Tarih 9
Ayarlar yalnızca bu cihazda saklanır. Hedef dakika değil soru sayısıdır: kitap açık kalan süreyi değil, çözdüğün soruyu sayar.
KOLAY HOCA
Kolay Hoca, zor dersleri çizgi roman gibi anlatır. Bu kitapta 9. sınıf tarihinin her konusunu Ece ile robot arkadaşı Volt anlatıyor: kısa sahneler, haritalar, tarih şeritleri ve kaynakları kendin sorgulayacağın küçük düzenekler. Tarihi ezberlemiyorsun; kanıttan kuruyorsun, sonra hemen soruya geçiyorsun.
Kolay Hoca 9. sınıf dizisi.
Lise öğrencisi. Soru sormayı sever, ezberden nefret eder. Senin yerine "bu ne demek şimdi?" diye soran o.
Kolay Hoca'nın laboratuvar robotu. Bu sefer tarih atölyesinde: arşiv kutuları, büyüteç, harita masası ve duvar boyu tarih şeridiyle, kaynağı nereden geldiğini sorarak anlatır.
Nasıl çalışılır? (3 dakika, bir kez oku)
- Telefonu başka odaya koy ya da kitabı telefondan okuyorsan "Rahatsız Etme"yi aç. Telefon masada dururken, kapalı bile olsa, çalışma belleği düşüyor; bu ölçülmüş bir şey, laf değil.
- Her bölümde önce tahmin et. Tahminin tutmazsa üzülme: en çok, tutmayan tahminden sonra okunan açıklama akılda kalıyor.
- Okumak öğrenmek değildir. "Kendine sor" kutularının cevabını açmadan önce kendin söyle. Testte boş bırakmak serbest; kopya çekmek değil.
- Testin ilk 8 sorusu sırayla, kalanı karışık. Sınav da karışık sorar; karışık çözen öğrenci bir ay sonra çok daha fazla hatırlıyor. Testi iki türlü çözebilirsin: Sınav modu (hepsini çöz, sonunda puanını gör) ya da Alıştırma modu (her soruda hemen geri bildirim; yanlış yaparsan ipucu kendiliğinden açılır).
- Soruları defterde çöz. Ekranda göz gezdirmek yetmez; tarih şeridini, neden–sonuç zincirini ve tabloyu kâğıda çizdiğinde akılda kalır. Her ünitenin "Yazdırılabilir özet" sayfasını çıktı alıp yanında tutabilirsin.
- Yanlışların bir deftere düşer. 3 gün sonra kitap sana hatırlatır; o gün yanlışlarına dönüp testi bir daha çözersen konu kalıcı olur. Gece 23'ten sonra yeni konu açma; uykusuz beyin gündüz öğrendiğini kaydedemez.
- 25 dakika çalış, 5 dakika ara. Bir oturumda bir bölüm yeter. Her gün az, her gün.
Her ünitede 5 adım var, sırayla git
- 1 · ÇİZGİ ROMANSahneleri oku, çizimler hareket ederken izle. "Kafaya yaz" kutusu o sahnenin tek cümlelik özeti.
- 2 · 8 SORUHangi düşünme aracı (kaynak künyesi, kronoloji, neden–sonuç, değişim–süreklilik) hangi soruda kullanılır, önce onu gör. Sonra 8 soruyu adım adım çözülmüş olarak incele.
- 3 · TEST30 soru. Cevapla, en altta "Testi bitir"e bas, puanını gör.
- 4 · ÇÖZÜMLER30 sorunun hepsi ayrı sayfada, anlatımıyla. Yanlış yaptıklarına mutlaka bak.
- 5 · KARIŞIK TEKRARÜnite başında çözdüğün 5 soruluk ön testin yeni hâli ve önceki ünitelerle karışık alıştırma. Ne kadar ilerlediğini burada görürsün.
Veli için bir sayfa · çocuğunuza nasıl destek olursunuz (2 dakika)
Bu kitap çocuğunuzun kendi başına çalışabilmesi için yazıldı. Araştırmalar, ailenin ilgisinin başarıyı artırdığını, baskısının ise azalttığını tutarlı biçimde gösteriyor. Yapabileceğiniz en etkili şeyler çoğunlukla küçük şeyler.
Ne yapmayın
- Puanı sormayın, kıyaslamayın. "Kaç yaptın?", "Kuzenin kaç yapmış?" soruları kaygıyı artırır; kaygılı öğrenci daha az çalışır.
- Yanlışı ayıplamayın. Bu kitapta yanlış bir veri; hangi adımda ayrıldığını gösterir. "Bunu nasıl bilmezsin" cümlesi öğrenmeyi keser.
- Süre saymayın. "Üç saat çalıştın mı?" yerine ne çözdüğü önemli. Kitap da dakika değil soru sayar.
Ne yapın
- Sessiz bir saat ayarlayın. Telefonun çalışılan odada olmaması, açık olmasa bile, dikkati ölçülebilir biçimde artırır.
- Uykuyu koruyun. Gece 23'ten sonra yeni konu verimsizdir; uyku, gündüz öğrenileni kalıcı yapan süreçtir.
- Haftada bir 10 dakika "süreç" sohbeti. "Bu hafta neyi anladın, nerede takıldın?" diye sorun ve dinleyin. Çözüm önermek zorunda değilsiniz.
- Takıldığı konuyu öğretmenine sordurun. "Öğretmenden yardım alabiliyorum" diyen öğrenciler uluslararası ölçmelerde belirgin biçimde daha başarılı.
Sorularda gereken her tarih, ad ve alıntı sorunun içinde ya da kaynağıyla verilir; kesin olmayan tarihler "yaklaşık" diye yazılır. Alıntılar yalnız kamu malı eserlerden ya da Kolay Hoca'nın kendi aktarmasıdır; tarihî kişilere uydurma söz söyletilmez ve tarihî kişiler, peygamberler ve din büyükleri çizilmez. Haritalar şematiktir ve ölçeksizdir; model düzeneklerdeki sayılar kurgusaldır ve öyle etiketlenir. Konular MEB'in 2026 Ortaöğretim Tarih Dersi Öğretim Programı'nın 9. sınıf öğrenme çıktılarına göre sıralandı; kitabın üç ünitesi programın üç ünitesiyle aynıdır.
Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih
Tarih geçmişin kendisi değildir; kanıttan kurulan, yeni kanıtla sınanan ve dürüst kalmak zorunda olan bir anlatıdır.
Tarih ne işe yarar? Olay ile olgu aynı şey mi? MÖ 1 ile MS 1 arasında kaç yıl var? İki kaynak çelişince tarihçi ne yapar? Bilgisayar iki yüz mektubu sayınca okumaya gerek kalır mı? Bu ünitede tarihin nasıl kurulduğunu kaynaklarla, tarih şeritleriyle ve küçük düzeneklerle Ece ve Volt'la öğreneceksin.
Geçmişteki bir salgın ya da buluş bugünkü hayatını nasıl etkiliyor? Aşı, yazı, telefon ya da bir göç düşün. Bugün yaşadığın bir şeyin kökü geçmişte olabilir. Bu ünite, o kökü nasıl bulacağını anlatıyor.
Bir de dijital dünyayı düşün. Bugün çekilen fotoğraflar ve yazılan mesajlar, yarının tarihçisi için kaynak olacak. Kurgusal bir örnek: bir ailenin telefonunda 3.000 fotoğraf var ve hiçbirinde tarih ya da yer notu yok.
İstersen şunu düşün: bu fotoğraflar yüz yıl sonra kaynak olarak neden işe yarar, neden yanıltabilir? Kendi fotoğraflarını paylaşman gerekmez.
Tarih ne işe yarar?
Bu bölümde: Tarih öğrenmenin bireye ve topluma faydalarını üç kaynaktan çıkaracaksın. Kaynağı bağlamından koparmadan özetlemeyi deneyeceksin.
- tarih — geçmişi kanıtla inceleyen bilim · bu değildir: yıl ve ad ezberi değildir
- geçmiş — yaşanmış ve bitmiş olan her şey · bu değildir: tarihin kendisi değildir
- kaynak — geçmişten bilgi veren her iz · bu değildir: yalnız yazılı kitap değildir
- özet — kaynağın iddiasını kısaca kendi cümlenle söylemek · bu değildir: cümleleri kesip yapıştırmak değildir
Sence tarih öğrenmek bugün sana ne kazandırır?
Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır.
Künye: Mustafa Kemal Atatürk (ö. 1938). Cümle, programın 1. ünite ön değerlendirme sorularında (s. 18) bu biçimiyle geçer; Belleten 35/140 (1971) "Atatürk ve Tarih" yazısı da onu Atatürk'ün tarih araştırmalarına yönergeleri arasında aktarır. Söylendiği gün ve yer doğrulanamadı.programdaki biçimiyle
Atatürk'ün cümlesine göre geçmişi tanımak kişiye ne kazandırır?
Tarih bize geçmiş toplulukların ahlakını, peygamberlerin hayatlarını, hükümdarların devletlerini ve yönetimlerini tanıtır. Böylece isteyen, dinî ve dünyevî işlerinde onlardan örnek alabilir.
Künye: İbn Haldun, Mukaddime, 1377. Arapça aslından Kolay Hoca aktarması (kısaltılmış).Kolay Hoca aktarması
Kasaba müzesi ziyaretçi defterinden
Dedemin anlattığı sel yılını burada, eski fotoğraflarda gördüm. Kasabamızın insanlarının o yıl birbirine nasıl yardım ettiğini şimdi anlıyorum. Bu köprüyü artık başka gözle görüyorum.
Künye: Kurgusal bir kasaba müzesinin ziyaretçi defteri; Kolay Hoca yazdı. Gerçek bir kişiye ait değildir. kurgusalZiyaretçi defterindeki kişi, tarih öğrenmenin hangi faydasını anlatıyor?
Bence tarih geçmişte kaldı; ezberlemekten başka işe yaramaz.
Ama bu yanlış.
tarih bugünü anlamanın aracıdır. Geçmişi tanıyan kişi örnek alır ve karar verirken daha çok şey görür. Toplum da ortak geçmişini tanıyınca birlikte yaşama bilinci güçlenir. Örnek: kurgusal ziyaretçi, sel yılındaki dayanışmayı öğrenince kasabasını başka gözle gördü.
Kural: Tarih öğrenmenin faydası kaynaklardan çıkarılır. Özet, kaynağın iddiasını değiştirmeden kendi cümlenle söylemektir.
Kelimelerle: Önce kaynağın ne dediğini bul, sonra kısalt. Kısaltırken "bazı"yı "bütün" yapma, koşulu atma, yeni iddia ekleme.Örnek: bireye: güç ve örnek → topluma: ortak geçmiş ve birlikte yaşama bilinci → araştırmaya: olayların nedenini anlama
Bu değildir: Özet, kaynağın cümlelerini kesip yapıştırmak değildir. İşe gelmeyen bilgiyi atmak da özet değil, çarpıtmadır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Önce tahmin: bir metni kısaltmak her zaman anlamını korur mu? Kendine söyle, sonra düzeneği aç.
Kaynak: Taşlıca köprüsü
Taşlıca'nın eski köprüsü bazı kışlar selde kapanırdı. O zaman köylüler pazara iki saatlik yoldan gelirdi. Kasaba halkı yeni bir köprü için para topladı. Para yetmeyince belediye de yardım etti. Yeni köprü açıldıktan sonra pazara gelen köylü sayısı arttı.
Künye: Kurgusal bir kasaba tarihinden beş cümle; Kolay Hoca yazdı. kurgusalHer özet için anlamı değiştiren ifadeye dokun. Özet kaynağa sadıksa "Anlam korunmuş"u seç. Sonra kontrol et.
Özet 1: Köprü her kış selde kapanırdı; halk ve belediye yeni köprüyü yaptırdı.
Özet 2: Sel köprüyü bazen kapatınca köylüler pazara uzun yoldan geldi. Halkın ve belediyenin parasıyla yapılan yeni köprüden sonra pazara gelen köylü arttı.
Özet 3: Kasaba halkı yeni köprüyü tek başına yaptırdı; ardından pazara gelen köylü arttı.
Özet 4: Yeni köprü açılınca kasaba zenginleşti.
Kendi kendini puanla. Tarih öğrenmenin bireye ve topluma birer faydasını, bu bölümdeki bir kaynağı göstererek kendi cümlelerinle açıkla (3–4 cümle, defterine).
Tam puan cevap şuna benzer
Tarih bireye güç verir: Atatürk'ün cümlesine göre geçmişini tanıyan kişi büyük işler için kendinde kuvvet bulur. Topluma ise ortak bir geçmiş ve birlikte yaşama bilinci kazandırır: kurgusal ziyaretçi defterindeki kişi, sel yılındaki dayanışmayı öğrenince kasabasını başka gözle görmüş. Bu iki fayda da kaynakların kendi sözlerinden çıkıyor, benim eklediğim bir iddia yok.
- Bireye ve topluma birer fayda yazdım.
- Her faydayı bir kaynağa dayandırdım ve kaynağın adını andım.
- Kaynağın dediğini değiştirmeden, kendi cümlelerimle yazdım.
Verilen temsil metin: bu bölümdeki üç kaynak (Atatürk'ün cümlesi, İbn Haldun'dan aktarma, kurgusal ziyaretçi defteri). Ötekini üret: Kaynak | Bireye faydası | Topluma faydası başlıklı bir tablo kur.
Cevabı göster
| Kaynak | Bireye faydası | Topluma faydası |
|---|---|---|
| Atatürk'ün cümlesi | geçmişi tanıyan kişi büyük işler için güç bulur | atalarını tanıyan bir kuşak geleceği kurar |
| İbn Haldun (aktarma) | isteyen, işlerinde geçmişten örnek alır | toplulukların ve devletlerin deneyimi korunur |
| Ziyaretçi defteri (kurgusal) | kişi kendi kasabasını başka gözle görür | ortak geçmiş, birlikte yaşama bilincini güçlendirir |
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: İbn Haldun metnindeki "örnek alabilir" sözü ↔ tablodaki "geçmişten örnek alır" hücresi. Tablo, üç kaynağı aynı iki soruyla yan yana okumayı sağlar.
Ece, İbn Haldun'dan aktarılan parçayı bir afiş için özetliyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Künyeyi okudum: İbn Haldun, Mukaddime, 1377; Arapçadan Kolay Hoca aktarması.
- Kaynak üç şeyden söz ediyor: toplulukların ahlakı, peygamberlerin hayatları, hükümdarların devletleri.
- Kaynağın iddiası: geçmişi tanımak, isteyene örnek alma imkânı verir.
- Özetim: İbn Haldun'a göre tarih yalnız hükümdarları anlatır.
- Özetimi afişe yazdım ve altına künyeyi ekledim.
Cevap
Tarih nedir? Olay, olgu, kanıt
Bu bölümde: Farklı kaynaklardan tarihin kapsamını ve tarihsel bilginin özelliklerini bulacaksın. Olay, olgu, yorum ve kanıtı birbirinden ayıracaksın.
- olay — belirli zamanda ve yerde olan gelişme · bu değildir: uzun süren süreç değildir
- olgu — uzun sürede oluşan geniş etkili süreç · bu değildir: tek günlük gelişme değildir
- kanıt — bir iddiayı destekleyen kaynak bilgisi · bu değildir: kişisel kanaat değildir
- tarihsel bilgi — kanıttan çıkarılan, sınanabilir bilgi · bu değildir: değişmez ezber değildir
"Tarım yerleşik hayatı başlattı" cümlesi bir olay mı anlatıyor?
Tarih, dışından bakınca geçmiş günler ve devletler hakkında haberlerden ibarettir. İçinde ise düşünme ve doğruyu araştırma vardır. Olayların nasıl ve neden olduğunu derinden bilmektir.
Künye: İbn Haldun, Mukaddime, 1377 (XIV. yüzyıl). Yazar Kuzey Afrikalı bir tarihçi ve devlet görevlisiydi. Arapça aslından Kolay Hoca aktarması; günümüz çevirileri izlenmedi.Kolay Hoca aktarması
İbn Haldun'a göre tarihin "iç yüzü" nedir?
İnsanlar binlerce yıl içinde avcılıktan tarıma geçti. Bu cümle neyi anlatıyor?
Bence tarih geçmişte ne olduysa odur; tek doğrusu vardır, tarihçi sadece onu bulur.
Ama bu yanlış.
geçmiş ile tarih aynı şey değildir. Geçmişin ancak iz bırakan kısmını biliyoruz. Tarihçi bu izleri kanıt olarak yorumlar; yeni bir kanıt bulunursa bilgi değişebilir. Örnek: kazıda bulunan yeni bir kanıt, eski bir yorumu düzeltebilir.
Bence olay ile olgu aynı şeydir; ikisi de geçmişte olan şeydir.
Ama bu yanlış.
olay, belirli bir zamanda ve yerde olan, başı sonu belli bir gelişmedir. Olgu ise uzun sürede oluşan ve geniş etkiler bırakan bir süreçtir. Örnek: Batı Roma'nın 476'da sona ermesi bir olaydır; Kavimler Göçü ise yüzyıllar süren bir olgudur.
Kural: Tarih, geçmişi kanıta dayanarak inceleyen bilimdir. Tarihsel bilgi kanıta dayanır ve yeni kanıtla değişebilir.
Kelimelerle: Geçmiş olup bitendir, tarih onun kanıtla kurulan anlatısıdır. Tarihli ve kısa olan olaydır; uzun süren ve geniş etkili olan olgudur.Örnek: olay: Batı Roma 476'da sona erdi → olgu: Kavimler Göçü yüzyıllar sürdü → yorum: "Orta Çağ en kötü dönemdi"
| Kavram. | Kısaca. |
|---|---|
| yöntem. | tarihçinin bilgiye ulaşma yolu: kaynak bul, sorgula, yorumla. |
| neden–sonuç. | bir gelişmenin nedenini ve yol açtığı sonucu bağlamak. |
| değişim ve süreklilik. | zamanla neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü ayırmak. |
| zaman ve kronoloji. | olayları zamana yerleştirip sıralamak (1.3). |
Dikkat, iki anlam: Bu bölümde "olgu", uzun süren süreç demektir. Türkçe dersinde "olgu" kanıtlanabilir bilgi anlamında da kullanılır; 2. ünitede o anlamla karşılaşacaksın.
Bu değildir: Olay ile olgu aynı şey değildir. Yorum da uydurma değildir; kanıtla savunulur.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: "Batı Roma İmparatorluğu 476'da sona erdi." Soru: bu cümle olay mı, olgu mu, yorum mu? Cevap: olay; belirli bir yılı ve yeri var.
Varyant 1: yalnızca cümlenin konusu değişti: "Kavimler Göçü yüzyıllar sürdü." Tür değişir mi?
Varyant 2: yalnızca yüklem değişti: Batı Roma'nın sona ermesi Avrupa için en büyük felaketti. Tür değişir mi?
Varyant 3: yalnızca cümleye kanıtla sınanabilen bir sonuç eklendi: Batı Roma'nın sona ermesinden sonra Batı Avrupa'da yeni krallıklar kuruldu. Tür değişir mi?
Karşı-örnek: "Tarihi olan her cümle olaydır" kuralı işlemez. "Taşlıca kasabasının nüfusu 1931'de 4.000'di" (kurgusal) cümlesinin yılı var, ama bir olay değil, o yıla ait bir durum bilgisidir.
Önce tahmin: "Tarım yerleşik hayatı başlattı" cümlesi bir olay mı anlatıyor? Kendine söyle, sonra kartları ayır.
Bir kart seç, sonra onu bir sepete koy. Dokuz kartı da yerleştirince kontrol et; düzenek her yanlış kart için gerekçe söyler.
Tarihçi bir dedektife benzer. İkisi de olay yerinde kalan izlerden, olup biteni kanıtla kurar.
Dedektif çoğu zaman olaydan kısa süre sonra gelir ve tanıkları sorgular. Tarihçi yüzyıllar sonra gelir; izlerin çoğu kaybolmuştur. Yeni bir iz bulunursa yorumunu değiştirmeye hazır olmalıdır.
Tarihsel bilgi kanıttan kurulur ve yeni kanıtla yeniden sınanır.
Verilen temsil metin: Kavimler Göçü yüzyıllar sürdü. Bu göçler sırasında Batı Roma 476'da sona erdi. Bazı yazarlara göre bu, Avrupa için bir felaketti. Yeni kurulan krallıkların adları dönemin yazılı kaynaklarında geçer. Ötekini üret: dört cümleyi olay, olgu, yorum ve kanıt sütunlu bir kavram tablosuna yerleştir.
Cevabı göster
| Olay | Olgu | Yorum | Kanıt |
|---|---|---|---|
| Batı Roma 476'da sona erdi. | Kavimler Göçü yüzyıllar sürdü. | Bu, Avrupa için bir felaketti (bazı yazarlara göre). | Krallıkların adları dönemin yazılı kaynaklarında geçer. |
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "bazı yazarlara göre" sözü ↔ tablonun yorum sütunu. Bu söz, cümlenin bir değerlendirme olduğunu haber veren işarettir.
Ece dört cümleyi sınıflıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- "Batı Roma 476'da sona erdi": belirli bir yılı ve yeri var → olay.
- "Kavimler Göçü yüzyıllar sürdü": uzun süren bir süreç → olgu.
- "Tarım Devrimi": adında "devrim" var ve devrimler bir anda olur → olay.
- "Yazı insanlığın en önemli buluşudur": bir değerlendirme → yorum.
- Sonuç: iki olay, bir olgu, bir yorum.
Cevap
Tarihsel zaman ve kronoloji
Bu bölümde: Olayları yüzyıla, yarıya ve çeyreğe yerleştireceksin. MÖ ve MS arasında süre hesaplayıp olayları tarih şeridinde sıralayacaksın.
- tarihsel zaman — olayların yerleştirildiği geçmiş zaman · bu değildir: saatle ölçülen gündelik zaman değildir
- kronoloji — olayları zamana göre sıralama · bu değildir: yıl listesi ezberi değildir
- yüzyıl — yüz yıllık zaman dilimi · bu değildir: yılın yüzler basamağı değildir
- çağ — büyük değişimlerle ayrılan uzun dönem · bu değildir: her yerde aynı gün biten dönem değildir
MÖ 1 ile MS 1 arasında kaç yıl var?
Hangisi daha eskidir?
Batı Roma'nın sona erdiği 476 yılı hangi yüzyılın hangi çeyreğidir?
Bence 1453 yılı XIV. yüzyıldır; MÖ 50'de doğan biri de MS 50'de 100 yaşına girer.
Ama bu yanlış.
yüzyıl, yüzler basamağı değildir: 1453, 1401–1500 aralığında, yani XV. yüzyıldadır. Sıfır yılı olmadığı için MÖ 50'den MS 50'ye 50 + 50 − 1 = 99 yıl geçer. Örnek: MÖ 1'den MS 1'e yalnız 1 yıl vardır.
Bence eski çağda yaşayan bir yazar kendi doğum yılını "MÖ 625" diye yazabilirdi.
Ama bu yanlış.
Milat'a göre yıl sayma MS VI. yüzyılda ortaya çıktı; "Milattan önce" diye geriye sayma daha da sonra yaygınlaştı. Eski çağ insanları yıllarını kendi takvimleriyle sayardı. Bugünün adını ya da takvimini geçmişe yüklemeye anakronizm denir. Örnek: Öztürk (2011), bir ders kitabında "MÖ 625'te doğdum" diyen bir filozofu bu hataya örnek gösterir.
Kural: Yüzyıl, yılın yüzler basamağı değil, içinde bulunduğu yüz yıllık dilimdir. Sıfır yılı yoktur; MÖ yıllar geriye doğru sayılır.
Kelimelerle: Yıl tam yüzün katı değilse yüzler basamağına bir ekle. MÖ'den MS'ye süre bulurken iki sayıyı topla, bir çıkar.Örnek: MÖ 3200 dolayı: yazı → 476: Batı Roma'nın sonu → 622: Hicret → 1453: İstanbul'un fethi → 1789: Fransız İhtilali
yüzyıl(MS y) = ⌈y / 100⌉ süre(MÖ a → MS b) = a + b − 1 süre(MÖ a → MÖ b) = a − b
Çeyrek: MS yılda son iki basamağa bak: 01–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–00 son çeyrek. MÖ yılda sıra tersine döner: ilk çeyrek en büyük sayılardır.
| Çağ. | Başlangıç kabulü. | Bitiş kabulü. |
|---|---|---|
| İlk Çağ. | yazının kullanılmaya başlaması (MÖ 3200 dolayı). | Kavimler Göçü (375) ya da Batı Roma'nın sonu (476). |
| Orta Çağ. | 375 ya da 476. | İstanbul'un fethi (1453). |
| Yeni Çağ. | 1453. | Fransız İhtilali (1789). |
| Yakın Çağ. | 1789. | günümüze uzanır. |
An: tek bir zaman noktası. Dönem: ortak özellikleri olan zaman aralığı. Çağ: büyük değişimlerle ayrılan çok uzun dönem. Yazıdan önceki uzun zamana tarih öncesi denir.
Bu değildir: Yüzyıl, yılın yüzler basamağı değildir: 622, VI. değil VII. yüzyıldır. MÖ yıllar da ileri sayılmaz.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Hicret 622. Soru: hangi yüzyılın hangi çeyreği? Cevap: VII. yüzyılın ilk çeyreği (601–625).
Varyant 1: yalnızca yıl değişti: 700. Cevap değişir mi?
Varyant 2: yalnızca yön değişti: MÖ 622. Cevap değişir mi?
Varyant 3: yalnızca yıl değişti: 1453. Cevap değişir mi?
Karşı-örnek: MS kuralı MÖ yıllarda aynen işlemez: MÖ yüzyılda ilk yarı büyük sayılardır. MÖ 450, MÖ V. yüzyılın ikinci yarısıdır, çünkü MÖ 500'den MÖ 451'e kadar olan yıllar ilk yarıdır.
Yüzyılın ilk ve son yılını yaz. VII. yüzyıl 601–700 yıllarıdır; 622 bu aralıkta. Sınır yıllarda da şaşmaz: 700 hâlâ VII. yüzyıldır, 701 VIII. yüzyıl.
Yüzler basamağına 1 ekle: 622 → 6 + 1 = VII. Koşul: yıl tam yüzün katıysa ekleme yapma; 700 → VII. yüzyıl.
Hangisi ne zaman? Kısa yol MS yıllarda ve yıl tam yüzün katı değilken hızlıdır. 100, 700, 1900 gibi sınır yıllarda ya da çeyrek sorulunca uzun yola dön.
Önce tahmin: MÖ 1 ile MS 1 arasında kaç yıl var? Kendine söyle, sonra düzeneği aç.
1. Çevirici: iki yıl gir, MÖ ya da MS seç. Düzenek yüzyılı, yarıyı, çeyreği ve aradaki süreyi hesaplar.
2. Şerit: bir olay kartı seç, sonra şeritte bir kutu seç. Altı kartı da dizince kontrol et.
Derine in (isteğe bağlı)
Takvimler (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Miladi takvim Güneş yılına göre sayar ve Milat'ı başlangıç alır. Hicri takvim Ay yılına göre sayar; bir yılı yaklaşık 354 gündür ve başlangıcı hicrettir. Rumi takvim Güneş yılına dayanır ama yılları hicretten başlatır; XIX. yüzyılda resmî işlerde kullanıldı. On İki Hayvanlı Türk Takvimi on iki yıllık bir döngüdür; her yıla bir hayvanın adı verilir (ör. sıçan yılı, sığır yılı).
İstersen Türk Tarih Kurumu'nun resmî sayfasındaki tarih çevirme kılavuzuna bakabilirsin. Hicri bir yılı miladiye çevirmek bu kitapta sorulmaz.
Verilen temsil liste: Abbasi Devleti 750; yazı (MÖ 3200 dolayı); Batı Roma'nın sonu 476; Uygur Devleti 744; Hammurabi Kanunları (MÖ 1750 dolayı). Ötekini üret: beş olayı bir tarih şeridine diz ve eş zamanlı olan ikisini işaretle.
Cevabı göster
Tarih şeridi:
Sıra neye karşılık? MÖ yıllar en solda; büyük MÖ sayısı daha eskidir. Uygur 744 ve Abbasi 750 aynı çeyrekte: VIII. yüzyılın ikinci çeyreği. Farklı yerde, aynı dönemde oldukları için eş zamanlıdır.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: listedeki "MÖ 3200 dolayı" ↔ şeridin en solundaki nokta. Şerit, listenin göstermediği bir şeyi de gösterir: olaylar arası uzaklık.
Kurgusal bir sikke MÖ 30'da basılmış, MS 30'da toprağa gömülmüş. Ece, arada kaç yıl geçtiğini buluyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Verilenler: MÖ 30 ve MS 30; biri Milat'tan önce, öteki sonra.
- MÖ 30'dan MÖ 1'e: 30 − 1 = 29 yıl.
- MÖ 1 ile MS 1 arasında sıfır yılı var; buradan geçmek 2 yıl sürer.
- MS 1'den MS 30'a: 30 − 1 = 29 yıl.
- Toplam: 29 + 2 + 29 = 60 yıl.
Cevap
Tarihçi nasıl çalışır?
Bu bölümde: Bir örnek çalışmada tarihsel bilginin üretim aşamalarını bulacaksın. Aşamalar arasındaki ilişkiyi ve dürüstlüğün neden gerekli olduğunu göreceksin.
- tarihçi — geçmişi kanıtla araştırıp yazan kişi · bu değildir: hikâye uyduran anlatıcı değildir
- arşiv — belgelerin düzenle saklandığı yer · bu değildir: eski eşya deposu değildir
- birinci el kaynak — olayın zamanına ait kaynak · bu değildir: her zaman doğru kaynak değildir
- ikinci el kaynak — sonradan, başka kaynaklardan yazılan eser · bu değildir: işe yaramaz kaynak değildir
Kitabe mi, hatırat mı çeşmenin yapılış yılını daha güvenilir verir?
Yeşilova çeşmesinin dört kaynağı
Kitabe: çeşmenin taşında "Köy halkının katkısıyla yapıldı, 1934" yazıyor. Karar defteri: muhtarlık 1933'te çeşme için para toplamaya karar veriyor. Hatırat: bir köylü 1958'de anılarını yazıyor ve "Çeşme ben çocukken, 1936'da yapıldı" diyor. Broşür: belediye 2010'da çeşmeyi "yüz yıllık çeşme" diye tanıtıyor.
Künye: Yeşilova köyü, çeşme ve dört kaynak kurgusaldır; Kolay Hoca yazdı. Vaka, tarihçinin çalışma aşamalarını göstermek için kuruldu. kurgusalÇeşmenin yapılış yılı için en güçlü kanıt hangisi?
Tarihçiler çoğu zaman yanılgıya düştü, çünkü haberleri iyisiyle kötüsüyle yalnız aktarmaya güvendiler. Onları kökenleriyle karşılaştırmadılar.
Künye: İbn Haldun, Mukaddime, 1377. Arapça aslından Kolay Hoca aktarması (kısaltılmış).Kolay Hoca aktarması
Broşürün kitabeyi göstermeden "yüz yıllık çeşme" demesi, tarihsel bilginin hangi kötüye kullanımına örnektir?
Bence birinci el kaynak her zaman doğrudur; tanık yazdıysa yanılmaz.
Ama bu yanlış.
tanık da yanılabilir, unutabilir ya da taraf tutabilir. Kaynağın ne zaman, kim tarafından ve ne amaçla yazıldığına bakılır. Örnek: kurgusal hatırat birinci el, ama 24 yıl sonra yazıldığı için yılı karıştırıyor.
Bence taraflı bir kaynak işe yaramaz; bir kenara atılmalıdır.
Ama bu yanlış.
taraflı kaynak da bir şeyi kanıtlar. Soru, kaynağın neyi kanıtlayabildiğidir. Örnek: broşür çeşmenin yaşı için zayıftır, ama belediyenin çeşmeyi nasıl tanıtmak istediğini gösterir.
Kural: Tarihsel bilgi altı aşamada üretilir. Aşamalar birbirine bağlıdır; gerekince geri dönülür.
Kelimelerle: Soru sor, kaynak topla, incele, sorgula, yorumla, kanıtla yaz. Sorgularken bir çelişki çıkarsa yeni kaynak aramaya dönersin.Örnek: soru → toplama → inceleme (kim, ne zaman?) → sorgulama (güvenilir mi?) → yorumlama → kanıta dayalı ürün
| Kaynak türü. | Ne demek? | Örnek (kurgusal vaka). |
|---|---|---|
| birinci el. | olayın zamanına ya da tanığına ait kaynak. | kitabe, karar defteri, hatırat. |
| ikinci el. | sonradan, başka kaynaklardan yararlanılarak yazılan eser. | broşür, ilçe tarihi kitabı. |
| Kötüye kullanım. | Ne yapılır? |
|---|---|
| çarpıtma. | kaynağın söylediği değiştirilir. |
| algı oluşturma. | istenen izlenim için bilgi seçilir ya da büyütülür. |
| manipüle etme. | belgeyle oynanır, sahte kanıt üretilir. |
| görmezden gelme. | işe gelmeyen kanıt yok sayılır. |
Dürüstlük: tarihçi, işine gelmeyen kanıtı da gösterir ve kaynağını açıkça yazar.
Bu değildir: Birinci el kaynak her zaman doğru değildir. Taraflı kaynak da işe yaramaz değildir; neyi kanıtladığına bakılır.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Çapa: Soru: çeşme hangi yıl yapıldı? Kaynak: kitabe (1934). Hüküm: güçlü kanıt; birinci el ve olay anında yazıldı.
Varyant 1: yalnızca kaynak değişti: hatırat (1958). Hüküm değişir mi?
Varyant 2: yalnızca soru değişti: "Köylüler çeşmeyi yaparken nasıl yardımlaştı?" Hatıratın hükmü değişir mi?
Varyant 3: yalnızca kaynak değişti: broşür (2010). Hüküm değişir mi?
Karşı-örnek: "Birinci el kaynak her zaman doğrudur" kuralı işlemez. Kitabe bile sonradan değiştirilmiş bir taşa yazılmış olabilir; her kaynak, başka kaynaklarla karşılaştırılır.
Önce tahmin: kitabe mi, hatırat mı çeşmenin yapılış yılını daha güvenilir verir? Kendine söyle, sonra masayı aç.
1. Aşamalar: bir aşama kartı seç, sonra onu bir sıraya koy. Altısını da dizince kontrol et.
2. Künye: Yeşilova çeşmesinin dört kaynağı için türü ve yapılış yılı için ağırlığı seç.
Derine in (isteğe bağlı)
Tarihsel bilgiyi üreten devlet kurumları (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Türk Tarih Kurumu 15 Nisan 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu; bugün tarih araştırmaları yayımlar ve kongreler düzenler. Devlet Arşivleri Başkanlığı devletin eski ve yeni belgelerini saklar, düzenler ve araştırmacılara açar.
İstersen bu kurumların resmî sayfalarından bir yayınlarına bakıp hangi konuları incelediklerini not edebilirsin.
Verilen temsil metin: Ece önce 'Çeşme ne zaman yapıldı?' diye sordu. Kitabeyi, defteri ve hatıratı topladı. Künyelerine baktı. Hatıratın yılı kitabeyle çelişince, muhtarlıktaki eski kayıtlara yeniden gitti. Sonunda kaynaklarını gösteren kısa bir rapor yazdı. Ötekini üret: bu süreci altı aşamalı bir akış şemasına çevir ve geri dönüşü okla göster.
Cevabı göster
Akış şeması:
Ok neye karşılık? Sorgulamada çıkan çelişki, Ece'yi toplama aşamasına geri gönderdi. Aşamalar düz bir merdiven değil; birbirine bağlı bir döngüdür.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: metindeki "yeniden gitti" ↔ şemadaki geri dönen kırmızı ok.
Ece çeşmenin yapılış yılını bulmaya çalışıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: Yeşilova çeşmesi hangi yıl yapıldı?
- Kaynakları topladım: kitabe (1934), karar defteri (1933), hatırat (1958'de yazıldı).
- Hatırat, çeşmeyi kendi gözüyle gören birinin yazısı; birinci el kaynak.
- Birinci el kaynak her zaman doğrudur; öyleyse çeşme hatıratın dediği gibi 1936'da yapıldı.
- Raporuma yapılış yılını 1936 diye yazdım.
Cevap
Dijital çağda tarih
Bu bölümde: Dijitalleşmeden önceki ve dijital dönemdeki tarih araştırmasını karşılaştıracaksın. Dijitalleşmenin tarih yazımına etkisi hakkında gerekçeli bir yargıya varacaksın.
Bu bölümdeki mektuplar, fotoğraflar ve site kartları kurgusaldır. Gerçek kişilerin verisi kullanılmadı.
- dijitalleşme — bilginin sayısal ortama taşınması ve işlenmesi · bu değildir: yalnız belgeyi taramak değildir
- yapay zekâ — insan gibi sonuç üreten bilgisayar sistemleri · bu değildir: güvenilir bir kaynak değildir
- sayısallaştırma — basılı belgeyi dijital kopyaya çevirmek · bu değildir: asıl belgeyi yok etmek değildir
- uzak okuma — çok metinde örüntüyü makineyle aramak · bu değildir: tek metni dikkatle okumak değildir
Bir kelime 200 mektupta çok geçiyorsa o konu aile için önemlidir; doğru mu?
Bilgisayar 200 mektupta "telefon" kelimesinin en çok 1970'lerde geçtiğini buldu. Bu hangi okumadır?
Dijital bir tarih projesinde, bir ailenin eski fotoğraflarını yayımlamadan önce ilk yapılması gereken hangisidir?
Bence dijital ortamda bulduğum ya da yapay zekânın verdiği bilgi kendiliğinden doğrudur; uzak okuma da yakın okumanın yerini alır.
Ama bu yanlış.
dijital olmak doğruluk demek değildir. Taranmış bir belgede okuma hatası, bir sitede kaynaksız bilgi olabilir. Yapay zekâ olmayan bir belge bile uydurabilir. Uzak okuma örüntüyü bulur, anlamı ise yakın okuma verir. Örnek: "telefon" kelimesi sık geçiyor ama bir mektup telefonun henüz gelmediğini anlatıyor.
Kural: Dijitalleşme tarih araştırmasını hızlandırır ve genişletir. Ama kaynağı sorgulama ve yakın okuma görevini ortadan kaldırmaz.
Kelimelerle: Bilgisayar çok metni sayar ve örüntü bulur. Anlamı bulmak, kaynağı sınamak ve yasalara uymak yine araştırmacının işidir.Örnek: araştırma amacını belirleme → verileri toplama → verileri temizleme → model oluşturma → verileri analiz etme → sonuçları görselleştirme → sonuçları paylaşma
Yasalara uyma: kişisel verileri korumak ve başkasının eserini izinsiz yaymamak, dijital tarih çalışmasının da kuralıdır.
Bu değildir: Dijital olan her bilgi doğru değildir. Yapay zekânın verdiği cevap da kaynak değildir.
Kapat ve kendi kelimelerinle yaz: bu kutuyu görmeden kuralı ve bir örneğini kâğıda yaz, sonra karşılaştır.
Programdaki dokuz dijital tarih kavramı:
| Kavram. | Kısaca. |
|---|---|
| sayısallaştırma. | basılı ya da el yazması belgeyi dijital kopyaya çevirmek. |
| doğuştan dijital veri. | baştan dijital ortamda üretilen veri (e-posta, dijital fotoğraf). |
| büyük veri. | insanın tek tek okuyamayacağı kadar çok ve hızla büyüyen veri. |
| yoğun veri. | az sayıda kaynaktan gelen, ayrıntısı ve bağlamı zengin veri. |
| yapılandırılmış veri. | ad, yıl, yer gibi düzenli alanlara yerleştirilmiş veri. |
| veri analizi. | veriyi sayıp karşılaştırarak anlam çıkarmak. |
| veri madenciliği. | büyük veride gizli örüntüleri bilgisayarla aramak. |
| yakın okuma. | az sayıda metni satır satır, dikkatle okumak. |
| uzak okuma. | çok sayıda metni bilgisayarla tarayıp örüntü bulmak. |
Altı eksende karşılaştırma:
| Eksen. | Dijitalleşmeden önce. | Dijital dönemde. |
|---|---|---|
| araştırma amacı. | bir arşivdeki belgelerle sınırlı soru. | çok büyük derlemlerde örüntü sorusu da. |
| veri. | analog veri (kâğıt, taş, parşömen). | analog veri ve doğuştan dijital veri. |
| bulma. | arşiv taraması, raf raf. | çevrim içi arama, anahtar kelimeyle. |
| okuma. | yakın okuma. | yakın okuma ve uzak okuma. |
| yazma. | çoğunlukla bireysel yazma. | iş birlikli yazma da. |
| sunum. | metin. | hiper metin, harita, grafik. |
Önce tahmin: bir kelime mektuplarda çok geçiyorsa o konu aile için önemlidir; doğru mu? Kendine söyle, sonra masayı aç.
Kurgusal bir ailenin 200 mektubu var; her on yılda 40 mektup. Bir kelime seç: grafik, kelimenin kaç mektupta geçtiğini gösterir. Sonra "Yakından oku" ile o kelimenin geçtiği bir mektup cümlesini aç.
Uzak okuma, bir şehre uçaktan bakmaya benzer. Hangi mahallenin kalabalık, hangi yolun işlek olduğunu bir bakışta görürsün.
Uçaktan insanların ne konuştuğunu duyamazsın. Uzak okuma da bir kelimenin hangi anlamda kullanıldığını söylemez; sayılar da yalnız taranabilen metinleri kapsar.
Örüntüyü uzaktan bul, anlamını yakından oku.
Derine in (isteğe bağlı)
Doğuştan dijital veri ve yapay zekânın geleceği (programın zenginleştirme önerisi; testte yok). Gelecekteki tarihçiler bugünün e-postaları, mesajları ve dijital fotoğraflarıyla çalışacak. Bu veriler çok büyüktür ama kolay silinir; dosya biçimleri de zamanla eskir. Bu yüzden dijital arşivlerin korunması tarihçilerin yeni bir işi oldu.
Yapay zekâ çok büyük derlemleri taramayı hızlandırabilir. Ama bulduğu her sonucu tarihçinin kaynağa dönüp sınaması gerekir.
Verilen temsil grafik: kurgusal aile mektuplarında "telefon" kelimesinin geçtiği mektup sayısı (model veri). Ötekini üret: grafiği bir cümleye çevir, sonra yakın okuma için bir soru yaz.
Cevabı göster
Cümle: "Telefon" kelimesi 1950'lerde 40 mektubun 2'sinde geçerken 1970'lerde 30'unda geçiyor; en sık 1970'lerde.
Yakın okuma sorusu: Bu artış, ailenin telefonla konuştuğunu mu, telefonun yokluğundan yakındığını mı gösteriyor? Cevabı sayı değil, mektupların kendisi verir.
İki temsilde aynı şeyi gösteren yer: grafikteki en uzun çubuk ↔ cümledeki "en sık 1970'lerde". Grafiğin gösteremediği şey: kelimenin anlamı.
Ece, kurgusal aile mektuplarında uzak okuma yapıyor. Hangi adımda yanlış yaptı?
- Soru: "telefon" kelimesi mektuplarda ne zaman sık geçiyor?
- Uzak okuma: 1950'lerde 2 mektupta, 1970'lerde 30 mektupta geçiyor.
- Artış: 30 ÷ 2 = 15 kat.
- Demek ki aile 1970'lerde birbirini sık sık telefonla arıyordu.
- Sonucumu defterime yazdım: 1970'lerde aile telefonla sık konuştu.
Cevap
Soru: Yeşilova çeşmesi (kurgusal) için aşağıdakilerden hangileri ikinci el kaynaktır? Doğru bulduğun hücrelere dokun, sonra kontrol et.
Neden? (kontrol ettikten sonra aç)
İkinci el olanlar sonradan, başka kaynaklardan yararlanılarak yazılmış eserlerdir: broşür, ilçe tarihi kitabı ve ansiklopedi maddesi.
Ötekiler olayın zamanına ya da tanığına aittir: kitabe, karar defteri, fotoğraf, hesap pusulası, mektup ve hatırat. Hatırat geç yazılmış olsa da tanığın kendi yazısıdır.
3 · Bu üniteden aklımda kalan üç şey:
2 · Hâlâ bulanık olan iki şey (olay–olgu mu, yüzyıl ve çeyrek mi, birinci–ikinci el mi, uzak okuma mı?):
1 · Kendi örneğim: evde ya da çevremde gördüğüm bir kaynak ve onu hangi soruyla sorgulardım:
İstersen yap (performans görevi, puanlanmaz): programın önerdiği gibi, tarih öğrenmenin faydalarını kaynaklara dayanarak anlatan bir afiş ya da dijitalleşmenin tarih araştırmasına olumlu ve olumsuz etkilerini tartışan kısa bir yazı hazırlayabilirsin. Defterinde ya da sınıfında paylaş; internete yükleme gerekmez.
Hangi düşünme aracı, hangi soruda?
Soru hangi kelimeyi söylüyorsa o satırdaki aracı kullan.
| Araç | Soru hangi kelimeyi söyleyince | Terimler |
|---|---|---|
| Kaynak künyesi | "kaynağa göre", "güvenilir", "birinci el", "hangi kaynak" | yazar, tarih, amaç, hedef kitle, birinci/ikinci el |
| Kronoloji | "önce/sonra", "sıralama", "yüzyıl", "kaç yıl", "eş zamanlı" | MÖ/MS, yüzyıl, yarı, çeyrek, süre, dönem, çağ |
| Neden–sonuç | "neden", "sonucu", "etkisi", "yol açtı" | kısa/uzun vadeli; siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel |
| Değişim–süreklilik | "değişti mi", "devam etti", "farklılaştı" | değişen, süren, değişim derecesi |
| Karşılaştırma | "benzer", "farklı", "ortak" | Venn, T cetveli, karşılaştırma tablosu |
| Bağlam ve bakış açısı | "dönemin koşulları", "o dönemde", "neden böyle yazdı" | tarihsel bağlam, bakış açısı, anakronizm |
| Bilgi–yorum | "söylenebilir mi", "kanıtlanabilir", "yorum" | kanıtlanabilir bilgi, yorum (görüş), çıkarım, kanıt |
| Özetleme | "özetle", "kaynağa göre", "bağlamından" | iddia, koşul, "bazı/bütün", çarpıtma |
| Harita, tablo, grafik okuma | "haritaya göre", "tabloya göre", "grafiğe göre" | yön, satır–sütun, eksen, model veri, şematik |
- Verilenler: 476, 622, 1453; üçü de MS yılı.
- Ne isteniyor? (a) Yüzyıl ve çeyrek; (b) bir süre; (c) çağ adı.
Kronoloji aracı. Önce her yılı yüzyıl ve çeyrek aralığına yerleştiriyorum, sonra farkı alıyorum, en son çağ tablosuna bakıyorum.
- Zaman–mekân: 476 Batı Avrupa · 622 Arap Yarımadası (Mekke'den Medine'ye) · 1453 İstanbul.
- Kaynak: soru metni (kaynak parçası yok).
- İlke / araç: yüzyıl = yüzler basamağı + 1 (yıl tam yüzün katı değilse). Çeyrek, son iki basamağın aralığıdır: 01–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–00 son. Süre = sonraki yıl − önceki yıl.Kronoloji kuralı: yüzyıl ve çeyrek bir aralıktır; sayının görünüşüyle değil, hangi aralıkta olduğuyla bulunur.
- Kanıtla uygula (a): 476: 4 + 1 = V. yüzyıl; 76 → son çeyrek. 622: 6 + 1 = VII. yüzyıl; 22 → ilk çeyrek. 1453: 14 + 1 = XV. yüzyıl; 53 → üçüncü çeyrek.Aralık kontrolü: her yılı önce yüzyılına, sonra o yüzyılın dört aralığından birine yerleştir.
- Kanıtla uygula (b): 1453 − 476 = 977 yıl.Süre: iki MS yılı arasında yalnız fark alınır; sıfır yılı sorunu MÖ'den MS'ye geçerken çıkar.
- Kanıtla uygula (c): Kafaya yaz tablosuna göre 476 Orta Çağ'ın başı için, 1453 sonu için kullanılan kabuldür.
Kronoloji kontrolü: Hicret öteki ikisinin arasında; yüzyıllar da V, VII, XV diye büyüyor. 977 yıl, beş yüzyıldan fazla bir aralık için beklenen büyüklükte. Çağ sınırlarının tarihçilerin kabulü olduğunu da unutma.
Aralıkla bul: V. yüzyıl 401–500 yıllarıdır; çeyrekler 401–425, 426–450, 451–475, 476–500. 476 son aralıkta.
Son iki basamağa bak: 01–25 ilk, 26–50 ikinci, 51–75 üçüncü, 76–99 ve 00 son çeyrek. Yüzyıl için yüzler basamağına 1 ekle.
Hangisi ne zaman? Kısa yol MS yıllarda ve yıl tam yüzün katı değilken hızlıdır. 500, 1500 gibi tam yüzlerde ya da MÖ yıllarda uzun yola dön.
(a) Parçanın yazarı kimdir, ne zaman yazmıştır? (b) Parçaya göre tarih öğrenmenin faydası nedir? (c) Parçayı, iddiasını değiştirmeden tek cümleyle özetleyiniz.Tarih bize geçmiş toplulukların ahlakını, peygamberlerin hayatlarını, hükümdarların devletlerini ve yönetimlerini tanıtır. Böylece isteyen, dinî ve dünyevî işlerinde onlardan örnek alabilir.
Künye: İbn Haldun, Mukaddime, 1377. Arapça aslından Kolay Hoca aktarması (kısaltılmış).Kolay Hoca aktarması
- Verilenler: İbn Haldun'un Mukaddime'sinden Arapçadan Kolay Hoca aktarması; künye.
- Ne isteniyor? (a) Yazar ve zaman; (b) fayda; (c) sadık bir özet.
Kaynak künyesi ve özetleme. Yazarı ve zamanı künyeden, faydayı metinden alıp özeti iddiayı koruyarak kuruyorum.
- Zaman–mekân: 1377, Kuzey Afrika; eser XIV. yüzyılda yazıldı.
- Kaynak künyesi: İbn Haldun, Mukaddime, 1377; tarihçi ve devlet görevlisi. Olayların tanığı değil, geçmişi değerlendiren bir yazar. Arapçadan Kolay Hoca aktarması.
- İlke / araç: önce künye, sonra metnin iddiası, en son özet. Özet "bazı"yı "bütün" yapmaz, koşulu atmaz, yeni iddia eklemez.
- Kanıtla uygula (a): Künyeye göre yazar İbn Haldun, eser Mukaddime, 1377; yani XIV. yüzyıl.
- Kanıtla uygula (b): Parçaya göre tarih geçmiş toplulukları, peygamberleri ve hükümdarları tanıtır; isteyen de onlardan örnek alır. Fayda: örnek almak.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): Özet: İbn Haldun'a göre tarih, geçmişin insanlarını ve devletlerini tanıtarak isteyene örnek alma imkânı verir. Özette "yalnız" yok, "isteyen" koşulu korunmuş.
Özet kontrolü: özeti kaynağa geri götürdüm; kaynakta olmayan bir iddia yok, "isteyen" koşulu duruyor. Anakronizm kontrolü: "tarih öğrenmenin faydası" sorusunu biz soruyoruz, ama cevap XIV. yüzyıl yazarının kendi sözlerinden geliyor.
| Kart | Cümle |
|---|---|
| 1 | Abbasi Devleti 750'de kuruldu. |
| 2 | Şehirler, tarımın yayılmasıyla yüzyıllar içinde büyüdü. |
| 3 | Kavimler Göçü insanlık tarihinin en kötü olayıdır. |
| 4 | Uygur Devleti 744'te kuruldu. |
- Verilenler: dört kartlık tablo; iki kartta yıl var (750, 744).
- Ne isteniyor? (a) Sınıflama; (b) eş zamanlılık; (c) yorumu sınanabilir cümleye çevirme.
Kavram tablosu. Her cümlenin ne yaptığına bakıyorum: tarihli bir gelişme mi, uzun bir süreç mi, bir değerlendirme mi?
- Zaman–mekân: 744 Orta Asya · 750 Batı Asya; ikisi de VIII. yüzyılın ikinci çeyreği.
- Kaynak: soru metnindeki tablo (Kolay Hoca kartları).
- İlke / araç: tarihli ve kısa → olay; uzun süren ve geniş etkili → olgu; değerlendirme sözü ("en kötü") → yorum. Eş zamanlılık için iki yılı aynı yüzyıl ve çeyrekte ara.
- Kanıtla uygula (a): 1: yılı var, tek bir kuruluş → olay. 2: "yüzyıllar içinde" → olgu. 3: "en kötü" bir değerlendirme → yorum. 4: yılı var → olay.
- Kanıtla uygula (b): 744 ve 750: ikisi de VIII. yüzyılın ikinci çeyreğinde (726–750). Farklı yerde, aynı dönemde: eş zamanlı.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): Kavimler Göçü sırasında Batı Roma sona erdi ve yeni krallıklar kuruldu. Bu cümle dönemin kaynaklarıyla sınanabilir; "en kötü" gibi bir değer yargısı taşımaz.
Tutarlılık kontrolü: 1.2'deki sepetlerle aynı ölçüt kullanıldı. Kronoloji kontrolü: 744 ve 750 arasında 6 yıl var; ikisi de 726–750 aralığında.
| Kaynak (kurgusal) | Kim, ne zaman? | Ne söylüyor? |
|---|---|---|
| A · kitabe | çeşmenin taşına kazındı, 1934 | "Köy halkının katkısıyla yapıldı, 1934" |
| B · hatırat | bir köylü, 1958'de, anılarından | Çeşme ben çocukken, 1936'da yapıldı; herkes taş taşıdı. |
| C · broşür | belediye, 2010, tanıtım için | "Yüz yıllık çeşme" |
- Verilenler: üç kurgusal kaynak; her birinin yazanı, zamanı ve söylediği.
- Ne isteniyor? (a) İkinci el kaynak; (b) yıl için en güçlü kanıt; (c) zayıf kaynağın kanıtlayabildiği şey.
Kaynak künyesi. Her kaynağın ne zaman ve ne amaçla yazıldığına bakıp sorunun istediği bilgi için ağırlığını tartıyorum.
- Zaman–mekân: 1934, kurgusal Yeşilova köyü; kaynaklar 1934, 1958 ve 2010 yıllarından.
- Kaynak künyesi: A: kitabe, olay anında (birinci el). B: köylünün hatıratı, 1958, hafızadan (birinci el, geç). C: belediye broşürü, 2010, tanıtım amaçlı (ikinci el). Üçü de kurgusal.
- İlke / araç: kaynak künyesi: kim, ne zaman, ne amaçla yazdı? Birinci el olayın zamanına ya da tanığına aittir; ikinci el sonradan, başkalarından yararlanarak yazılır.
- Kanıtla uygula (a): C, çok sonra ve tanıtım için yazıldı; olayın tanığı değil: ikinci el. A ve B birinci el.
- Kanıtla uygula (b): A. Çeşmeyle aynı anda taşa kazındı. B ise 24 yıl sonra hafızadan yazıldı ve A ile çelişiyor.
son adımı sen tamamla
- Kanıtla uygula (c): B, köylülerin çeşmeyi birlikte yaptığını ("herkes taş taşıdı") anlatır. Bu konuda tanığın kendi gözlemidir; A'daki "köy halkının katkısıyla" sözüyle de uyumludur.
Kaynak kontrolü: yapılış yılı sorusunda olay anındaki yazı ağır basar; yardımlaşma sorusunda ise tanığın hatıratı. Aynı kaynağın değeri soruya göre değişir.
- Verilenler: yazı MÖ 3200 dolayı, Hammurabi Kanunları MÖ 1750 dolayı, Batı Roma 476. İlk iki yıl yaklaşıktır.
- Ne isteniyor? (a) MÖ yüzyıl ve yarı; (b) iki MÖ yılı arasında süre; (c) MÖ'den MS'ye süre.
Kronoloji aracı, MÖ kuralıyla. Önce yüzyıl ve yarıyı buluyorum, sonra aynı yöndeki iki yıl için fark, farklı yöndeki iki yıl için a + b − 1 kullanıyorum.
- Zaman–mekân: yazı MÖ 3200 dolayı, Mezopotamya · Hammurabi Kanunları MÖ 1750 dolayı, Babil (Mezopotamya) · Batı Roma 476.
- Kaynak: soru metni (kaynak parçası yok).
- İlke / araç: MÖ yıllar geriye sayılır; MÖ yüzyılda ilk yarı büyük sayılardır. süre(MÖ a → MÖ b) = a − b; süre(MÖ a → MS b) = a + b − 1 (sıfır yılı yok).Kronoloji: MÖ yüzyıl da yüzler basamağına bir eklenerek bulunur; ama içinde sayılar büyükten küçüğe akar.
- Kanıtla uygula (a): MÖ 1750: 17 + 1 = MÖ XVIII. yüzyıl, yani MÖ 1800–1701. İlk yarı MÖ 1800–1751, ikinci yarı MÖ 1750–1701: ikinci yarı.İki MÖ yılı arasında fark alınır; ikisi de aynı yönde sayıldığı için sıfır yılı sorunu yok.
- Kanıtla uygula (b): 3200 − 1750 = yaklaşık 1450 yıl.MÖ'den MS'ye geçerken iki sayı toplanır ve sıfır yılı olmadığı için 1 çıkarılır.
- Kanıtla uygula (c): 3200 + 476 − 1 = yaklaşık 3675 yıl.
Kronoloji kontrolü: (c)'nin sonucu (b)'den büyük olmalı; öyle. Yaklaşıklık kontrolü: ilk iki yıl yaklaşık olduğu için sonuçlar da yaklaşıktır; "tam 3675 yıl" denmez.
Üç parçaya böl: MÖ 3200'den MÖ 1'e 3199 yıl; MÖ 1'den MS 1'e 1 yıl; MS 1'den 476'ya 475 yıl. Toplam 3199 + 1 + 475 = 3675.
Kuralı kullan: süre = a + b − 1 = 3200 + 476 − 1 = 3675.
Hangisi ne zaman? Kısa yol yalnız biri MÖ, öteki MS olan iki yıl için geçerlidir. İki yıl da MÖ ise fark alınır; emin değilsen uzun yolla parça parça say.
A) Grafikleri çizdik.
B) Gazete sayfalarını taradık ve metne çevirdik.
C) "Göç kelimesi yıllara göre nasıl değişti?" diye sorduk.
D) Taramada yanlış okunan kelimeleri düzelttik.
E) Kelime–yıl tablosu kurduk.
F) Sayıları yıllara göre karşılaştırdık.
G) Sonuçları okul panosunda paylaştık.
(a) Notları dijital araştırmanın yedi aşamasına göre sıralayınız. (b) D adımı atlansaydı sonuç nasıl etkilenirdi? (c) Bu çalışma, dijitalleşme öncesine göre hangi iki eksende farklıdır?
- Verilenler: yedi karışık not; kurgusal gazete derlemi.
- Ne isteniyor? (a) Aşama sırası; (b) temizlemenin önemi; (c) iki karşılaştırma ekseni.
Süreç sıralama ve karşılaştırma. Her notu yedi aşamadan birine eşliyorum; sonra çalışmayı dijital öncesi araştırmayla eksen eksen karşılaştırıyorum.
- Zaman–mekân: kurgusal bir kasaba gazetesinin 50 yıllık sayıları; çalışma bugün yapılıyor.
- Kaynak: soru metni (kurgusal ekip notları; kurgusal gazete derlemi).
- İlke / araç: yedi aşama: amaç → toplama → temizleme → model → analiz → görselleştirme → paylaşma. Karşılaştırma için 1.5'teki altı eksen.
buradan sonrasını sen çöz
- Kanıtla uygula (a): C amaç, B toplama (sayısallaştırma), D temizleme, E model (tablo), F analiz, A görselleştirme, G paylaşma: C → B → D → E → F → A → G.
- Kanıtla uygula (b): Taramada "göç" kelimesi yanlış okunduysa bilgisayar onu saymaz. Sayılar eksik çıkar ve grafik yanlış bir düşüş gösterebilir.
- Kanıtla uygula (c): Okuma: tek tek yakın okuma yerine elli yılı birden tarayan uzak okuma. Yazma: tek kişi değil, ekip; yani iş birlikli yazma. Sunum: yalnız metin değil, grafik.
Süreç kontrolü: görselleştirme analizden önce gelemez, paylaşma en sondadır; sıra buna uyuyor. Kaynak kontrolü: uzak okuma sonucu yine yakın okumayla doğrulanmalı.
- Verilenler: sikkedeki yazı "MÖ 45"; Milat'a göre sayımın MS VI. yüzyılda ortaya çıktığı bilgisi.
- Ne isteniyor? Hesabın doğruluğu, sonucun neden mantıksız olduğu ve yanlış varsayım.
Mantıksız sonuç: yol doğru görünüyor ama sonuç verilen bilgiyle çelişiyor. Hangi varsayımın çöktüğünü arıyorum.
- Zaman–mekân: sikkenin üzerindeki yıl: MÖ 45 (MÖ I. yüzyıl) · Milat'a göre sayım: MS VI. yüzyıl.
- Kaynak künyesi: Kurgusal sikke; üzerindeki yazı dışında kimin, ne zaman yaptığı bilinmiyor. Verilen bilgi soru metninde.
- İlke / araç: kronoloji ile anakronizm denetimi: hesap doğru olabilir; sonucu taşıyan varsayımı ayrıca sına.
- Kanıtla uygula: Hesap doğru: MÖ 45 → 0 + 1 = MÖ I. yüzyıl (MÖ 100–1); MÖ 50'den küçük olduğu için ikinci yarı.Kronoloji: MÖ yüzyıl ve yarı doğru hesaplandı; hesap sonucun doğru olduğunu kesinleştirmez.
- Kanıtla uygula: Gizli varsayım: Sikkeyi basanlar kendi yıllarını MÖ diye yazdı. Oysa verilen bilgiye göre bu sayım yüzyıllar sonra ortaya çıktı. MÖ 45'te yaşayan biri kendi yılına "Milattan önce" diyemezdi.Anakronizm: sonradan ortaya çıkan bir sayımı geçmişteki insanlara yüklemek zaman yanlışıdır.
- Kanıtla uygula: Yazı sonradan kazınmış olmalı; sikke bir kopya ya da sahte olabilir. Karar için bir para uzmanının, yani nümismatiğin incelemesi gerekir.Kaynak kontrolü: şüpheli bir nesne, uzman bir bilimle (nümismatik) sınanır.
Anakronizm kontrolü: MS VI. yüzyılda ortaya çıkan bir sayım, MÖ I. yüzyılda yapılmış bir nesnenin üstünde olamaz. Kaynak kontrolü: nesnenin üstündeki yazı, nesnenin yaşının kanıtı sayılmadan önce kendisi sınanır.
- Verilenler: model veri grafiği (on yıllara göre mektup sayısı); yakından okunan bir mektup cümlesi.
- Ne isteniyor? (a) doğrudan okuma; (b) tek adım hesap; (c) bir genellemenin değerlendirmesi.
a→b→c. Önce grafikten doğrudan okuyorum, sonra iki çubuğu oranlıyorum, en son yargının kanıta sığıp sığmadığına bakıyorum.
- Zaman–mekân: kurgusal aile mektupları, 1950'ler–1990'lar; yakından okunan mektup 1980'lerden.
- Kaynak künyesi: Model veri ve kurgusal mektup; Kolay Hoca yazdı. Gerçek bir aileye ait değildir.
- İlke / araç: (a) grafik okuma, (b) oran, (c) uzak okuma ile yakın okumayı birlikte kullanma ve genelleme denetimi.
buradan sonrasını sen çöz
- (a) Doğrudan okuma: 1980'ler çubuğu: 15 mektup.
- (b) Tek adım hesap: 15 ÷ 3 = 5 kat.
- (c) Değerlendirme: Grafik, kelimenin 40 mektubun 15'inde geçtiğini söyler; kimin çalıştığını söylemez. Yakından okunan mektup yalnız bir kişinin fabrikada çalıştığını gösterir. "Bütün üyeler" için kanıt yok: desteklenmez.
Ölçek kontrolü: 40 mektubun 15'i ve tek bir mektup cümlesi, bir ailenin bütün üyeleri hakkında hüküm vermeye yetmez. Hesap kontrolü: 3 × 5 = 15.
Bu bilgilere göre
I. Kitap, ikinci el bir kaynaktır.
II. Kitap kaynakça verdiği için her bilgisi kesin doğrudur.
III. Tarihçi, kitabın dayandığı belediye kayıtlarına dönüp kitabı sınayabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
- Ne veriliyor? Kısa bir bağlam: sonradan yazılmış bir kitap, dayandığı kayıtlar ve kaynakça.
- Ne isteniyor? Doğru yargılar; şıklar öncül kümesi.
- Hangi araç / zaman–mekân? Kaynak künyesi ve birinci–ikinci el. Zaman–mekân: kitap 2012 yılında yazıldı; kurgusal bir kasaba.
- Okuma tuzağı: II'deki "kesin doğrudur" sözü; kaynakça bilginin nereden geldiğini gösterir, doğruluğunu kesinleştirmez.
Her yargıyı bağlamdaki bir bilgiyle eşleştir: bilgi yargıyı destekliyorsa doğru, yargı bağlamın söylemediği bir kesinlik ekliyorsa yanlış.
- I: kitap olaydan çok sonra, belediye kayıtlarından yararlanılarak yazıldı: ikinci el. Doğru.
- II: kaynakça, bilginin nereden geldiğini gösterir; ama kaynak da yanılabilir ve yaşlıların anlattıkları hiç kullanılmamış. "Kesin doğru" denemez. Yanlış.
- III: kaynakça sayesinde tarihçi kayıtlara geri dönüp kitabı sınayabilir. Doğru.
Kanıt–iddia kontrolü: doğru yargılar bağlamdaki bilgilere dayanıyor; yanlış yargı ise bağlamın söylemediği bir "kesinlik" ekliyor.