Tarih 11
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 11. sınıf tarihinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, haritalar, tarih şeritleri ve kaynakları kendin sorgulayacağın küçük düzenekler. Tarihi ezberlemiyorsun; kanıttan kuruyorsun, sonra hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 11. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer tarih atölyesinde: arşiv kutuları, büyüteç, harita masası ve duvar boyu tarih şeridiyle, kaynağı nereden geldiğini sorarak anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; tarih şeridini, neden–sonuç zincirini ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi düşünme aracı (kaynak künyesi, kronoloji, neden–sonuç, değişim–süreklilik) hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her tarih, ad ve alıntı sorunun içinde ya da kaynağıyla verilir; kesin olmayan tarihler "yaklaşık" diye yazılır. Alıntılar yalnız kamu malı eserlerden ya da Kolay Hoca'nın kendi aktarmasıdır; tarihî kişilere uydurma söz söyletilmez ve tarihî kişiler, peygamberler ve din büyükleri çizilmez. Haritalar şematiktir ve ölçeksizdir; model düzeneklerdeki sayılar kurgusaldır ve öyle etiketlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı'nın 11. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; kitabın üç ünitesi programın üç ünitesiyle aynıdır.
Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789)
XVIII. yüzyılda dünyanın dengesi değişti: Osmanlı savaşlarla toprak kaybederken yeni yollar aradı, bir deprem bir kenti yeniden kurdurdu, Avrupa'da ise makine üretimi dönüştürmeye başladı.
Viyana önündeki başarısızlıktan sonra Osmanlı hep mi kaybetti? "Lale Devri" adı ne zaman yaygınlaştı? Bir deprem neden tarih dersinin konusu olur? Bir makine dünyayı nasıl değiştirir? Bu ünitede antlaşmaları, Lale Devri'ni, iki büyük depremi ve Sanayi Devrimi'ni kaynaklardan kurarak Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Geçmiş ve bugün. Bu ünitede iki deprem göreceksin: 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul. O zaman devletler hasarı inceletti, kentleri yeniden kurdu. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde de büyük depremler oldu; her birinden sonra yeni kurallar ve kurumlar geldi. Ünite boyunca şu soruyu aklında tut: deprem sonrası çalışmalar dün ve bugün nasıl benzer, nasıl farklı?
İkinci köprü: XVIII. yüzyılda İngiltere'de başlayan makineli üretim bugün de hayatının içinde. Giydiğin tişörtün, kullandığın defterin nerede ve nasıl üretildiğini düşün: Sanayi Devrimi bugünkü hayatını nasıl etkiliyor?
Başlamadan: bildiklerim ve merak ettiklerim. Bu üniteyle ilgili bildiğin bir şeyi ve merak ettiğin bir soruyu yaz. Yazdıkların yalnızca bu cihazda saklanır; puanlanmaz.
II. Viyana'dan Pasarofça'ya: kayıp da var, kazanç da
Bu bölümde: II. Viyana Kuşatması'ndan sonraki savaşların sonuçlarını karşılaştıracaksın. Haritada hangi toprağın kime geçtiğini okuyacaksın.
- antlaşma — savaşı bitiren yazılı devletler anlaşması · bu değildir: tek tarafın verdiği bir emir değildir
- ittifak — ortak amaçla birleşen devletler · bu değildir: tek bir devletin ordusu değildir
- arabulucu — taraflar arasında görüşmeyi yürüten devlet · bu değildir: savaşın taraflarından biri değildir
1683 ile 1718 arasında Osmanlı Devleti kazançlı çıktığı bir antlaşma imzaladı mı?
Karlofça'da (1699) Osmanlı Devleti kaç devlete toprak bıraktı? (Rusya ile ayrı bir antlaşma yapıldı.)
Prut Antlaşması'yla (1711) Osmanlı hangi yeri geri aldı?
Bence 1683'ten sonra Osmanlı hiçbir savaş kazanmadı; her yıl biraz daha çöktü.
Ama bu yanlış.
Prut'ta (1711) Rus ordusu kuşatıldı ve Azak geri alındı. Pasarofça'da (1718) Mora Osmanlı'da kaldı. 1739'da Belgrad geri alındı. Kayıp da var, kazanç da; değişim tek yönlü değildi.
Kural: Bir antlaşmayı üç soruyla oku: Kim neyi aldı ya da bıraktı? İlk kez olan ne? Sonraki antlaşma bunu değiştirdi mi?
Mini tarih şeridi: 1683 Viyana → 1684 Kutsal İttifak → 1699 Karlofça → 1711 Prut → 1718 Pasarofça
Kelimelerle: Antlaşma bir savaşın sonucunu yazar. Ama sonuç kalıcı olmayabilir; bir sonraki savaş onu değiştirebilir.
Örnek: Karlofça (1699): Osmanlı ilk kez geniş ölçüde toprak kaybetti. Prut (1711): Azak geri alındı. Pasarofça (1718): Mora Osmanlı'da kaldı, Belgrad Avusturya'ya geçti.
Bu değildir: "1683'ten sonra hep yenilgi" değildir. Kayıplar ağır bastı ama Prut'ta Osmanlı kazançlı çıktı.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: 1699 ile 1739 arasında Belgrad kaç kez el değiştirdi? Kendine söyle, sonra kaydırıcıyla dene.
Antlaşma, bir maçın sonuç tablosu gibidir: kim neyi kazandı, kim neyi bıraktı, kâğıda yazılır.
Maçın skoru bir daha değişmez. Antlaşma ise sonraki savaşla yeniden yazılabilir: Pasarofça'da bırakılan Belgrad, 1739'da geri alındı.
Antlaşmayı tek başına değil, önceki ve sonraki antlaşmalarla birlikte oku.
Derine in (isteğe bağlı)
Otuz Yıl Savaşları ve Vestfalya Barışı. 1618–1648 arasında Orta Avrupa'da, mezhep ve güç çatışmalarıyla süren uzun savaşlar yaşandı. 1648'deki Vestfalya Barışı, devletlerin kendi topraklarında egemen olduğu fikrini güçlendirdi. Osmanlı'nın 1683'ten sonra karşısında bulduğu Avrupa, bu barıştan sonra şekillenen devletler düzeniydi. Programda zenginleştirme konusudur; bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil metin: Karlofça Antlaşması'nın toprak maddeleri (özet). Ötekini üret: (1) maddeleri "taraf – aldığı yer" tablosuna dök; (2) şematik haritada 1699'da renk değiştiren kutuları bul.
Macaristan'ın büyük kısmı ve Erdel Avusturya'ya bırakılır.
Künye: Karlofça Antlaşması (1699), toprak maddeleri; Kolay Hoca özeti (TDV maddesine dayanır)Kolay Hoca özeti
Mora ve Dalmaçya kıyısındaki bazı yerler Venedik'e bırakılır.
Podolya Lehistan'a bırakılır.
Cevabı göster
Tablo:
| Taraf | Karlofça'da aldığı yer |
|---|---|
| Avusturya | Macaristan'ın büyük kısmı, Erdel |
| Venedik | Mora, Dalmaçya kıyısındaki bazı yerler |
| Lehistan | Podolya |
Harita, 1699:
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablonun her satırı haritada bir renge karşılık gelir. Avusturya satırı mavi kutulardır (Macaristan, Erdel); Venedik satırı yeşil Mora; Lehistan satırı sarı Podolya. Metin "kim neyi aldı"yı söyler; harita "nerede"yi gösterir.
Ece, "1683'ten sonra Osmanlı bütün savaşlarını kaybetti" iddiasını kanıtlamaya çalışıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- 1683: Viyana kuşatması başarısız oldu.
- 1699 Karlofça: Macaristan, Erdel, Mora ve Podolya bırakıldı.
- 1711 Prut: Rus ordusu kuşatıldı ve Azak geri alındı.
- 1718 Pasarofça: Belgrad, Temeşvar ve Küçük Eflak Avusturya'ya bırakıldı.
- Sonuç: 1683'ten sonra Osmanlı bütün savaşlarını kaybetti.
Cevap
Belgrad'dan Küçük Kaynarca'ya: hangisi daha çok güç kaybettirdi?
Bu bölümde: Beş antlaşmanın siyasi ve askerî sonuçlarını bir tabloda karşılaştıracaksın. Hangisinin daha çok güç kaybettirdiğine kanıtla karar vereceksin.
- tazminat — savaş zararı için ödenen para · bu değildir: gönüllü verilen bir hediye değildir
- hendesehane — geometri ve mühendislik öğreten okul · bu değildir: bir cami ya da medrese değildir
- hanlık — han unvanlı hükümdarın yönettiği devlet · bu değildir: yolcuların konakladığı han değildir
- ölçüt — karar verirken kullanılan kural · bu değildir: kişisel beğeni değildir
Küçük Kaynarca Antlaşması'nda (1774) Kırım'a ne oldu?
Antlaşmadaki kilise maddesini Rusya sonradan nasıl kullandı?
Bence tarihte "en önemli" antlaşma bellidir; herkes aynı cevabı vermeli.
Ama bu yanlış.
önem, seçilen ölçüte bağlıdır. Toprak ölçütüyle Karlofça, "ilk kez olan şey" ölçütüyle Küçük Kaynarca öne çıkar. İyi cevap, ölçütünü söyleyen ve kanıt gösteren cevaptır.
Bence bu yüzyıl yalnızca bir çöküş dönemiydi; "gerileme" kesin bir olgudur.
Ama bu yanlış.
"gerileme" bir yorumdur. Kayıpların yanında Belgrad'ın geri alınması, yeni okullar ve yeni diplomasi de vardı. Bazı tarihçiler bu dönemi "dönüşüm" diye okur.
Kural: Önem ölçüte bağlıdır. "Hangisi daha çok güç kaybettirdi?" sorusunda önce ölçütünü seç, sonra kanıtını göster.
| Antlaşma (yıl) | Siyasi sonuç | Askerî sonuç |
|---|---|---|
| Karlofça (1699) | Macaristan, Erdel, Mora, Podolya bırakıldı | ilk geniş toprak kaybı; Orta Avrupa'da savunmaya geçildi |
| Prut (1711) | Azak geri alındı | Rus ordusu Prut kıyısında kuşatıldı |
| Pasarofça (1718) | Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Temeşvar, Küçük Eflak Avusturya'ya | Belgrad kalesi kaybedildi |
| Belgrad (1739) | Belgrad ve Küçük Eflak geri alındı; Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı; Fransa arabulucu | Belgrad kalesi yeniden Osmanlı'da |
| Küçük Kaynarca (1774) | Kırım bağımsız; İstanbul'da Rus elçiliği ve kilisesi; tazminat | Rusya Karadeniz kıyısına yerleşti |
Kelimelerle: Tek doğru cevap yoktur; ama kanıtsız cevap da yoktur. Ölçütünü söyle, maddeyi göster, karşı kanıtı yanıtla.
Örnek: Toprak ölçütüyle Karlofça, "ilk kez olan şey" ölçütüyle Küçük Kaynarca öne çıkar.
Bu değildir: "Gerileme" bir antlaşma maddesi değildir; tarihçilerin yorumudur. Olgu, maddelerin kendisidir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Ölçüt "kaybedilen toprağın genişliği" ise en çok güç kaybettiren antlaşma Karlofça'dır (1699): dört büyük bölge birden bırakıldı.
Varyant 1: yalnızca ölçüt değişti: "Müslüman halkın yaşadığı toprağın ilk kez elden çıkması". Hüküm değişir mi?
Varyant 2: yalnızca ölçüt değişti: "Rusya'ya tanınan haklar". Hüküm değişir mi?
Varyant 3: yalnızca incelenen dönem değişti: yalnız 1683–1718 arası. Ölçüt yine toprak. Hüküm değişir mi?
Karşı-örnek: Prut için "ne kadar güç kaybettirdi?" sorusu anlamsızdır: Prut bir kazançtır. Ölçüt, ancak kayıp olan antlaşmaları sıralarken işe yarar.
Önce tahmin: toprak kaybı ölçütüyle ve "ilk kez olan şey" ölçütüyle aynı antlaşmayı mı seçersin? Kendine söyle, sonra kartları yerleştir.
Üç adım: (1) iddianı seç, (2) iddiayı destekleyen bir kanıt kartı seç, (3) iddiana karşı çıkan bir kanıt kartı seç. Puan yok; düzenek gerekçenin güçlü ve zayıf yanını gösterir.
Derine in (isteğe bağlı)
"Gerileme" bir olgu mu, bir yorum mu? Eski tarih kitapları bu yüzyılı "duraklama" ve "gerileme" diye adlandırırdı. Bazı tarihçiler bu adlandırmayı sorgular. Örneğin Cemal Kafadar'ın 1997 tarihli makalesi ("The Question of Ottoman Decline") Osmanlı'nın tek yönlü bir çöküş yaşamadığını, kurumlarının değiştiğini tartışır (künye doğrulandı, makale bu kitap için okunmadı). Bu kitap iki yaklaşımı da bir yorum olarak görür: olgu, antlaşmaların maddeleridir.
Verilen temsil tablo: beş antlaşmanın siyasi ve askerî sonuçları. Ötekini üret: aynı beş antlaşmayı bir tarih şeridine diz; Osmanlı'nın kazançlı çıktıklarını ayrı renkle göster.
| Antlaşma (yıl) | Siyasi sonuç | Askerî sonuç |
|---|---|---|
| Karlofça (1699) | Macaristan, Erdel, Mora, Podolya bırakıldı | ilk geniş toprak kaybı; Orta Avrupa'da savunmaya geçildi |
| Prut (1711) | Azak geri alındı | Rus ordusu Prut kıyısında kuşatıldı |
| Pasarofça (1718) | Mora Osmanlı'da kaldı; Belgrad, Temeşvar, Küçük Eflak Avusturya'ya | Belgrad kalesi kaybedildi |
| Belgrad (1739) | Belgrad ve Küçük Eflak geri alındı; Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı; Fransa arabulucu | Belgrad kalesi yeniden Osmanlı'da |
| Küçük Kaynarca (1774) | Kırım bağımsız; İstanbul'da Rus elçiliği ve kilisesi; tazminat | Rusya Karadeniz kıyısına yerleşti |
Cevabı göster
Tarih şeridi:
Şerit neyi gösterir, tablo neyi? Şerit sırayı ve aradaki süreleri gösterir: kazançlar (1711, 1739) kayıpların arasına serpiştirilmiş. Tablo ise her antlaşmada ne olduğunu söyler.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablonun "Belgrad (1739)" satırı ↔ şeritteki 1739 yeşil noktası.
Kendi kendini puanla · tarihsel bakış açısı formu. "1683–1789 arasındaki antlaşmalardan hangisi Osmanlı Devleti'ne daha çok güç kaybettirdi?" Dört beş cümleyle bir kâğıda yaz. Cevabın puanlanmaz; aşağıdaki ölçütlerle kendin kontrol et.
Tam puanlı bir cevap şuna benzer
"Ölçütüm: kaybedilen toprağın kalıcılığı ve kime geçtiği. Bu ölçütle Küçük Kaynarca daha ağırdır. Kanıt: Kırım bağımsız oldu, 1783'te Rusya'ya katıldı ve geri alınamadı. Karşı kanıt: Karlofça'da daha geniş toprak gitti. Yanıtım: Karlofça'nın kaybı daha genişti, ama Küçük Kaynarca'nın kaybı Rusya'yı Karadeniz'e indirdi ve kalıcı oldu."
- Ölçütümü açıkça yazdım (toprak, ilk kez olan şey, Rusya'nın hakları ya da uzun vadeli etki).
- İddiamı en az bir antlaşma maddesiyle kanıtladım.
- Bir karşı kanıtı yazıp yanıtladım.
Ece, Pasarofça (1718) ile Belgrad (1739) antlaşmalarını zaman içinde yerleştiriyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Kural: yüzyıl = yılın ilk iki basamağı + 1 (yıl tam yüzün katı değilse).
- 1718 → 17 + 1 = 18 → XVIII. yüzyıl; yüzyılın 18. yılı → ilk çeyrek.
- 1739 → 17 + 1 = 18 → XVIII. yüzyıl.
- 1739, yüzyılın 39. yılıdır → ilk çeyrek.
- Aradaki süre: 1739 − 1718 = 21 yıl.
Cevap
Lale Devri: lale, matbaa ve elçiler
Bu bölümde: Lale Devri'ndeki değişimi dönemin kaynaklarından inceleyeceksin. Değişimi alanlarına göre tabloya dökeceksin ve kendi cümlelerinle açıklayacaksın.
- sefaret — başka devlete gönderilen elçilik görevi · bu değildir: turistik bir gezi değildir
- matbaa — yazıyı kâğıda basan makine, basımevi · bu değildir: el yazmasıyla kitap çoğaltmak değildir
- barok — gösterişli, hareketli Avrupa sanat üslubu · bu değildir: Osmanlı'nın kendi eski üslubu değildir
- rokoko — barokun hafif, kıvrımlı, süslü devamı · bu değildir: sade ve süssüz bir üslup değildir
"Lale Devri" adı ne zaman ve nasıl yaygınlaştı?
Hangisi Lale Devri'nde (1718–1730) yaşanmadı?
Bence Lale Devri yalnızca eğlence ve israf dönemiydi.
Ama bu yanlış.
eğlence ve israf vardı; 1722'de lale fiyatlarına narh bile kondu. Ama aynı yıllarda matbaa kuruldu, Paris'e elçi gönderildi, itfaiye örgütlendi. Program da bu gelişmelerin faydalarını incelemeni ister.
Bence dönemin insanları da bu yıllara "Lale Devri" diyordu.
Ama bu yanlış.
ad sonradan verildi: 1913'te bir tarihçinin yazılarıyla yaygınlaştı. Sonradan konan bir adı geçmişe söyletmek anakronizmdir.
Kural: Bir dönemi tek yönüyle değerlendirme: yenilikleri de israfı da kaynakla bul, sonra alanlara göre tabloya dök.
Mini tarih şeridi: 1718 Pasarofça → 1720 Paris elçiliği → 1722 lale narhı → 1727 matbaa → 1730 Patrona Halil İsyanı
Mimari ve sanat: Sadabad Kasrı'nda Avrupa mimarisinin etkisi görülmeye başladı. Sonraki yıllarda barok ve rokoko süslemeler Osmanlı yapılarında daha çok kullanıldı.
Kelimelerle: Lale Devri hem eğlence ve gösterişin hem de matbaa, elçilik ve itfaiye gibi yeniliklerin dönemidir.
Örnek: Matbaa (1727) kültürel, Paris elçiliği diplomatik bir değişimdir. 1722'de lale fiyatlarına narh (devletin koyduğu en yüksek fiyat) konması israfın kanıtıdır.
Bu değildir: "Lale Devri" dönemin kendi adı değildir; ad 1913'te yaygınlaştı. Dönem 1730'da Patrona Halil İsyanı'yla sona erdi.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Dönemin iki kaynağı
Program, Lale Devri'ni dönemin kaynaklarından incelemeni istiyor. Aşağıda bir şiir ve bir elçilik kitabının özeti var. Her birinin künyesine bak: kim yazdı, ne zaman, ne amaçla?
Bir safâ bahşedelim gel şu dil-i nâşâda
Gidelim serv-i revânım yürü Sa'dâbâd'aGel, şu neşesiz gönle biraz sevinç verelim;
Künye: Nedim (ö. 1730), Sadabad şarkısı, ilk beyit; özgün metnin Latin harfleriyle okunuşu ve Kolay Hoca aktarmasıKolay Hoca aktarması
yürü, salınan servi boylum, Sadabad'a gidelim.
Elçi, Paris ve çevresinde gördüğü sarayları, bahçeleri ve fıskiyeleri ayrıntılı anlattı.
Künye: Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi (ö. 1731), Fransa Sefaretnamesi (1720–1721 elçiliği); içeriğin Kolay Hoca özeti (TDV maddesine dayanır)Kolay Hoca özeti
Gözlemevini, bir hastaneyi ve bir halı fabrikasını gezdi.
Bir opera gösterisine de gitti.
Nedim'in beyti dönemin hangi kesimini daha çok gösterir?
Önce tahmin: sekiz gelişmeden kaçı "toplumsal" sütununa düşer? Kendine söyle, sonra kartları yerleştir.
Önce bir kart seç, sonra sütununa dokun. Kartlar bittiğinde "Kontrol et" ile tablonu Kolay Hoca'nınkiyle karşılaştır.
Derine in (isteğe bağlı)
Aynı yüzyılın öne çıkan adları. Program, zenginleştirme olarak Isaac Newton, Şair Nedim, İbrahim Müteferrika, Jean-Jacques Rousseau ve Gelenbevi İsmail Efendi'nin hayatını ve eserlerini araştırmayı önerir. İstersen birini seç: hangi alanda çalıştı, hangi eseri bıraktı, çağının hangi sorusuna cevap aradı? Bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil tarih şeridi: Lale Devri'nin beş olayı. Ötekini üret: dönemin gelişmelerini programın beş alanına göre bir tabloya dök (toplumsal, kültürel, sanatsal, mimari, diplomatik).
Cevabı göster
Alan tablosu:
| Alan | Gelişme |
|---|---|
| toplumsal | Lale bahçeleri ve gezinti eğlenceleri, Tulumbacı ocağının (itfaiyenin) kurulması |
| kültürel | Matbaanın kurulması |
| sanatsal | Nedim'in şarkıları, Tekfur Sarayı'nda çini imalathanesi |
| mimari | Sadabad Kasrı'nda Avrupa mimarisinin etkisi, Çeşme ve sebillerde yeni süslemeler |
| diplomatik | Paris'e elçi gönderilmesi |
Şerit neyi gösterir, tablo neyi? Şerit sırayı gösterir: dönem bir antlaşmayla açılıp bir isyanla kapanıyor. Tablo ise değişimin hangi alanda olduğunu gösterir; ikisi birlikte "ne zaman" ve "hangi alanda" sorularını cevaplar.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: şeritteki 1727 noktası ↔ tablonun "kültürel" satırındaki matbaa.
Ece, Lale Devri üzerine bir sunum hazırlıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Dönem 1718'de Pasarofça'yla başlar, 1730'da Patrona Halil İsyanı'yla biter.
- 1720–1721'de Paris'e bir elçi gönderildi; elçi gördüklerini sefaretnamesine yazdı.
- 1727'de İstanbul'da bir matbaa kuruldu.
- Dönemin halkı bu yıllara "Lale Devri" derdi; ad, padişahın fermanlarında da geçer.
- Sunumun başlığı: "Lale Devri: yenilik ve israf bir arada".
Cevap
İki deprem: 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul
Bu bölümde: Lizbon ve İstanbul depremlerinin idari, sosyal ve ekonomik etkilerini belirleyeceksin. Benzerlik ve farkları Venn şemasıyla karşılaştıracaksın.
- afet — toplumun baş edemediği büyük zarar · bu değildir: her doğa olayı afet değildir
- tsunami — depremin denizde yarattığı dev dalga · bu değildir: rüzgârın yaptığı fırtına değildir
- keşif — onarım öncesi hasar ve masraf hesabı · bu değildir: bir yeri ilk kez bulmak değildir
- afet bilinci — afete önceden hazırlıklı olma bilgisi · bu değildir: korkup hiçbir şey yapmamak değildir
Lizbon ve İstanbul depremleri arasında kaç yıl var?
Hasarlı bir yapının onarımından önce hasarın ve masrafın hesaplanmasına ne denir?
Bence deprem doğal bir olaydır; tarihin konusu değildir.
Ama bu yanlış.
depremin kendisi doğa olayıdır, etkileri ise tarihtir. İstanbul'da devlet onarım keşfi yaptırdı, halk çadırlarda kaldı, onarım büyük masraf getirdi. Lizbon'da kent yeniden planlandı.
Bence iki deprem aynı yıllarda oldu; biri ötekini tetikledi.
Ama bu yanlış.
iki deprem arasında 11 yıl ve binlerce kilometre var. Biri ötekinin nedeni değildir. Onları, iki devletin afete verdiği tepkileri görmek için karşılaştırıyoruz.
Kural: Bir afetin etkisini üç alanda ara: idari (devletin kararları), sosyal (insanların hayatı), ekonomik (para, iş, onarım).
| Alan | Lizbon 1755 | İstanbul 1766 |
|---|---|---|
| idari | yeni kent planı, dayanıklı yapı | onarım keşifleri |
| sosyal | çadırda yaşam, düşünce tartışması | çadırda yaşam |
| ekonomik | büyük onarım masrafı | büyük onarım masrafı, caminin yeniden yapımı |
Kelimelerle: Deprem birkaç dakika sürer; etkisi yıllarca. Tarih, o yılları kaynaklarla inceler.
Örnek: İstanbul 1766: devlet onarım keşfi yaptırdı (idari); halk açık alanlarda çadırlarda kaldı (sosyal); onarım büyük masraf getirdi (ekonomik). Lizbon 1755: kent merkezi yeni bir planla kuruldu.
Bu değildir: Aynı yüzyılda olmak eş zamanlı olmak değildir: iki deprem arasında 11 yıl var. Bir şiir de hasar raporu değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Lizbon depremi 1755'te, İstanbul depremi 1766'da oldu: 1766 − 1755 = 11 yıl. İki deprem eş zamanlı değildir ama aynı yüzyılın (XVIII.) aynı çeyreğindedir (üçüncü).
Varyant 1: yalnızca ilk olay değişti: Lizbon depremi yerine Voltaire'in şiiri (1756). Hüküm değişir mi?
Varyant 2: yalnızca ikinci olay değişti: İstanbul depremi yerine Küçük Kaynarca (1774). Hüküm değişir mi?
Varyant 3: yalnızca ikinci olay değişti: Kırım'ın Rusya'ya katılması (1783). Hüküm değişir mi?
Karşı-örnek: Aynı yüzyılda, hatta aynı çeyrekte olmak eş zamanlı olmak demek değildir: 1755 ile 1766 arasında 11 yıl vardır.
İki kaynak, iki soru
Program, depremlerin etkilerini farklı kaynaklardan incelemeni istiyor. İlk kaynak bir düşünürün şiiri, ikincisi Osmanlı onarım keşiflerine benzetilerek yazılmış kurgusal bir örnek.
Philosophes trompés qui criez : « Tout est bien » ;
Accourez, contemplez ces ruines affreuses,"Her şey iyi" diye bağıran, yanılmış filozoflar,
Künye: Voltaire, Poème sur le désastre de Lisbonne (Lizbon Felaketi Üzerine Şiir), 1756, 4.–5. dizeler; Fransızca özgün metinden (fr.wikisource) Kolay Hoca aktarmasıKolay Hoca aktarması
koşun, gelin de bakın şu korkunç yıkıntılara.
Bir mahalle mescidi: depremde minaresi yıkıldı, duvarında çatlak var. Gereken: taş, kireç, kereste, usta ve işçi. Onarım masrafı hazineden karşılanacak.
Onarım keşfi örneği hangi alandaki bir etkinin kanıtıdır?
Kaynak sorusu: Hangisi idari bir önlemi gösterir? Hangisi bir düşünce tartışmasını gösterir? Keşif örneği idari önlemi, şiir düşünce tartışmasını gösterir. Şiir hasarın listesini vermez; keşif belgesi de insanların duygularını anlatmaz.
Bugün: Büyük depremlerden sonra devlet bugün de yapıları inceler, yeni kurallar koyar. Afet bilinci, korkmak değil hazırlanmaktır: evdeki toplanma alanını ve deprem çantasını ailenle konuşabilirsin.
Önce tahmin: sekiz etkiden kaçı iki depremde de ortaktır? Kendine söyle, sonra kartları yerleştir.
Bir etki kartı seç, sonra "yalnız Lizbon", "ikisi de" ya da "yalnız İstanbul" düğmesine dokun. Her kartın idari, sosyal ya da ekonomik etiketi de görünür.
Derine in (isteğe bağlı)
Deprem soru listesi. Portekiz'in en güçlü bakanı Pombal, depremden sonra ülkedeki kilise bölgelerine aynı soruları gönderdi: sarsıntı ne kadar sürdü, deniz nasıl davrandı, kaç bina yıkıldı? Cevaplar arşivde saklandı ve bugünkü bilim insanlarının depremi yeniden incelemesine yaradı. Bu yüzden bazı kaynaklar onu deprem biliminin öncülerinden sayar. Filozof Kant da 1756'da depremlerin doğal nedenleri üzerine yazılar yayımladı. Bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil Venn şeması: iki depremin etkileri. Ötekini üret: aynı bilgiyi "yalnız Lizbon / ikisi de / yalnız İstanbul" satırlı bir tabloya dök; sonra her etkiye idari, sosyal ya da ekonomik etiketi koy.
Cevabı göster
Tablo:
| Bölge | Etkiler |
|---|---|
| yalnız Lizbon | Kent merkezi dik açılı sokaklarla yeniden planlandı; Binalarda depreme dayanıklı ahşap iskelet denendi; Filozoflar "her şey iyi mi?" diye tartıştı; Yangınlar günlerce sürdü |
| ikisi de | Halk yıkılan evler yüzünden açık alanlarda çadırlarda kaldı; Onarım için büyük para ve işgücü gerekti |
| yalnız İstanbul | Devlet hasarlı yapılar için onarım keşfi yaptırdı; Fatih Camii yeniden yapıldı |
Alan etiketleri: Kent merkezi dik açılı sokaklarla yeniden planlandı → idari; Binalarda depreme dayanıklı ahşap iskelet denendi → idari; Filozoflar "her şey iyi mi?" diye tartıştı → sosyal; Yangınlar günlerce sürdü → sosyal; Devlet hasarlı yapılar için onarım keşfi yaptırdı → idari; Fatih Camii yeniden yapıldı → ekonomik; Halk yıkılan evler yüzünden açık alanlarda çadırlarda kaldı → sosyal; Onarım için büyük para ve işgücü gerekti → ekonomik.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: Venn'in ortasındaki kesişim ↔ tablonun "ikisi de" satırı. Venn benzerliği bir bakışta gösterir; tablo ise etkileri alanlarına göre sınıflamaya yer açar.
Ece, Lizbon depreminde hangi yapıların yıkıldığını ve kentin nasıl yeniden kurulduğunu araştırıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: Lizbon'da hangi yapılar yıkıldı, kent nasıl yeniden kuruldu?
- Kaynak: Voltaire'in 1756'da yazdığı Lizbon şiiri.
- Künye: yazar bir filozof; tür şiir; amaç "her şey iyi" diyenleri eleştirmek.
- Şiir "korkunç yıkıntılar" diyor; yıkılan yapıların listesini ve yeni kent planını bu şiirden çıkarırım.
- Sonucumu kaynağımla birlikte yazarım.
Cevap
Sanayi Devrimi: makine her şeyi değiştirdi mi?
Bu bölümde: Sanayi Devrimi'nin nedenlerini ve siyasi, sosyal, ekonomik sonuçlarını belirleyeceksin. Olumlu ve olumsuz sonuçlarını tartışacaksın.
- devrim — köklü ve geniş çaplı değişim · bu değildir: bir günde olan olay değildir
- sanayileşme — makineli fabrika üretimine geçiş süreci · bu değildir: tek bir fabrikanın açılması değildir
- fabrika — makinelerle toplu üretim yapılan yer · bu değildir: ustanın evindeki küçük atölye değildir
- sermaye — yatırım için biriktirilmiş para ve araç · bu değildir: günlük harçlık değildir
Sanayi Devrimi nasıl oldu?
Hangisi Sanayi Devrimi'nin sosyal bir sonucudur?
Hangisi Sanayi Devrimi'nin sonucu değil, nedenidir?
Bence Sanayi Devrimi tek bir icattır ve yalnızca olumlu sonuçlar doğurdu.
Ama bu yanlış.
Sanayi Devrimi çok nedenli, uzun bir süreçtir. Olumlu sonuçları vardı: mallar ucuzladı, ulaşım hızlandı. Olumsuz sonuçları da vardı: kirli hava, çocuk işçiliği, ağır çalışma koşulları.
Kural: Sanayi Devrimi'ni balık kılçığıyla oku: nedenler bir yanda, siyasi, sosyal ve ekonomik sonuçlar öbür yanda. Her sonucun olumlu ve olumsuz yanını ayrı yaz.
| Alan | Sonuç |
|---|---|
| siyasi | ham madde ve pazar için sömürge yarışı |
| sosyal | kentleşme, işçi sınıfı, çocuk işçiliği, yeni fikirlere zemin |
| ekonomik | fabrika ve seri üretim; Osmanlı zanaatkârının zorlanması |
| çevre | kömür dumanı, kirli su ve hava |
Kelimelerle: Makineli üretim el emeğinin yerini aldı. Bu uzun süreç devletleri, toplumu ve doğayı değiştirdi.
Örnek: Neden: kömür ve demir, sermaye, ham madde. Sonuç: kentler büyüdü, işçi sınıfı doğdu, fabrika malı ucuzladı, hava kirlendi.
Bu değildir: Tek bir icat değildir: buhar makinesi, dokuma tezgâhı ve demir yolu gibi birçok buluşla onlarca yılda yayıldı.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini bir kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Kurgusal model: kömür ve demir var, 10 makine çalışıyor. Günde 400 parça için 20 işçi yeter; parça başına maliyet 1,375 birim.
Varyant 1: yalnızca kömür yok (makineler çalışamaz). Hüküm değişir mi?
Varyant 2: yalnızca makine sayısı yarıya indi (5 makine). Hüküm değişir mi?
Varyant 3: yalnızca makine sayısı 0 oldu (hepsi atölyede). Hüküm değişir mi?
Karşı-örnek: Model, üretilen malın satılabileceğini varsayar. Pazar yoksa makine sayısını artırmak işe yaramaz; bu yüzden fabrikalar yeni pazar ve ham madde aradı.
Önce tahmin: makine sayısı 5'ten 10'a, yani iki katına çıkarsa aynı üretim için gereken işçi sayısı ne olur? Yarıya mı iner, daha mı çok azalır? Kendine söyle, sonra dene.
Bir kasabanın günde 400 parça kumaşa ihtiyacı var. Bir zanaatkâr elle günde 2 parça dokur; bir makine, başında 2 işçiyle, günde 40 parça dokur ve kömür yakar. Sayılar model veridir, gerçek ölçüm değildir.
Derine in (isteğe bağlı)
Makine kırıcılığı ve düzensiz kentleşme. Makineler el işçilerinin işini elinden alınca bazı işçiler makineleri kırarak tepki gösterdi. Kentler hızla ve plansız büyüdü; kalabalık, sağlıksız mahalleler oluştu. Program bu konularda afiş hazırlamayı zenginleştirme olarak önerir. Bu kitabın testinde sorulmaz.
Verilen temsil tablo (kurgusal model): günde 400 parça için makine sayısına göre gereken işçi. Ötekini üret: tabloyu bir çizgi grafiğe dök, sonra grafiği tek bir neden–sonuç cümlesine çevir.
| Makine sayısı | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Gereken işçi | 200 | 164 | 128 | 92 | 56 | 20 |
Cevabı göster
Neden–sonuç cümlesi: Makine çoğaldıkça aynı üretim için gereken işçi azaldı; bu yüzden el tezgâhındaki zanaatkârlar işsiz kaldı ya da fabrikaya geçti.
Eğim neye karşılık? Grafiğin her adımda aynı miktarda (36 işçi) inmesi, her yeni makinenin aynı sayıda el işçisinin yerini aldığını gösterir.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: tablodaki "10 → 20" sütunu ↔ grafiğin sağ alttaki son noktası.
Ece, "Sanayi Devrimi neden İngiltere'de başladı?" sorusuna cevap yazıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: Sanayi Devrimi neden İngiltere'de başladı?
- Kanıt 1: İngiltere'de kömür ve demir yatakları boldu.
- Kanıt 2: ticaret ve sömürgelerden sermaye birikmişti.
- Kanıt 3: 1769'da James Watt buhar makinesinin patentini aldı.
- Sonuç: Sanayi Devrimi'nin tek nedeni Watt'ın buhar makinesidir; devrim o yıl tamamlandı.
Cevap
Soru: aşağıdakilerden hangileri Lale Devri'nde (1718–1730) yaşandı? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
Dönemin içinde olanlar: Matbaanın kurulması (1727); Paris'e elçi gönderilmesi (1720); Lale fiyatlarına narh konması (1722); Patrona Halil İsyanı (1730).
Dönemin dışında kalanlar: Karlofça Antlaşması (1699); Prut Antlaşması (1711); Hendesehanenin açılması (Üsküdar) (1734); Belgrad Antlaşması (1739); İstanbul depremi (1766). Hendesehane de Batı'yı tanıma çabasının bir parçasıdır ama 1734'te, dönem bittikten sonra açıldı.
3 · Bu üniteden aklımda kalan üç olay ya da kavram:
2 · İki olay arasında kurduğum neden–sonuç bağları (ör. "Pasarofça → Lale Devri"):
1 · Hâlâ merak ettiğim bir soru:
İstersen yap (programın performans görevi): Lale Devri'ndeki gelişmelerin devlet ve toplum hayatındaki etkilerini anlatan kısa bir sunum hazırla. Kaynağını göster, değişimi tabloya dök, kendi cümlelerinle açıkla. Defterinde ya da sınıfında paylaşabilirsin; kitap bunu puanlamaz.
Hangi düşünme aracı, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satıra bak.
| Araç | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kaynak künyesi | "kaynağa göre", "güvenilir", "birinci el", "hangi kaynak" | yazar, tarih, amaç, hedef kitle; birinci / ikinci el |
| Kronoloji | "önce / sonra", "sıralama", "yüzyıl", "kaç yıl", "eş zamanlı" | yüzyıl = ⌈yıl / 100⌉; çeyrek = 25 yıllık dilim; süre = son yıl − ilk yıl |
| Neden–sonuç | "neden", "sonucu", "etkisi", "yol açtı" | kısa / uzun vadeli; siyasi, askerî, sosyal, ekonomik |
| Değişim–süreklilik | "değişti mi", "devam etti", "yenilik" | değişen, süren, değişimin alanı (toplumsal, kültürel, sanatsal, mimari, diplomatik) |
| Karşılaştırma | "benzer", "farklı", "ortak" | Venn şeması, tablo; idari, sosyal, ekonomik etki |
| Bağlam ve bakış açısı | "dönemin koşulları", "o dönemde", "adı ne zaman kondu" | tarihsel bağlam, anakronizm |
| Olgu–görüş | "söylenebilir mi", "kanıtlanabilir", "yorum" | olgu (antlaşma maddesi), görüş ("en ağır kayıp"), ölçüt |
| Harita okuma | "haritaya göre", "hangi bölge", "kime geçti" | yaklaşık alan, lejant, şematik harita |
- Verilenler: beş antlaşma ve yılları: 1739, 1699, 1774, 1718, 1711.
- Ne isteniyor? (a) Sıralama; (b) iki antlaşma arasındaki süre; (c) 1774'ün yüzyılı ve çeyreği.
Kronoloji aracı. Önce yılları sıralıyorum, sonra iki yılı çıkarıyorum, en son yüzyıl ve çeyrek kuralını uyguluyorum.
- Zaman–mekân: 1699–1774, Orta Avrupa ve Karadeniz çevresi.
- Kaynak künyesi: soru metni (yıllar soruda verildi).
- İlke / araç: sıralamada yıllar küçükten büyüğe dizilir. İki yıl da milattan sonra olduğu için süre = son yıl − ilk yıl. Yüzyıl = ⌈yıl / 100⌉.
- (a) 1699 Karlofça → 1711 Prut → 1718 Pasarofça → 1739 Belgrad → 1774 Küçük Kaynarca.Sıralama: önce yılları yaz, sonra küçükten büyüğe diz; adlar değil yıllar karar verir.
- (b) 1774 − 1699 = 75 yıl.
- (c) ⌈1774 / 100⌉ = 18 → XVIII. yüzyıl. 1774 − 1700 = 74 → yüzyılın 74. yılı. 51 ile 75 arası üçüncü çeyrektir.
ara adımı göster
Çeyrekler: 1–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–100 son. XVIII. yüzyıl 1701'de başlar, 1800'de biter.Yüzyıl: sıfır yılı olmadığı için 1–100 birinci yüzyıldır; bu yüzden ⌈yıl / 100⌉ alınır.
Kronoloji kontrolü: her yıl bir öncekinden büyük. 75 yıl bir yüzyıldan kısa ama iki antlaşma farklı yüzyıllarda: 1699 XVII., 1774 XVIII. yüzyıl. Bu çelişki değil; yüzyıl sınırı 1700 ile 1701 arasında.
- Verilenler: 1718 haritası; 1, 2, 3 numaralı bölgeler; renk lejantı.
- Ne isteniyor? (a) Avusturya'ya geçenler; (b) Venedik'ten geri alınan; (c) 1739'da geri gelen.
Harita okuma. Önce lejant, sonra numara–renk eşlemesi; zaman değişince (1739) antlaşma tablosuna dönüyorum.
- Zaman–mekân: 1718 ve 1739; Tuna boyu (Belgrad, Temeşvar) ve Mora yarımadası.
- Kaynak künyesi: Kolay Hoca'nın şematik haritası; kutular yaklaşık alandır, sınır değildir.
- İlke / araç: haritada önce lejantı oku, sonra her numaranın rengini lejantla eşle. Haritada olmayan bilgi için antlaşmanın sonucunu hatırla (1.2 tablosu).
- (a) 1 ve 3 mavi: Avusturya. Bunlar Temeşvar ve Belgrad'dır.
- (b) 2 turuncu: Osmanlı. Bu Mora'dır; Karlofça'da (1699) Venedik'e geçmiş, Pasarofça'da Osmanlı'da kalmıştır.
son adımı sen tamamla
- (c) 1739 Belgrad Antlaşması Belgrad'ı ve Küçük Eflak'ı geri getirdi; Temeşvar Avusturya'da kaldı. Cevap: 3.
Mekân kontrolü: Mora güneyde, Venedik'in deniz yoluna yakın; Belgrad ve Temeşvar Tuna boyunda, Avusturya'ya komşu. Renkler antlaşma maddeleriyle uyumlu.
(a) Hangi iki madde ekonomik sonuç doğurur? (b) Rusya'nın sonraki yüzyılda Osmanlı'nın iç işlerine karışmak için geniş yorumladığı madde hangisidir? (c) "Müslüman halkın yaşadığı bir toprak ilk kez elden çıktı" yargısının kanıtı hangi maddedir?1. Kırım Hanlığı bağımsız olacak; Kırım halkı dinî konularda halife olarak padişaha bağlı kalacak.
Künye: Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), seçilmiş maddeler; Kolay Hoca özeti (TDV maddesine dayanır)Kolay Hoca özeti
2. Rus ticaret gemileri Karadeniz'de ve Akdeniz'de serbestçe dolaşabilecek.
3. Rusya İstanbul'da bir elçilik açabilecek ve bir kilise yapabilecek.
4. Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecek.
- Verilenler: dört maddelik özet; konuları Kırım, ticaret gemileri, elçilik ve kilise, tazminat.
- Ne isteniyor? (a) Ekonomik iki madde; (b) iç işlere karışmanın dayanağı; (c) Kırım yargısının kanıtı.
Kaynak künyesi ve neden–sonuç. Önce kaynağın ne olduğuna bakıyorum, sonra her maddeyi bir alana koyup sonraki etkisini arıyorum.
- Zaman–mekân: 1774, Küçük Kaynarca (Tuna kıyısı) · Kırım, Karadeniz, İstanbul.
- Kaynak künyesi: resmî metin (antlaşma), Kolay Hoca özeti; birinci el metnin kısaltılmış hâli, yorum içermez.
- İlke / araç: her maddeyi bir alana koy (siyasi, ekonomik, dinî–diplomatik). Sonra maddenin sonraki yıllarda nasıl kullanıldığını sor.Alan sınıflaması: para ve ticaret ekonomik; toprak ve egemenlik siyasi; kilise ve elçilik dinî–diplomatik.
- (a) 2. madde ticareti, 4. madde parayı ilgilendirir: ikisi ekonomiktir.
- (b) 3. madde: İstanbul'daki kilise adına söz hakkı. Rusya bunu Ortodoksların koruyuculuğu diye geniş yorumladı.
- (c) 1. madde: Kırım bağımsız oldu, yani Osmanlı'dan ayrıldı. Rusya onu 1783'te topraklarına kattı.Kanıt: bir yargıyı en doğrudan destekleyen maddeyi seç; dolaylı maddeler zayıf kanıttır.
Kaynak kontrolü: özet yalnız maddeleri verir; "Rusya sonradan geniş yorumladı" bilgisi özetten değil sonraki olaylardan gelir. Bu yüzden (b) bir çıkarımdır ve 1.2 anlatımına dayanır.
Her maddeyi alan tablosuna yaz (siyasi / ekonomik / dinî–diplomatik), sonra her soruyu tabloda ara.
Anahtar kelimeye bak: para ve ticaret → ekonomik; kilise → dinî–diplomatik; bağımsızlık → siyasi.
Hangisi ne zaman? Kısa yol, maddede tek bir anahtar kelime varsa işler. Bir madde iki alana da girebiliyorsa (ör. hem ticaret hem donanma) uzun yola dön.
Gel, şu neşesiz gönle biraz sevinç verelim;
Künye: Nedim (ö. 1730), Sadabad şarkısı, ilk beyit; özgün metnin Latin harfleriyle okunuşu ve Kolay Hoca aktarmasıKolay Hoca aktarması
yürü, salınan servi boylum, Sadabad'a gidelim.
(a) Her kaynağın yazarı ve türü nedir? (b) Her biri Lale Devri'nin hangi alanındaki değişime kanıt olabilir? (c) İki kaynak birlikte dönemin hangi kesimini göstermez?Elçi, Paris ve çevresinde gördüğü sarayları, bahçeleri ve fıskiyeleri ayrıntılı anlattı.
Künye: Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi (ö. 1731), Fransa Sefaretnamesi (1720–1721 elçiliği); içeriğin Kolay Hoca özeti (TDV maddesine dayanır)Kolay Hoca özeti
Gözlemevini, bir hastaneyi ve bir halı fabrikasını gezdi.
- Verilenler: Nedim'in bir beyti (şiir) ve Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin sefaretnamesinin özeti (elçilik kitabı).
- Ne isteniyor? (a) Yazar ve tür; (b) kanıt oldukları alan; (c) göstermedikleri kesim.
Kaynak künyesi ve değişim–süreklilik. Kaynağın kime ait olduğunu bulup hangi alanı, hangi kesimi gösterdiğini ayırıyorum.
- Zaman–mekân: 1718–1730, İstanbul (Kâğıthane) ve Paris (1720–1721).
- Kaynak künyesi: Nedim (ö. 1730), şiir, birinci el; Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi (ö. 1731), sefaretname, birinci el; ikisi de Kolay Hoca aktarması ya da özeti.
- İlke / araç: önce künye (kim, ne zaman, ne amaçla), sonra kaynağın konusu, en son kaynağın sınırı: kimin hayatını anlatıyor?
- (a) Beyit: şair Nedim, şiir. Özet: elçi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, elçilik kitabı (sefaretname).
- (b) Beyit Sadabad'daki gezinti hayatını anlatır: toplumsal ve sanatsal alan. Sefaretname Fransa'yı tanıma çabasını gösterir: diplomatik alan.
son adımı sen tamamla
- (c) İkisi de saray çevresini ve seçkinleri anlatır. Köylünün, esnafın ve askerin hayatını göstermez.
Kaynak kontrolü: iki yazar da dönemin içindeydi; biri saray çevresinde bir şair, öteki bir devlet görevlisi. Bu yüzden seçkinleri anlatmaları beklenir; köylü hakkında sessiz kalmaları çelişki değil, kaynağın sınırıdır.
"Her şey iyi" diye bağıran, yanılmış filozoflar,
Künye: Voltaire, Poème sur le désastre de Lisbonne (Lizbon Felaketi Üzerine Şiir), 1756, 4.–5. dizeler; Fransızca özgün metinden (fr.wikisource) Kolay Hoca aktarmasıKolay Hoca aktarması
koşun, gelin de bakın şu korkunç yıkıntılara.
Bir mahalle mescidi: depremde minaresi yıkıldı, duvarında çatlak var. Gereken: taş, kireç, kereste, usta ve işçi. Onarım masrafı hazineden karşılanacak.
- Verilenler: Voltaire'in 1756 tarihli şiirinden iki dize (Kolay Hoca aktarması) ve kurgusal bir onarım keşfi örneği; üç etki.
- Ne isteniyor? (a) Tür ve gerçeklik; (b) idari önlem; (c) üç etkinin alanı.
Kaynak künyesi ve karşılaştırma. Önce kaynağın gerçek mi kurgusal mı olduğunu, sonra her etkinin hangi alanda olduğunu buluyorum.
- Zaman–mekân: 1755 Lizbon · 1756 şiir · 1766 İstanbul (11 yıl arayla iki deprem).
- Kaynak künyesi: Voltaire (ö. 1778), şiir, 1756, düşünür tepkisi, Kolay Hoca aktarması; keşif örneği Kolay Hoca'nın kurgusal model belgesi.
- İlke / araç: künyede "kurgusal" etiketi var mı, bak. Etki alanı için sor: karar veren devlet mi (idari), hayatı değişen insanlar mı (sosyal), para ve iş mi (ekonomik)?Kaynak türü: künyedeki "kurgusal" ya da "özet" etiketi, kaynağın neyi kanıtlayabileceğini belirler.
- (a) Dizeler gerçek bir kaynaktır: bir filozofun şiiri. Keşif örneği kurgusaldır; dönemin keşiflerine benzetilerek yazılmış bir modeldir.
- (b) Keşif: hasarın ve masrafın devlet adına hesaplanması idari bir önlemdir. Şiir bir düşünce tartışmasını gösterir.Alan sınıflaması: kararı veren (devlet), etkilenen (insanlar) ve bedeli (para) ayrı alanlardır.
- (c) Keşif → idari; çadırda yaşam → sosyal; büyük onarım masrafı → ekonomik.
Kronoloji kontrolü: şiir 1756'da yazıldı; 1766 İstanbul depremini anlatamaz, yalnız Lizbon'u. Alanlar da çakışmıyor: her etkinin tek bir asıl alanı var.
- Verilenler: altı ifade ve dört kılçık.
- Ne isteniyor? Her ifadenin kılçığı.
Neden–sonuç. Her ifadeye "önce mi, sonra mı?" diye soruyorum; sonuçları da siyasi, sosyal ve ekonomik diye ayırıyorum.
- Zaman–mekân: XVIII.–XIX. yüzyıl, İngiltere'den Avrupa'ya.
- Kaynak künyesi: soru metni.
- İlke / araç: ifade Sanayi Devrimi'nden önce de var olabilir mi? Evet ise nedendir. Hayır ise sonuçtur; sonra alanını seç.
buradan sonrasını sen çöz
- Nedenler: kömür ve demir yatakları; sermaye birikimi. İkisi de fabrikalardan önce vardı.
- Siyasi sonuç: ham madde ve pazar için sömürge yarışı. Sosyal sonuçlar: işçi sınıfı; kentlerin büyümesi.
- Ekonomik sonuç: seri üretim ve ucuz mal.
Kronoloji kontrolü: nedenler sonuçlardan önce var olmalı. Kömür yatakları fabrikalardan önce vardı; işçi sınıfı fabrikalarla doğdu. Sıra tutarlı.
Her ifadeye "önce mi, sonra mı?" sor; sonuçsa kimi etkilediğine bak: devletler (siyasi), insanlar (sosyal), üretim ve para (ekonomik).
Doğal kaynak ya da birikim ifadeleri (kömür, sermaye) nedendir; "-ın ortaya çıkması", "-ın büyümesi" gibi değişim ifadeleri sonuçtur.
Hangisi ne zaman? Kısa yol, ifadede değişim sözcüğü açıkça varsa işler. Sömürgecilik gibi hem neden hem sonuç olabilen bir kavramda uzun yola dön ve ifadenin hangi yönü anlattığına bak.
- Verilenler: şiirin yılı 1756; İstanbul depreminin yılı 1766; Ece'nin gerekçesi "aynı yüzyıl".
- Ne isteniyor? Sonucun makul olup olmadığı ve yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol düzgün görünüyor ama sonuç kronolojiyle çelişiyor. Hangi varsayımın yanlış olduğunu yıllardan arıyorum.
- Zaman–mekân: 1756 şiir (Avrupa) · 1766 deprem (İstanbul); 10 yıl arayla.
- Kaynak künyesi: Voltaire (ö. 1778), şiir, 1756; konusu 1755 Lizbon depremi.
- İlke / araç: bir kaynak, yazıldığı yıldan sonraki olayı anlatamaz. Aynı yüzyılda olmak, aynı yılda olmak değildir.Kronoloji: kaynak, yazıldığı andaki bilgiyi taşır; geleceği anlatamaz.
- Yıl karşılaştırması: 1766 − 1756 = 10. İstanbul depremi şiirden 10 yıl sonra oldu.
- Varsayım: "aynı yüzyıl" = "eş zamanlı" varsayımı yanlış. İkisi de XVIII. yüzyılda ama aralarında on yıl var.Makul mü: sonucu yıllarla sına; sonuç nedenden önce olamaz.
- Sonuç: şiir yalnız Lizbon'a (1755) tepkidir; İstanbul depremini anlatamaz.
Kronoloji kontrolü: kaynak yılı (1756) < olay yılı (1766). Kaynak geleceği göremez; sonuç bu yüzden mantıksız. Doğru yorum: şiir yalnız Lizbon'un tanığıdır.
- Verilenler: iki antlaşma ve iki ölçüt.
- Ne isteniyor? (a) ve (b) ölçüte göre seçim; (c) iki cevabın birlikte savunulup savunulamayacağı.
Önem ve kanıt. Her ölçüt için ayrı karar veriyorum; kararı bir antlaşma maddesine bağlıyorum.
- Zaman–mekân: 1699 Karlofça (Orta Avrupa) · 1774 Küçük Kaynarca (Karadeniz ve Kırım).
- Kaynak künyesi: soru metni ve 1.1–1.2'deki antlaşma özetleri (resmî metin, Kolay Hoca özeti).
- İlke / araç: önem ölçüte bağlıdır. Önce ölçütü yaz, sonra antlaşma maddesini kanıt olarak göster, en son karşı kanıtı yanıtla.
buradan sonrasını sen çöz
- (a) Toprak ölçütüyle Karlofça: Macaristan, Erdel, Mora ve Podolya birden bırakıldı.
- (b) Kalıcılık ölçütüyle Küçük Kaynarca: Kırım 1783'te Rusya'ya katıldı ve geri alınamadı; Rusya Karadeniz'e yerleşti. Karlofça'da giden Mora ise 1718'de Osmanlı'daydı.
- (c) Evet: iki cevap farklı ölçütlere dayanıyor ve ikisi de maddelerle kanıtlanıyor. Kanıtsız bir seçim ise savunulamaz.
Günümüz yargısı kontrolü: "daha çok güç kaybettirdi" sorusu sonradan bakanın sorusudur. Kanıt olarak yalnız maddeleri ve sonraki olayları (1718, 1783) kullandım; dönemin insanlarına düşünce yüklemedim.
Buna göre
I. Dönemde Avrupa'yı tanıma çabası vardı.
II. Devlet israfa karşı hiçbir önlem almadı.
III. Dönem bir isyanla sona erdi.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III
- Ne veriliyor? Dört olay ve yılları; hepsi 1718–1730 arasında.
- Ne isteniyor? Üç yargının doğru olup olmadığı; şıklar öncül kümesi.
- Hangi araç / zaman–mekân? Olgu–yorum ve değişim. Zaman–mekân: 1720–1730, İstanbul ve Paris.
- Okuma tuzağı: II'deki "hiçbir" sözcüğü. Tek bir karşı örnek bu yargıyı çürütür.
Her yargıyı metindeki bir olayla sına: yargıyı destekleyen ya da çürüten olay hangisi?
- I: Paris'e elçi gönderilmesi Avrupa'yı tanıma çabasıdır. Doğru.
- II: 1722'de lale fiyatlarına narh kondu; bu israfa karşı bir önlemdir. "Hiçbir önlem" yanlış.
- III: 1730'da Patrona Halil İsyanı çıktı ve dönem bitti. Doğru.
Kanıt–iddia kontrolü: her yargı metindeki bir olaya dayandı. "Hiçbir" gibi mutlak sözcükler, tek karşı örnekle çürür.
- Ne veriliyor? Makine sayısı–gereken işçi grafiği; 400 parça sabit.
- Ne isteniyor? (a) grafikten okuma; (b) iki okumanın farkı; (c) bir çıkarım.
- Hangi araç / zaman–mekân? Grafik okuma ve neden–sonuç. Zaman–mekân: model; XIX. yüzyıl sanayi kenti ve Osmanlı çarşısı.
- Okuma tuzağı: dikey eksen "gereken işçi"dir, üretim değil. Üretim her noktada aynı: 400 parça.
Önce doğrudan oku, sonra iki okumayı çıkar, en son modelin söylediğini gerçek bir duruma dikkatle taşı.
- (a) Doğrudan okuma: 4 makine noktası 128 hizasında → 128 işçi.
- (b) Tek adım hesap: 0 makinede 200, 10 makinede 20 işçi. Fark: 200 − 20 = 180 işçi.
- (c) Çıkarım: aynı malı daha az işçiyle üreten fabrika, malını daha ucuza satabilir. Bu da el tezgâhındaki zanaatkârı rekabette zorlar.
Model kontrolü: sayılar kurgusaldır; model yalnız yönü gösterir, gerçek işçi sayısını değil. Yönü de 1.5'teki anlatımla uyumlu: makine el emeğinin yerini aldı.