüzyılda, İkinci Haçlı Seferi'nden sonra "Türkiye" (Latince Turchia) demeye başladı.
Bu değildir: Türkleşme yalnız kılıçla olmadı. Program dokuz kişiyi ezber için değil, insanlığa katkıları için anar.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: dokuz kişiden kaçının eserini şimdiden bildiğini düşünüyorsun? Kendine bir sayı söyle, sonra düzeneği aç.
Her kişi için eseri ve katkıyı seç. Sonra kontrol et. Ezber için değil: katkıyı okuyunca eseri tahmin edebiliyor musun, ona bak.
Derine in (isteğe bağlı)
Nizamiye Medreseleri ile Salerno, Bologna ve Oxford (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün kurdurduğu Nizamiye Medreseleri, devlet eliyle kurulan ilk büyük medrese ağı sayılır; hocalar ve öğrenciler vakıf geliriyle desteklenirdi. Batı'da aynı dönemde Salerno'da bir tıp okulu, Bologna ve Oxford'da ilk üniversiteler gelişti.
İstersen bu okulları kuruluş amacı, yönetimi ve okuttuğu dersler bakımından bir tabloda karşılaştır.
Verilen temsil karşılaştırma tablosu: iki dünyada eğitim ve bilim. Ötekini üret: benzerlikleri ortaya, farkları iki yana yazan bir kesişen kümeler şeması çiz.
| Alan | Türk-İslam dünyası | Batı |
|---|---|---|
| eğitim yeri | medrese (vakıfla) | manastır ve katedral okulu |
| sağlık | şifahane (darüşşifa) | manastırda hasta bakımı |
| bilim ve şiir dili | Arapça, Farsça; Türkçe şiir | Latince |
| ortak yan | din bilgisiyle iç içe eğitim; el yazması kitap | din bilgisiyle iç içe eğitim; el yazması kitap |
Cevabı göster
Kesişen kümeler:
Bölgeler neye karşılık? Ortadaki kesişim, tablonun iki sütununda aynı yazan satırdır (ortak yan). Yan bölgeler, iki sütunun farklı olduğu satırlardır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "bilim ve şiir dili" satırı ↔ iki yan bölgedeki dil adları.
Ece, Miryokefalon'dan (1176) birkaç yıl sonra Konya'da geçen kurgusal bir hikâyenin cümlelerini kontrol ediyor. Hangi cümlede zaman yanlışı (anakronizm) var?
- Kurgusal tüccar, çarşıda kumaş satıyor.
- Pazarda insanlar Miryokefalon'daki zaferi konuşuyor.
- Tüccar, "Türkiye Selçuklu Devleti'nin vatandaşıyım" diyor.
- Akşam tüccar, eve dönüp hesap defterini dolduruyor.
Cevap
Soru: aşağıdakilerden hangileri Türk devletlerine İslamiyet'le ya da yeni topraklarda yeni giren kurumlardır? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Yeni gelenler: hutbe ve sikke (hükümdarlık alameti), divan ve vezir (merkez teşkilatı), ikta (toprak gelirine dayalı asker), gulam ordusu (saray askeri).
Sürenler: veraset anlayışı, onlu birlik düzeni, tuğ ve davul. Değişerek sürenler: kut anlayışı (halifeden unvan eklendi) ve hükümdar unvanı (han yerine sultan).
3 · Bu üniteden aklımda kalan üç şey:
2 · Hâlâ bulanık olan iki şey (savaşların etkisi mi, değişim–süreklilik mi, Ahilik mi, Türkleşme mi?):
1 · Kendi örneğim: bugün Anadolu'da gördüğüm, bu dönemden kalan bir yapı ya da gelenek:
İstersen yap (performans görevi, puanlanmaz): programın önerdiği gibi, Türklerin geçim yolları ile şehirleşme arasındaki ilişkiyi anlatan bir broşür ya da dokuz kişiden birinin katkısını anlatan kısa bir sunum hazırlayabilirsin. Defterinde ya da sınıfında paylaş; internete yükleme gerekmez.
Hangi düşünme aracı, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satırdaki aracı kullan.
| Araç | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kaynak künyesi | "kaynağa göre", "güvenilir", "birinci el", "hangi kaynak" | yazar, tarih, amaç, hedef kitle, birinci/ikinci el |
| Kronoloji | "önce/sonra", "sıralama", "yüzyıl", "kaç yıl", "eş zamanlı" | yüzyıl, çeyrek, yarı, süre, dönem |
| Neden–sonuç | "neden", "sonucu", "etkisi", "yol açtı" | kısa/uzun vadeli; dinî, siyasi, ekonomik |
| Değişim–süreklilik | "değişti mi", "devam etti", "yeni kurum" | sürdü, değişerek sürdü, yeni; değişim derecesi |
| Karşılaştırma | "benzer", "farklı", "ortak" | Venn, karşılaştırma tablosu |
| Bağlam ve bakış açısı | "dönemin koşulları", "o dönemde", "neden böyle davrandı" | tarihsel bağlam, bakış açısı, anakronizm |
| Olgu–görüş | "söylenebilir mi", "kanıtlanabilir", "yorum" | olgu, görüş, çıkarım, kanıt, genelleme |
| Harita okuma | "haritaya göre", "hangi bölge", "güzergâh" | yön, yaklaşık alan, şematik, ölçeksiz |
- Verilenler: Malazgirt 1071, Miryokefalon 1176, Kösedağ 1243; üçü de MS yılı.
- Ne isteniyor? (a) Yüzyıl ve çeyrek; (b) ve (c) iki süre.
Kronoloji aracı. Önce her yılı yüzyıl ve çeyrek aralığına yerleştiriyorum, sonra iki fark alıyorum.
- Zaman–mekân: 1071 Doğu Anadolu · 1176 Batı Anadolu · 1243 Sivas'ın kuzeydoğusu.
- Kaynak: soru metni (kaynak parçası yok).
- İlke / araç: yüzyıl = yüzler basamağı + 1 (yıl tam yüzün katı değilse). Çeyrek, son iki basamağın aralığıdır: 01–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–00 son. Süre = sonraki yıl − önceki yıl.Kronoloji kuralı: yüzyıl ve çeyrek aralıkla tanımlanır; sayının büyük görünmesiyle değil.
- Kanıtla uygula (a): 1071: 10 + 1 = XI. yüzyıl; 71, 51–75 aralığında → üçüncü çeyrek. 1176: 11 + 1 = XII. yüzyıl; 76 → son çeyrek. 1243: 12 + 1 = XIII. yüzyıl; 43 → ikinci çeyrek.Aralık kontrolü: her yılı önce yüzyılına, sonra o yüzyılın dört aralığından birine yerleştir.
- Kanıtla uygula (b) ve (c): 1243 − 1071 = 172 yıl. 1176 − 1071 = 105 yıl.Süre: iki MS yılı arasında fark alınır; sıfır yılı sorunu yalnız MÖ'den MS'ye geçerken çıkar.
Kronoloji kontrolü: Miryokefalon öteki ikisinin arasında olduğu için 105, 172'den küçük olmalı; öyle. Yüzyıllar ardışık (XI, XII, XIII); yıllar da 1000'lerden 1200'lere çıkıyor.
Aralıkla bul: XI. yüzyıl 1001–1100 yıllarıdır; çeyrekler 1001–1025, 1026–1050, 1051–1075, 1076–1100. 1071 üçüncü aralıkta.
Son iki basamağa bak: 01–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–99 ve 00 son çeyrek. Yüzyıl için yüzler basamağına 1 ekle.
Hangisi ne zaman? Kısa yol MS yıllarda ve yıl tam yüzün katı değilken hızlıdır. 1100 gibi tam yüzlerde ya da MÖ yıllarda uzun yola dön.
Bilgi: başka tarafların (İslam, Ermeni, Süryani) kaynakları da aynı davranışı anlatır. (a) Yazar hangi taraftandır, olayla ilişkisi nedir? (b) Parça Alparslan'ın esir imparatora davranışı hakkında ne söylüyor? (c) Bu bilgi neden güçlü bir kanıttır?Sultan, esir düşen imparatora bir savaş esiri gibi değil, konuk bir hükümdar gibi davrandı. Aralarında bir antlaşma yapıldıktan sonra onu serbest bıraktı.
Künye: Mikhail Attaleiates, Tarih, XI. yüzyıl. Yazar, Doğu Roma devlet görevlisiydi ve imparatorun seferine katıldı. Kolay Hoca aktarması (özet); içerik Sevim 2003 (TDV) ile karşılaştırıldı.Kolay Hoca aktarması
- Verilenler: Doğu Roma'lı bir tarihçinin kaydından Kolay Hoca aktarması; künye; başka tarafların kaynaklarının da aynı şeyi anlattığı bilgisi.
- Ne isteniyor? (a) Yazarın tarafı ve konumu; (b) parçanın söylediği; (c) kanıtın gücü.
Kaynak künyesi ve doğrulama. Yazarın kim olduğunu ve olayla bağını bulup bilginin ağırlığını tartıyorum.
- Zaman–mekân: 1071, Malazgirt (Van Gölü'nün kuzeyi) ve savaşın ardından.
- Kaynak künyesi: Mikhail Attaleiates, Tarih, XI. yüzyıl; Doğu Roma devlet görevlisi, seferde bulundu (birinci el); karşı tarafın yazarı.
- İlke / araç: önce künye, sonra metin, en son doğrulama: farklı taraflardan kaynaklar aynı şeyi söylüyor mu?
- Kanıtla uygula (a) ve (b): Künyeye göre yazar Doğu Roma devlet görevlisidir ve imparatorun seferine katılmıştır; birinci el tanıktır. Parça, sultanın esir imparatora konuk bir hükümdar gibi davrandığını ve antlaşmadan sonra onu serbest bıraktığını söylüyor.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): Övgü karşı taraftan geliyor; yazarın sultanı övmek için bir nedeni yok. Üstelik başka tarafların kaynakları da aynı davranışı anlatıyor.
Kaynak kontrolü: yazar olayın içindeydi ve karşı taraftandı; övgü beklenmeyen yerden geldiği için ağırlığı artar. Günümüz yargısı kontrolü: "merhamet" sözünü biz koyuyoruz; kaynak davranışı anlatıyor.
- Verilenler: dört numaralı nokta; dört savaş ve yılları.
- Ne isteniyor? (a) Anadolu dışındaki nokta; (b) Doğu Roma'ya karşı iki savaş; (c) zaman ile yer arasındaki ilişki.
Harita okuma ve kronoloji. Noktaları bölgelerine göre adlandırıp yıllara göre diziyorum.
- Zaman–mekân: 1040 Horasan · 1071 Doğu Anadolu · 1176 Batı Anadolu · 1243 Orta-Doğu Anadolu.
- Kaynak: soru metni ve şematik harita (Kolay Hoca çizimi).
- İlke / araç: harita okuma (yön ve bölge) ile kronolojiyi birleştir: önce her noktayı adlandır, sonra yıllara göre sırala.
- Kanıtla uygula (a) ve (b): IV en doğuda, Hazar'ın ötesinde, Horasan'da: Dandanakan. III Van Gölü'nün kuzeyinde: Malazgirt. I Batı Anadolu'da, Konya yolunda: Miryokefalon. II Karadeniz'e yakın, Sivas'ın kuzeydoğusunda: Kösedağ. Doğu Roma'ya karşı olanlar III ve I.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): sıra IV (1040) → III (1071) → I (1176) → II (1243). İlk üçü doğudan batıya ilerliyor; II yeniden doğuda, çünkü bu kez tehlike doğudan, Moğollardan geldi.
Mekân kontrolü: Horasan Hazar'ın doğusunda, Malazgirt Van Gölü'nün kuzeyinde; noktalar doğru bölgede. Kronoloji kontrolü: dört yıl küçükten büyüğe dizildi.
Doğuda yaşayan kardeşlerinize yardıma koşun; onlar sık sık sizden yardım istedi. Yolda ya da savaşta ölen herkesin günahları bağışlanacaktır.
Künye: Chartres'lı Fulcher, Kudüs Tarihi, XII. yüzyılın başı. Yazar Birinci Haçlı Seferi'ne katıldı; Papa II. Urbanus'un konuşmasını yıllar sonra yazdı. Kolay Hoca aktarması (Latince metinden).Kolay Hoca aktarması
(a) Her kayıt Haçlı Seferlerinin hangi nedenlerini öne çıkarıyor (dinî, siyasi, ekonomik)? (b) İki kayıt aynı konuşmayı neden farklı anlatıyor olabilir? (c) Bu iki kayıt, "Haçlı Seferleri yalnız dinî nedenliydi" iddiasını destekler mi?Yaşadığınız topraklar kalabalığınıza dar geliyor ve sizi zor doyuruyor. Kutsal Mezar'a giden yolu tutun, o toprağı alın ve kendinize bağlayın. Kutsal Kitap'ın dediği gibi orası süt ve bal akan bir topraktır.
Künye: Keşiş Robert, Kudüs Tarihi, XII. yüzyılın başı. Aynı konuşmayı yıllar sonra, kendi sözleriyle yazdı. Kolay Hoca aktarması (Latince metinden).Kolay Hoca aktarması
- Verilenler: aynı konuşmanın iki kaydı ve künyeleri: ikisi de Haçlı tarafından, konuşmadan yıllar sonra yazılmış.
- Ne isteniyor? (a) Nedenlerin sınıflanması; (b) farkın nedeni; (c) iddianın değerlendirmesi.
Kaynak künyesi ve neden–sonuç. İki kaydı ayrı ayrı sınıflayıp sonra iddiayla karşılaştırıyorum.
- Zaman–mekân: 1095, Clermont (bugünkü Fransa); kayıtlar XII. yüzyılın başında yazıldı.
- Kaynak künyesi: Kayıt 1: Chartres'lı Fulcher, Kudüs Tarihi; sefere katıldı. Kayıt 2: Keşiş Robert, Kudüs Tarihi. İkisi de Haçlı tarafından, konuşmadan yıllar sonra yazılmış.
- İlke / araç: neden–sonuç aracı: nedenleri dinî, siyasi, ekonomik diye ayır. Kaynak künyesi: kim, ne zaman yazdı?
- Kanıtla uygula (a): Kayıt 1: "günahları bağışlanacak" → dinî; "sizden yardım istedi" → siyasi. Kayıt 2: "topraklar dar, zor doyuruyor", "süt ve bal akan toprak" → ekonomik; "Kutsal Mezar" → dinî.
- Kanıtla uygula (b): İki yazar da konuşmayı yıllar sonra, kendi sözcükleriyle yazdı. Her biri kendi önemli bulduğunu öne çıkardı.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): Desteklemez. Kayıtlarda dinî nedenin yanında siyasi ve ekonomik nedenler de var; tek bir karşı-kanıt "yalnız" sözünü bozmaya yeter.
Kaynak kontrolü: iki kayıt da konuşmanın kelimesi kelimesine tutanağı değildir; yine de Haçlı tarafının hangi vaatlerle yola çıktığını gösterir. İki bağımsız kayıt farklı nedenleri anıyorsa "tek neden" iddiası çöker.
| Kurum | İslamiyet öncesi Türk devletlerinde | İslamiyet'i kabul eden Türk devletlerinde |
|---|---|---|
| veraset | ülke hanedanın ortak malı; şehzadeler bölge yönetir | aynı anlayış; taht boşalınca kardeşler tahtı istedi |
| kut anlayışı | yetki Tanrı'dan | yetki Tanrı'dan + halifenin verdiği unvan |
| hutbe ve sikke | yok | cuma hutbesinde hükümdarın adı; adına para |
| merkez | kurultay | divan; başında vezir |
- Verilenler: dört kurum; iki dönemdeki durumları (tablo).
- Ne isteniyor? (a) Sınıflama; (b) bir değişimin nedeni; (c) bir sürekliliğin iki sonucu.
Değişim–süreklilik aracı. Tablonun iki sütununu satır satır karşılaştırıyorum; neden ve sonucu yine tablodan alıyorum.
- Zaman–mekân: XI–XIII. yüzyıllar; Türkistan'dan Anadolu'ya (Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu).
- Kaynak: soru metnindeki tablo (Kolay Hoca özeti).
- İlke / araç: değişim–süreklilik: her kurum için sürdü mü, değişerek mi sürdü, yeni mi diye sor; sonra nedenini ve etkisini yaz.
- Kanıtla uygula (a): veraset iki sütunda da aynı → sürdü. Kut: eski fikir kaldı, yanına unvan eklendi → değişerek sürdü. Hutbe ve sikke: önce "yok" → yeni. Merkezde kurultayın yerini divan aldı → yeni kurum.Değişim–süreklilik: iki sütunu karşılaştır; aynıysa sürdü, eski + yeni ise değişerek sürdü, önce yoksa yeni.
- Kanıtla uygula (b): Tablonun başlığı: İslamiyet'i kabul eden devletler. Hükümdarlık artık İslam dünyasının işaretleriyle, cuma hutbesi ve parayla gösterildi.
- Kanıtla uygula (c): Tablonun ilk satırı: şehzadeler bölgeleri yönetti (geniş ülke paylaşılarak yönetildi); taht boşalınca kardeşler tahtı istedi (taht kavgaları).Neden–sonuç: bir sürekliliğin hem olumlu hem olumsuz sonucu olabilir.
Değişim derecesi kontrolü: dört kurumdan biri sürdü, biri değişerek sürdü, ikisi yeni; bu "tamamen değişti" de "hiç değişmedi" de değil, orta düzeyde değişimdir.
- Verilenler: kurgusal vakfiye: gelir = 30 dükkân + iki köy; harcama = darüşşifa, medrese, kervansaray onarımı; vakfeden bir vezir.
- Ne isteniyor? (a) Gelir ve hizmet listesi; (b) şehre üç etki; (c) iddianın değerlendirmesi.
Neden–sonuç zinciri. Önce parayı, sonra hizmeti, en son şehirdeki etkisini sırayla yazıyorum.
- Zaman–mekân: XII–XIII. yüzyıl; kurgusal bir Selçuklu şehri (Anadolu).
- Kaynak künyesi: Kurgusal vakfiye, Kolay Hoca yazdı; gerçek bir belgeden alınmadı. Yalnız vakfın nasıl işlediğini göstermek için.
- İlke / araç: neden–sonuç: gelir → vakıf → hizmet → şehre etki. Kaynak künyesi: belge kurgusal; yalnız işleyişi göstermek için yazıldı.
buradan sonrasını sen çöz
- Kanıtla uygula (a): Gelir: 30 dükkân ve iki köy. Hizmet: darüşşifa (hekim, ilaç), medrese (hoca, öğrenci yemeği), kervansaray onarımı.
- Kanıtla uygula (b): Sağlık: hastalar darüşşifada tedavi olur. Eğitim: öğrenciler medresede okur ve doyar. Ticaret: onarılan kervansaray yolcuyu ve tüccarı korur; çarşıdaki dükkânlar da vakfa gelir getirdiği için çarşı canlı kalır.
- Kanıtla uygula (c): Belgede parayı sultan değil bir vezir veriyor; gelir de dükkân ve köylerden geliyor. İddia "yalnız" dediği için bu tek belge bile onu zayıflatır. Ama belge kurgusal: gerçek vakfiyelerle doğrulanmadan kesin hüküm verilmez.
Kaynak kontrolü: kurgusal bir belgeden tarihî hüküm çıkarılmaz; bu yüzden (c)'de hüküm "zayıflar" diye sınırlandı. İşleyiş kontrolü: gelir sürdükçe hizmet sürer; vezir ölse de vakıf yaşar.
Her gelir kaynağını ve her hizmeti tek tek listele, sonra her hizmetin şehirde kime dokunduğunu yaz.
Şablonu kullan: gelir → vakıf → hizmet → şehir hayatı. Her okun altına bir örnek yaz.
Hangisi ne zaman? Şablon, belge tek bir vakfı anlatıyorsa hızlıdır. Birden çok vakıf ya da vakıflar arası para akışı varsa uzun yola dön.
- Verilenler: Malazgirt 1071; sözlük 1072–1074; "Türkiye" adı Batılı kaynaklarda XII. yüzyılda.
- Ne isteniyor? Sıralamanın doğruluğu, sonucun neden mantıksız olduğu ve yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor ama sonuç verilen bilgiyle çelişiyor. Hangi varsayımın çöktüğünü arıyorum.
- Zaman–mekân: 1071 Malazgirt · 1072–1074 sözlüğün yazılışı (XI. yüzyıl) · "Türkiye" adı XII. yüzyıl, Batılı kaynaklar.
- Kaynak: soru metni (Ece'nin düşüncesi ve verilen bilgi).
- İlke / araç: kronoloji ile varsayım denetimi: sıralama doğru olabilir; sonucu taşıyan varsayımı ayrıca sına.
- Kanıtla uygula: Sıralama doğru: 1072 − 1071 = 1; sözlüğe savaştan bir yıl sonra başlandı.Kronoloji: iki yılın farkı sırayı doğrular ama sonuç hakkında bir şey söylemez.
- Kanıtla uygula: Varsayım: bir savaş kazanılınca Anadolu o anda Türk yurdu olur ve bu adı alır. Oysa yurt edinme, göç ve şehirlerle uzun bir süreçti.Varsayım denetimi: sonucu taşıyan gizli cümleyi yaz ve kanıtla sına.
- Kanıtla uygula: Verilen bilgi: "Türkiye" adı Batılı kaynaklarda XII. yüzyılda görülüyor. Sözlük ise XI. yüzyılda yazıldı; ad henüz ortada yoktu.Anakronizm: sonraki yüzyılda doğan bir adı önceki bir esere yüklemek zaman yanlışıdır.
Anakronizm kontrolü: XII. yüzyılda görülen bir adı XI. yüzyıldaki bir esere yüklemek zaman yanlışıdır. Ölçek kontrolü: bir savaşın sonucu bir yılda bir ülke adına dönüşmez.
| Kaynak | Künye | Ne söylüyor? |
|---|---|---|
| A | Anonim, Frankların İşleri; yazar Haçlı ordusunda bir asker (birinci el) | 1099'da şehre girenler halka büyük kayıp verdirdi (Kolay Hoca özeti). |
| B | İbnü'l-Esîr, el-Kâmil; Musullu tarihçi, teslimi kendi gözüyle görmedi (ikinci el) | 1187'de şehirde kalanlar her erkek 10, her kadın 5, her çocuk 2 dinar ödeyen kırk gün içinde serbest kalacaktı; yoksullar için toplu fidye kabul edildi (Kolay Hoca aktarması). |
- Verilenler: kaynak A (1099, birinci el, Haçlı tarafı) ve kaynak B (1187, ikinci el, Müslüman tarihçi); B'deki fidye miktarları.
- Ne isteniyor? (a) doğrudan okuma; (b) tek adım hesap; (c) bir genellemenin değerlendirmesi.
a→b→c. Önce tablodan doğrudan okuyorum, sonra iki yılın farkını alıyorum, en son genellemenin kanıta sığıp sığmadığına bakıyorum.
- Zaman–mekân: 1099 ve 1187, Kudüs; iki fetih arasında 88 yıl.
- Kaynak künyesi: A: anonim Haçlı askeri, birinci el, kendi tarafını anlatıyor. B: İbnü'l-Esîr, ikinci el, karşı tarafın teslimini anlatıyor.
- İlke / araç: (a) yakın okuma, (b) kronoloji, (c) olgu–görüş ve genelleme denetimi.
buradan sonrasını sen çöz
- (a) Doğrudan okuma: B: "her kadın 5 dinar" → 5 dinar.
- (b) Tek adım hesap: 1187 − 1099 = 88 yıl.
- (c) Değerlendirme: A, 1099'daki bir olayı kendi tarafına rağmen anlatıyor; o olay için güçlü kanıt. B, 1187'deki teslimi anlatıyor. İki kaynak iki olayı kanıtlar; iki tarafın bütün insanları hakkında "hepsi" demeye yetmez.
Ölçek kontrolü: iki olay, iki yüz yıllık bir dönemi ve iki taraftaki bütün insanları temsil edemez. Kronoloji kontrolü: 1187 > 1099; fark pozitif.
Bu metne göre
I. Anadolu'nun Türkleşmesi yalnız askerî bir süreçtir.
II. Şehirler ve vakıflar Türkleşmeye katkı yaptı.
III. Tekkeler Türkmenlerin yerleşmesine destek oldu.
yargılarından hangileri çıkarılabilir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Kısa bir bağlam metni: yerleşme, şehir, vakıf, ahi, tekke.
- Ne isteniyor? Metinden çıkarılabilen yargılar; şıklar öncül kümesi.
- Hangi araç / zaman–mekân? Olgu–görüş ve çıkarım. Zaman–mekân: 1071 sonrası, Anadolu.
- Okuma tuzağı: I'deki "yalnız" sözcüğü; metin askerî olmayan beş unsur sayıyor.
Her yargıyı metindeki bir cümleyle eşleştir: eşleşen cümle varsa çıkarılabilir, metin tersini söylüyorsa çıkarılamaz.
- I: metin savaş değil; yerleşme, vakıf, çarşı ve tekke anlatıyor. "Yalnız askerî" metinle çelişir. Çıkarılamaz.
- II: metindeki vakıflarla yapılan cami, medrese ve darüşşifa cümlesi destekliyor. Çıkarılabilir.
- III: metindeki tekke cümlesi destekliyor. Çıkarılabilir.
Kanıt–iddia kontrolü: her doğru yargı metindeki bir cümleye dayanıyor; yanlış yargı ise metnin söylemediği bir "yalnız" ekliyor.